خط (۵)
معرف
خط (5)#
متن
خط (5)در زبانهاى ترکى. ملل گوناگون براى تحریر و ضبط زبان خود، یا به وضع خط پرداخته‌اند یا با وام‌گیرى از همسایگان، براى خود خطى فراهم کرده‌اند.براى زبان ترکى ابتدا خط قومى خاصى (ترکى باستان، اورخون) به کار مى‌رفت، اما در دوره‌هاى بعد ترکان با فرهنگهاى گوناگون اقوام همسایه آشنا شدند و با آنها مناسباتى برقرار کردند و از زبانها و خطهایشان استفاده کردند (بولوچ، ص 46). ترکان از قرن دوم، در ادوار و مکانهاى مختلف تحت تأثیر ادیان و فرهنگهایى که پذیرفته‌اند یا در جوار آنها قرار گرفته‌اند، زبان خود را با خطهاى متفاوتى کتابت کرده‌اند (رجوع کنید به ادامه مقاله؛ د.ترک، ج2، ص62ـ63؛ د.ا.ترک، ج 12، بخش 2، ص 476؛ د.ا.د. ترک، ج 11، ص 44ـ49). هر یک از این خطوط دوره رواج متمایزى داشته است؛ برخى عمر کوتاه داشته‌اند، بعضى به حیات خود ادامه داده ولى به صورت محلى باقى مانده‌اند، بعضى نیز از محیط خود فراتر رفته و از لحاظ مدنى و فرهنگى گسترش یافته‌اند (د. ترک، ج 2، ص 63).خطهایى که ترکان در طول تاریخ داشته‌اند و نظامهاى نوشتارى که براى زبان ترکى به کار برده‌اند، عبارت‌اند از :الف) خط گوک‌ترک (اورخون، ]ترکى باستان[). ظهور ترکان در صحنه‌تاریخ‌سیاسى، به‌سده‌هاى پیش‌ازمیلاد،هونبرمى‌گردد. گرچه شواهدى بر وجود خط در روزگار وجود ]قوم [دارد، اما درباره کیفیت خط آنان، اطلاع موثقى در دست‌نیست؛فقط مى‌توان گفت که خط گوک‌ترک، در روزگار گوک‌ترکها (ترکان باستان) رایج بوده‌است. مهم‌ترین آثار بازمانده از نخستین الفباى ترکى، کتیبه‌هاى بیلگه قاغان/ خاقان، کول‌تگین و تونیوقوق، معروف به کتیبه‌هاى اورخون، از زبان ترکى باستان‌اند (ارجیلاسون، 1993، صIX؛ همو،1977،صV). رمزگشایى، خواندن و ارزیابى این کتیبه‌ها در اواخر قرن سیزدهم امکان‌پذیر شد؛ ویلهلم تامسن، زبان‌شناسدانمارکى، براى نخستین‌بار در 1311 آنهارا خواند(توپارلى و همکاران،ص34؛ شمشیر،ص1).براساس شواهد کنونى، نخستین خط ترکى که در غرب به خط رونى شناخته شده همین خط ترکى باستان است و نخستین حروف الفباى به کار رفته نزد ترکان باستان به شمار مى‌رود (توپارلى و همکاران، همانجا). سبب نام‌گذارى این خط به رونىِ در غرب، شباهتى است که به خط رونىِ به کار رفته در کتیبه‌هاى اسکاندیناوى (نوْرس کهن) دارد (بانارلى، ج 1، ص 58). رونى در زبان اسکاندیناوى صفتى بر ساخته از واژه رون، به معناى اسرارآمیز است (د. ا. د. ترک، ج 11، ص 45).درباره ریشه حروف الفباى ترکى باستان نزدیک به پانزده نظریه وجود دارد (رجوع کنید به ارجیلاسون، 2004، ص 168ـ 169). دانشمندان ترک این نظریات را قبول ندارند و بر این باورند که الفباى اورخون خط قومى ترکها بوده است که صدها سال در تَمغا (مُهر)هاى خود به کار مى‌برده‌اند (>دایرة‌المعارف زبان و ادبیات ترکى<، ج 7، ص 134). احمدجعفر اوغلو هفت نظریه مهم‌تر از نظریات یاد شده را، از طریق مقابله حروف با یکدیگر بررسى کرده است (رجوع کنید به ج 1، ص120ـ121). او کوشیده است تا اثبات کند که خط ترکى باستان را خود ترکان ابداع کرده‌اند (رجوع کنید بههمان، ج 1، ص122ـ135؛ نیز رجوع کنید به ارجیلاسون، 2004، ص170). سَمیح تِزجان (1360/ 1981؛ ص 39ـ43) نیز این نظریه را تأیید کرده است.الفباى ترکى باستان، به سبب اهمیت کتیبه‌هاى بیلگه قاغان، کول‌تگین و تونیوقوق، الفباى اورخون نیز خوانده مى‌شود. به نظر تامسن، خط به کار رفته در کتیبه کول‌تگین (مورخ 113) و کتیبه بیلگه قاغان (مورخ 116)، شامل 38 حرف است (رجوع کنید به تکین، ص 22). از این حروف چهار حرف نماینده جفتْ مصوتهاى a و e،ıوi، o و u، o و u هستند. 34 حرف باقى‌مانده معرف صامتها هستند (توپارلى و همکاران، همانجا؛ د.ا. ترک، ج 12، بخش 2، ص 477؛ شمشیر، ص 2). حروف خط ترکى باستان مجموعه نشانه‌هایى به صورت خطوط عمودى و مورب است (رجوع کنید به ارجیلاسون، 2004، ص 166؛ تکین، همانجا). در این خط حروف به هم متصل نمى‌شوند و از راست به چپ نوشته مى‌شوند (توپارلى و همکاران، همانجا؛ ارگین، ص 259). این خط، علاوه بر کتیبه‌ها در کتابت آثار خطى نیز به کار برده مى‌شد. آثارى که به نوشته‌هاى ترکستان شرقى شهرت دارند، دلیلى بر این مدعا هستند. این خط در میان اویغورها، اخلاف ترکان باستان، نیز مشاهده شده است (ارجیلاسون، ). 1993، ص 142ـ 143) X-IX کتیبه شینه اوسو (تاریخ نصب: و کتیبه تاریات ــکه در سالهاى اخیر کشف شده ــ بیانگر این واقعیت‌اند (>دایرة‌المعارف زبان و ادبیات ترکى<، ج 8، ص 476). الفباى ترکى باستان، با پاره‌اى تغییرات از آسیا تا نواحى مرکزى اروپا گسترش یافته است (جعفراوغلو، ج 1، ص 119) و در میان خطوطى که ترکان تا پذیرفتن فرهنگ و تمدن اسلامى به کار مى‌بردند از حیث ایفاى نقش آواها و معانى واژه‌هاى ترکى، مناسب‌تر بوده و اهمیت ویژه‌اى داشته است (توپارلى و همکاران، همانجا).ب) خطاویغورى. حکومت ترکان باستان در 126 سقوط کرد و حکومت ترکان اویغور جانشین آن شد. دوره اویغورها (126ـ 225)، از لحاظ فعالیتها و توسعه فرهنگى، درخشان‌ترین دوره در میان حکومتهاى ترک پیش از اسلام است (جعفراوغلو، ج1، ص 169؛ شمشیر، همانجا). ترکان اویغور الفباى ترکى باستان را کنار نهادند و الفباى ویژه‌اى براى خود وضع کردند (بانارلى، ج1، ص 76). الفباى اویغورى، در اصل برگرفته از الفباى سُغدى بود. اویغورها این الفبا را با تغییراتى مناسب زبان ترکى ساخته بودند (ارگین، ص260؛ شمشیر، همانجا؛ جعفراوغلو، ج 1، ص176).خط اویغورى داراى هجده حرف است (ارگین، همانجا؛ جعفراوغلو، ج 1، ص 162). در الفباى اویغورى به ازاى جفت واجهاىa و e ، ı وi ، o وu ، o و u،b وp ، k وg ، s و ş تنها یک نشانه وجود دارد (د. ا. ترک، ج 12، بخش 2، ص 477). با وجود این، الفباى اویغورى از اواخر قرن دوم تا اوایل قرن دوازدهم از ترکستان‌شرقى تا کاخ سلطنتى عثمانى پذیرفته شده بود (ارجیلاسون، 1993، ص X). الفباى اویغورى، بعد از الفباى ترکى باستان، خطى است که در طولانى‌ترین زمان و وسیع‌ترین حوزه جغرافیایى براى نوشتن زبان ترکى به کار مى‌رفته است (توپارلى و همکاران، ص 35؛ >دایرة‌المعارف زبان و ادبیات ترکى<، ج 8، ص 475).براساس شواهد، قدیم‌ترین متون نوشته شده با خط اویغورى، به اواخر قرن سوم تعلق دارد. با وجود این، الفباى اویغورى حتى قرنها پس از آنکه اویغورها موجودیت سیاسى خود را از دست داده بودند، کاربرد داشت. این الفبا پس از اسلام آوردن ترکان و پذیرفتن الفباى برگرفته از عربى، در حکومتهاى ترکستان و کریمه نیز رایج بود (جعفراوغلو، ج 1، ص 178ـ 180؛ بانارلى، ج 1، ص 135). از رواج این الفبا در حکومت تیموریان و شاخه‌هاى‌آن، اطلاعاتى در دست است. معتبرترین نسخه‌هاى قوتادغوبیلیگ* ]سعادت‌نامه [عَتَبة الحقایق، که از مهم‌ترین آثار کهن ترکى به شمار مى‌روند، به این خط نوشته شده‌اند (د. ا. د. ترک، ج 11، ص 46؛ >دایرة‌المعارف زبان و ادبیات ترکى<، ج 8، ص 475؛ جعفراوغلو، ج 1، ص 179). نامه ابوسعید گورکان به اوزون حسن، سلطان آق‌قوینلو در 873 نیز با الفباى اویغورى نوشته شده است. در دربار عثمانى نیز منشیانى با خط اویغورى آشنا بودند و نامه‌هاى ارسالى به امیران ترک آسیاى میانه را به این خط مى‌نوشتند؛ براى نمونه، ظفرنامه‌اى که سلطان محمد فاتح در 5 ربیع‌الاول 878، پس از جنگ اوتْلوق بِلى، براى اوزون حسن فرستاد به خط اویغورى است. الفباى اویغورى را مغولان و مانْجوها سالهاى طولانى، در قلمرو جغرافیایى پهناورى به کار مى‌بردند (رجوع کنید به تزجان، ص 39ـ 43؛ ارجیلاسون، 1993، همانجا؛ جعفراوغلو، ج 1، ص 181ـ 186). به این ترتیب، الفباى اویغورى، پس از مدتها رواج در آسیاى میانه و همچنین در دربار عثمانى، سرانجام در قرن دوازدهم کاملا فراموش شد (تزجان، ص 43؛ د.ا. د. ترک، ج 11، ص 45). خط اویغورى ابتدا از راست به چپ نوشته مى‌شد (ارگین، همانجا)، اما پس از قرن هشتم تحت‌تأثیر خط چینى، از بالا به پایین نوشته شد (>دایرة‌المعارف زبان و ادبیات ترکى<، ج 8 ، ص 476).ج) خط سغدى. یکى از خطوطى است که ترکان اویغور به کار مى‌برده‌اند (ارگین، ص 264؛ جعفراوغلو، ج 1، ص 162؛ بانارلى، ج 1، ص 75). این الفبا را ترکان نخستین‌بار در کتیبه قره بَلاساغون به کار برده‌اند (توپارلى و همکاران، ص 35؛ جعفراوغلو، ج 1، ص 164). ابتدا تصور مى‌شد این کتیبه به خط اویغورى است، اما مولر خط آن را سغدى شناسایى کرد (رجوع کنید به جعفراوغلو، همانجا). این خط داراى 22 حرف است (توپارلى و همکاران، همانجا؛ جعفراوغلو، ج 1، ص 169). حروف الفباى سغدى تاحدودى مشابه الفباى اویغورى است. ابن‌ندیم، نخستین کسى است که درباره الفباى سغدى مطالبى آورده است (رجوع کنید به ص20؛ نیز رجوع کنید به جعفراوغلو، ج 1، ص 164، 166؛ نیز رجوع کنید به سغدى*، زبان؛ نیز رجوع کنید به بخش 3).د) خط مانوى. یکى دیگر از خطوطى که ترکان اویغور از آن بهره جسته‌اند خط مانوى است (تزجان، ص 42؛ ارگین، ص 264؛ شمشیر، ص 2؛ جعفراوغلو، ج 1، ص 162). این خط را، آن دسته از ترکان که به آیین مانوى گرویده بودند، در روزگار قاغان‌بوگو(142ـ163) به کار گرفتند و تا قرن سوم از آن استفاده کردند (د. ا. د. ترک، ج 11، ص 46؛ بانارلى، ج 1، ص 75). خط مانوى برگرفته از خط استرانجلوى سریانى بود که مرحله گذار الفباى غیرمتصل آرامى به الفباى متصل سریانى محسوب مى‌شود (د. ا. د. ترک، همانجا؛ جعفراوغلو، ج 1، ص 187). خط مانوى کمتر از خط اورخون و بیشتر از خط اویغورى با کتابت ترکى سازگارى دارد (د. ا. د. ترک، همانجا؛ جعفراوغلو، ج 1، ص 188). در خط مانوى نیز مانند خط اویغورى براى جفت واکه‌هاى a و e، ı وi ، o و u ، u وo (د.ا. ترک، ج 12، بخش 2، ص 477) و جفت همخوانهاىb و p،kوg ، sو ş نشانه‌هاى واحدى وجود دارد.در این خط نیز، مانند خط اویغورى وقتى واکه‌هاىu , o در آغاز کلمه‌اى قرار گیرند، با نشانه مانوى همخوانهاى حروف «الف» و «واو» نیز ]یعنى به صورت «او»[ نمایش داده مى‌شود. واکه‌هاى تصویر ö و ü در آغاز کلمه به صورت «الف» + «واو» + «یود» (نام حرف «ى» در الفباى مانوى رجوع کنید به 6) و در هجاى اول کلمات نیز با «واو + یود» نوشته مى‌شوند تا از u , oبازشناخته شوند. واکه‌هاى ı و i اول واژه‌ها نیز با « e (عِ)+ یود» نشان داده مى‌شوند (د. ا. د. ترک، همانجا؛ جعفراوغلو، ج 1، ص 187)، اما در میان واژه‌ها با «یود» نوشته مى‌شوند. خط سُغدى نیز مانند خط اویغورى از راست به چپ نوشته مى‌شود. متنهاى ترکى که با الفباى مانوى نوشته شده‌اند به لهجه «آرغو»ى ترکى هستند. بعضى از متنهاى ترکى به خط مانوى در 1315ش/ 1936 به خط کنونى ترکیه بازگردانده شده‌اند (د.ا. د. ترک،همانجا).ه ) خط براهمى. یکى دیگر از خطوطى که ترکى با آن نوشته شده، خط براهمى هند است (رجوع کنید به بخش 4) که در دوره اِمارت (خانىِ) قوچا اویغور به کار برده شد (تزجان، ص 42؛ ارگین، ص 264؛ شمشیر، ص 3؛ جعفراوغلو، ج 1، ص 162). خط براهمى ــکه در نوشتن سنسکریت در سرزمین هند به کار مى‌رفت ــ همراه با آیین بودایى به آسیاى میانه راه یافت. ترکان بودایى مذهب، این خط را با اعمال تغییراتى براى نوشتن ترکى به کار بردند. خط براهمى که از چپ به راست نوشته مى‌شود، خطى هجایى است (شمشیر؛ د. ا. د. ترک، همانجاها). این خط در قرنهاى چهارم و پنجم، فقط در تورفان* و حوالى آن کاربرد داشته است (د. ا. د. ترک، همانجا) و چون براى یاد گرفتن و یاد دادن آسان نبوده، در میان ترکان قدیم رواج نداشته است (شمشیر، همانجا). گرچه متنهاى ترکى نوشته شده به این خط بسیار معدودند، اما براى زبان‌شناسان اهمیت فوق‌العاده‌اى دارند (تزجان، همانجا).و) خط نسطورى ـ سریانى. معدودى از ترکان ایغور، از الفباى سریانى براى نوشتن ترکى بهره جسته‌اند (تزجان؛ ارگین؛ جعفراوغلو، همانجاها). ترکهایى که در ناحیه سِمِریه چیه (یدى سو) در ترکستان زندگى مى‌کردند و ترکان اونگوت ساکن مغولستان که همگى به آیین مسیح گرویده بودند، از این خط استفاده مى‌کردند. پاره‌اى از سنگ‌قبرهاى آنان که از قرنهاى ششم و هفتم بر جامانده به ترکى و با خط نسطورى ـ سریانى است (شمشیر؛ د. ا. د. ترک، همانجاها). خط سریانى از راست به چپ نوشته مى‌شود و داراى 22 همخوان است (د. ا. د. ترک، همانجا؛ نیز رجوع کنید به بخش 2).ز) خط چینى. الفباى چینى را در واقع ترکان براى نوشتن ترکى به کار نبرده‌اند (تزجان، همانجا)، اما بیگانگان براى ضبط صحیح واژه‌هاى ترکى از زبانهاى دیگر استفاده کرده‌اند که یکى از قدیم‌ترین آنها خط چینى است (رجوع کنید به شمشیر، همانجا). به کار بردن این خط به سبب آن بوده است که چینیها نخستین قوم متمدن بودند که ترکها در زندگى استقرار یافته خود با آنها مناسباتى داشتند. تاریخ‌نگاران چینى، به سبب ارتباطى که با ترکها داشتند، اسامى اشخاص، اماکن یا عناوینى را که به ترکى بود، به خط خود ضبط مى‌کردند و امروز کلمات بسیارى از این‌گونه در دست است (تزجان، همانجا؛ د. ا. د. ترک، ج 11، ص 46ـ 47). در مکاتبات میان حکومت چین و حکومت هونها از خط چینى استفاده شده است (بانارلى، ج 1، ص 74).ح) خط پچنگ. این خط در واقع نوعى از خط اورخون ینى سئى است و از راست به چپ نوشته مى‌شود. در ناحیه نادى سنت میکولوش مجارستان ظرفهایى از قرنهاى سوم و چهارم به دست آمده که از قدیم به دفینه آتیلا شهرت داشته است. بر روى این ظروف، نوشته‌هایى به خط پچنگ حک شده است (د.ا. د. ترک، ج 11، ص 47).ط ) خط تبّتى. این خط را در فاصله قرنهاى اول تا چهارم، برخى اقوام ترک به کار برده‌اند (شمشیر، همانجا؛ جعفراوغلو، ج 1، ص 162). در این خط که براساس خط براهمى است، هر و نشانه بیانگر یک هجاست. این خط داراى 35 هجا ]ى‌بسیط [105 هجاى مرکّب است. از چپ به راست نوشته مى‌شود و صرفآ در متون مذهبى بودایى به کار رفته است (د.ا.د.ترک، همانجا).ى) خط پاسّه ـ پا. یکى از خطهاى مورد استفاده ترکان بوده که از خط تبتى منشعب شده است (شمشیر، همانجا). این خط به نام وضع‌کننده‌اش لاما (روحانى) پاسّه ـ پاى تبتى، به این نام خوانده شده است. وى به دعوت قوبیلاى قاآن به دربار او رفت و این خط را ــکه داراى حروفى چهارگوش است ــ براى زبان مغولى ابداع کرد. این خط جانشین خط اویغورى شد که تا آن موقع براى نوشتن مغولى به کار برده مى‌شد. خط پاسّه ـ پا داراى 44 علامت هجایى است و از بالا به پایین و از چپ به راست نوشته مى‌شود. این خط در فاصله سالهاى 671 تا710 در دستگاه دیوانى مغول به کار مى‌رفت و متون بسیار اندکى با این الفبا برجا مانده است (د. ا. د. ترک، همانجا؛ فریدریش، ص 165، 181).ک) خط عربى. پس از اسلام آوردن ترکان، یعنى از قرن چهارم، در صحنه پهناورى از قلمرو حکومتهاى ترک مسلمان خط عربى رواج یافت (شمشیر، همانجا). زمانى که ترکها با خط عربى آشنا شدند، خطشان اویغورى بود (رجوع کنید به ارگین، ص 264ـ 268). در مرحله گذار از خط اویغورى به عربى مدتى هر دو خط در قلمرو ترکان به کار مى‌رفت و گاهى در یک نوشته سطرى به اویغورى نوشته مى‌شد و همان سطر با خط عربى در زیر آن تحریر مى‌شد (همان، ص 268). خط عربى داراى 28 حرف بود، اما در طول هزار سالى که آن را به عنوان خط اسلامى به کار گرفتند (بانارلى، ج 1، ص 135؛ ارجیلاسون، 1993، ص x)، از تعداد حروف آن به 31 رسید (بولوچ، ص 47). این خط راست به چپ نوشته مى‌شد و در سراسر سرزمینهاى ترک زبان گسترده بود و به انواع گویشهاى ترکى، با این الفبا، آثار و کتیبه‌هاى بسیارى به وجود آمد. خط کتابى رایج در دوره عثمانى عمومآ خط کتابى نَسْخ* و خط تحریرى رِقْعه* بود (ارگین، در همانجا). امروزه، بسیارى از مردمان ترک ]و ترک‌زبان[ عراق و ایران و ترکمنها ترکى را با الفباى عربى مى‌نویسند (ارجیلاسون، 1993؛ د. ا. د. ترک، همانجاها). آثار ماندگار و باارزش تاریخى بسیارى با این خط و به زبان ترکى، تألیف شده‌است. در ترکیه و دیگر نواحى جهان اسلام، در کتابخانه‌هاى عمومى و کتابخانه‌هاى خصوصى، میلیونها نسخه از آثار ترکى مکتوب به خط عربى موجود است. نخستین کسانى که ترکى را به این خط نوشتند ایلک‌خانیان (قراخانیان) بودند که اسلام آورده بودند و از اواسط قرن چهارم، تحریر ترکى به این خط را آغاز کردند. محمود کاشغرى در فاصله سالهاى 465ـ467 کتاب دیوان لغات‌الترک* را ــکه واژه‌نامه‌اى ترکى ــ عربى طبق قواعد زبان عربى است ــ به گویش ترکى قراخانى تألیف کرد. از نخستین کتابهایى که در آناطولى (آسیاى صغیر) به گویش اغوزى نوشته شده، کتابى است به نام بهجة‌الحدائق فى موعظة‌الخلایق که در 703 استنساخ شده و امروزه در بخش کتابهاى خطى و چاپى قدیمى کتابخانه بورسه، به شماره ثبت 5، نگهدارى مى‌شود. در این اثر، کلمات ترکى به قاعده عربى نوشته شده‌اند (د. ا. د. ترک، همانجا).علاوه بر ترکى شرقى و گویش اغوزى آناطولى، یکى از گویشهاى دیگرى که به الفباى عربى نوشته شده است، گویش ترکى ]ناحیه[ وُلگا ـ بلغار است. ترکان بلغار که از اواخر قرن اول تا اواسط قرن هشتم در ناحیه ]ساحل رود[ ولگا حکومت مى‌کردند، اسلام آورده بودند و با خط عربى مى‌نوشتند (همانجا). علاوه بر این، در نواحى چوواش، تاتار و باشقیر روسیه تا نیمه دوم قرن هشتم، از الفباى عربى استفاده مى‌کردند (همانجا). غیر از ترکان صارى اویغور، آلتایى، تووا، خاکاس، یاکوت، چوواش، گاگاوز/ گاگوز/ غاغاوز و قرائیم که در محدوده اتحاد جماهیر شوروى سابق و دور از جهان اسلام مانده بودند، تمام ترکان از قرن چهارم تا دهه 1300ش خط ترکى برگرفته از عربى را به کار مى‌بردند (ارجیلاسون، 1993، همانجا). خط ترکى برگرفته از عربى، امروزه در ترکستان شرقى (چین) خط رسمى ترکهاى اویغور و قزاق است (همانجا).ل) خط ارمنى. در قرنهاى دهم و یازدهم، ارمنیان کریمه، اوکراین و لهستان، به گویش قپچاقى که آن را به الفباى ارمنى مى‌نوشتند، آثارى پدید آوردند (تزجان، ص 43). علاوه بر آن ارمنیان دوره عثمانى و جمهورى ترکیه نیز در نوشتن ترکى، خط ارمنى را به کار مى‌بردند (د. ا. د. ترک، ج 11، ص 47ـ48).م) خط عبرى. از میان اقوام ترک، کلیمیان قرائیم، زبان خود ]ترکى[ را به الفباى عبرى مى‌نوشتند. ترکان قرائیم مقیم لیتوانى و لهستان، و آنهایى که تا جنگ جهانى دوم (1939ـ1945) در کریمه مى‌زیستند، آثار دینى خود را با حروف عبرى نوشته‌اند (همان، ج 11، ص 48).ن) خط یونانى. در قرن ششم میلادى، براى تبلیغ مسیحیت در میان اقوام ترک حوالى خزر، عهد جدید، که به ترکى برگردانیده شده بود، به الفباى یونانى نوشته شد (بانارلى، ج1، ص74). یکى‌از قدیم‌ترین نمونه‌هاى متون ترکى نوشته شده به الفباى یونانى متعلق به قرن دهم است. در قرنهاى دوازدهم و سیزدهم، یونانیان ]مسیحیان ارتدوکس ترک زبان [از این الفبا استفاده کرده‌اند (د.ا.د.ترک، همانجا؛ ارگین، ص 264؛ تزجان، همانجا). نخستین اثر چاپى با این الفبا، کتاب مذهبى گلزار امام مسیحى است که در 1131 در استانبول چاپ شده‌است. علاوه بر آن، تا اواخر قرن سیزدهم نیز نشریاتى مانند گازِتاى آناطولى با این الفبا چاپ مى‌شد (د. ا. د. ترک، همانجا). در 1314ش/1935، متأخرترین کتاب به ترکى قره‌مانى در قبرس با ]این الفبا به چاپ رسیده است (تزجان، همانجا).س) خط لاتین. این خط نخستین‌بار در اوایل قرن هشتم، به کوشش مبلّغان مذهبى مسیحى و بازرگانان در تحریر نسخه خطى ترکى کودکْس کومانیکوس، که اثرى تاریخى در تاریخ زبان ترکى است، به کار برده شد (همانجا). ترکى به کار رفته در متون این نسخه، گویش قپچاقى وابسته به زبان ترکى رایج در آسیاى میانه در قرن هشتم است (بانارلى، ج 1، ص 359). کودکس کومانیکوس، در کتابخانه سن مارک ونیز نگهدارى مى‌شود و اروپاییان بارها درباره آن تحقیق کرده‌اند (رجوع کنید به همان، ج 1، ص 359ـ 360). بیگانگانى که این اثر را پدید آورده‌اند، براى نخستین‌بار، ترکى را به حروف لاتین گوتیک و یونانى نوشته‌اند (تزجان، همانجا). خط امروزى ترکى که در 1307ش/ 1928 به دستور آتاتورک به عنوان خط رسمى ترکیه کنونى تعیین شد، براساس حروف لاتین وضع شده و متشکل از 29 حرف است که 8 حرف بیانگر واکه‌ها و 21 حرف بیانگر همخوانهاى ترکى است. در این الفبا حرفى وجود ندارد که نوشته شود و خوانده نشود (ارگین، ص 289؛ تیمورتاش، ص 95؛ براى حروف الفباى ترکى و ویژگیهاى آن رجوع کنید به همان، ص 98؛ >علوم کاربردى زبان و نگارش ترکى<، ص 77).خط لاتین ترکى با خط سایر زبانهایى که با خط لاتین نوشته مى‌شوند تفاوتهایى دارد. براى مثال واجهاى q، w، xدر الفباى ترکى وجود ندارد، یا حرفهاى ترکى ö، ü و çدر برخى از زبانهاى غربى وجود ندارند (تیمورتاش؛ >علوم کاربردى زبان و نگارش ترکى<، همانجاها).ع) خط سیریلى. این خط بیشتر نزد ترکان ساکن روسیه و آسیاى میانه کاربرد دارد (ارجیلاسون، 1993، ص X). در گویشها و زبانهاى غیر از ترکى ترکیه و عثمانى، پس از خط عربى، خط سیریلى بیشترین کاربرد را داشته است (د. ا. د. ترک، ج 11، ص 49). نخستین زبان ترکى که به خط سیریلى نوشته شده زبان چوواشى است. در اوایل قرن دوازدهم، مبلّغان روسى که براى تبلیغ آیین مسیح به سراغ قوم چوواش مقیم ناحیه وُلگا ـ کاما (یعنى اخلاف ترکهاى سابق بلغار) رفته بودند، براى نخستین‌بار زبان چوواشى را به خط سیریلى نوشتند. در نخستین دستور زبان چوواشى، که فرهنگستان (آکادمى) علوم روسیه در 1183/1769 منتشر کرده، خط سیریلى چوواشى از 35 حرف تشکیل یافته است. دومین زبان از خانواده ترکى که با الفباى سیریلى نوشته شده، ترکى یاکوت (ساها/ سها) است. نخستین الفباى این زبان در 1234/1819 وضع شده است.تاریخ آغاز تحریر سایر زبانهاى ترکى با خط سیریلى به این قرار است: ترکى قره‌چاى ـ بالکار 1315ش/ 1936؛ ترکى قمق1317ش/ 1938؛ ترکى نوغاى 1317ش/ 1938؛ ترکى تاتارى کریمه 1317ش /1938؛ ترکى تاتارى 1318ش/ 1939؛ ترکى آذرى (آذربایجانى) 1318ش/ 1939؛ ترکى باشقیر 1319ش/1940؛ ترکى قرقیزى 1319ش/1940؛ ترکمنى 1319ش /1940؛ ترکى ازبکى 1319ش/1940؛ ترکى قره‌قالپاق 1319ش/ 1940؛ ترکى تووا 1322ش/ 1943؛ ترکى اویغورى 1326ش / 1947؛ ترکى خاکاس 1328ش/ 1949؛ ترکى قزاقى 1328ش/ 1949؛ ترکى گاگاوز 1336ش/ 1957 (رجوع کنید به د.ا.د.ترک، همانجا؛ ارجیلاسون، 1993، ص Xl-X).ترکها در طول تاریخ پنج خط یا الفباى مهم داشته‌اند که عبارت‌اند از: 1) الفباى گوک ترک (اورخون: ترکى باستان) که نخستین الفباى ترکها و الفباى ملى آنها بوده‌است. 2) الفباى ترکى اویغورى (ساراى، ص80). 3) الفباى عربى که از قرن چهارم تا روزگار ما به کار مى‌رفته است. 4) خطوط برگرفته از سیریلى، که در اتحاد جماهیر شوروى سابق و روسیه امروز، در میان ترکان مقیم روسیه، قفقاز و آسیاى میانه رواج دارند. 5) خط ترکیه امروزى، که برگرفته از الفباى لاتین است و از 1307ش/ 1928 الفباى ترکیه شده است. از این خط، ترکهاى قبرس، تراکیه غربى (در یونان) و بعضى از ترکان بالکان، قفقاز و آسیاى میانه نیز استفاده مى‌کنند. امروزه ترکان، سه الفباى لاتین، عربى و سیریلى را به کار مى‌برند (ارجیلاسون، 1993، ص X).منابع : ابن‌ندیم (تهران)؛ یوهانس فریدریش، تاریخ خطهاى جهان و سیر تحولات آنها از آغاز تا امروز، ترجمه فیروز رفاهى، تهران 1368ش؛Nihad Sami Banarli, Resimli Turk edebiyati tarihi, Istanbul 1987; Sadettin Buluc, "Osmanlilar devrinde alfabe tart ismalari", in Harf devrimi'nin 50. yili sempozyumu'ndan ayri basim, Ankara: Turk Tarih Kurumu Yayinlari, 1981; Ahmet Caferoglu,Turk dili tarihi, Istanbul 2001; Ahmet Bican Ercilasun,Bugunku Turk alfabeleri , [Ankara] 1977; idem,Orneklerle bugunkuTurk alfabeleri Ankara 1993; idem, Turk dili tarihi, Ankara 2004; Muharrem Ergin, "Turklerde yazi ve alfabeler", in Turkdunyasi el kitabi, vol. 2, Ankara: Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu, 1992; IA, s.v. "Turkler. II: dil" (by Nuri Yuce); Mehmet Saray, Gaspirali Ismail Bey'den Ataturk'e Turk dunyasinda dil ve kultur birligi, Istanbul 1993; Bilal N.Simsir, Turk yazi devrimi, Ankara 1992; Talat Tekin, Orhon yazitlari, Ankara 1988; Semih Tezcan, "Turklerde yazi kulturunun baslangici ve gelisimi", in Harf devrimi'nin 50. yili sempozyumu'ndan ayri baslm, ibid; Faruk K. Timurtas, Tarih icinde Turk edebiyati, Ankara 2005; Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, [n.d.]; TA, s.v. "Alfabe: alfabe ve sosyoloji"; Turk dili ve edebiyati ansiklopedisi, Istanbul: Dergah Yayinlari, 1976-1998, s.vv. "orhun ve yenisey kitabeleri", (by Tuncer Gulensoy), "Uygurlar" (by Mustafa Kutlu and MehmetEmin Agar); TDVIA, s.v. "Elifba: Turkce'nin yazildigi alfabeler" (by Mustafa S. Kacalin); Uygulamali Turk dili vekompozisyon bilgileri, by Yakup Karasoy and et al., ed. Yakup Karasoy, Ankara: Akcag, 2007.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

علی تمیزا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده