خضربن نصربن عقیل ارْبلی
معرف
کنیه‌اش ابوالعباس، مفسر و فقیه شافعى قرن پنجم و ششم
متن
خَضِربن نصربن عقیل اِرْبِلى، کنیه‌اش ابوالعباس، مفسر و فقیه شافعى قرن پنجم و ششم. محل تولد او دانسته نیست، اما به اربیل (شهرى در عراق، سابقآ اِرْبِل) منسوب است (رجوع کنید به سمعانى، ج 1، ص 105؛ یاقوت حموى، ذیل «اربل»). ابن‌عساکر (ج 16، ص 449) درباره تاریخ تولد خَضِر، به گفته‌اى از خود او استناد کرده که سال ولادتش را 478 حدس زده است.خضر براى تحصیل به بغداد رفت و نزد استادانى چون شمس‌الدین کیا هَرّاسى* (متوفى 504) و ابوبکر محمدبن احمد قفّال چاچى* (متوفى 507) فقه آموخت و سپس به اربیل بازگشت (همانجا؛ ابن‌قاضى شهبه، ج 2، ص 9) و مدرسه رَبَض را تأسیس کرد. ابومنصور سرفتکین (قائم‌مقام حاکم اربیل) نیز در 533 مدرسه قلعه را، به سبب ورود او، تأسیس کرد. خضر تا پایان عمر در این دو مدرسه به تدریس پرداخت. او را اولین مدرّس اربیل دانسته‌اند (رجوع کنید به ابن‌مستوفى اربلى، قسم 2، ص 78؛ ابن‌خلّکان، ج 2، ص 237؛ عزّاوى، ص 69ـ70). از جمله شاگردان او، عثمان‌بن عیسى هَذبانى مارانى (شارح المهذّب) و ابوالقاسم نصربن عقیل‌بن نصر بودند (ابن‌خلّکان، ج 2، ص 237ـ 238؛ صفدى، ج 13، ص 338؛ اسنوى، ج 1، ص 66). خضر پسرى به‌نام نصر داشت که عالم شافعى و صاحب آثارى چون خطبة‌الوداع بود و مدتى نزد وى درس خواند (رجوع کنید به حاجى‌خلیفه، ج 1، ستون 715؛ بغدادى، ج 2، ستون 491).خضر در 567 در اربیل درگذشت و در مدرسه خود، ربض، به خاک سپرده شد (ابن‌خلّکان، ج 2، ص 238؛ سبکى، ج 7، ص 83؛ ابن‌قاضى شهبه، ج 2، ص10). پس از او، برادرزاده و شاگردش، ابوالقاسم نصربن عقیل، تدریس در آن مدرسه را برعهده گرفت (ابن‌مستوفى اربلى، همانجا؛ اسنوى، ج 1، ص 67).خضربن نصر را یکى از بزرگان فقه شافعى، عالم به فرایض (احکام ارث) و علم خلاف، مفسرى توانا و محدّثى ثقه دانسته و زهد و پارسایى او را ستوده‌اند (رجوع کنید به ابن‌عساکر، همانجا؛ ابن‌خلّکان، ج 2، ص 237؛ اسنوى، ج 1، ص 66).گفته‌اند خضر آثار بسیارى در تفسیر و فقه و حدیث تألیف کرده بوده (رجوع کنید به ابن‌خلّکان، همانجا؛ ابن‌قاضى شهبه، ج 2، ص 9)، اما در منابع، فقط به دو اثر وى اشاره شده است: یکى کتابى مشتمل بر 26 خطبه رسول اکرم به همراه سلسله اَسناد آنها؛ و دیگرى، مجموعه احادیثى در فضائل صحابه، بدون ذکر سند (رجوع کنید به ابن‌عساکر؛ صفدى، همانجاها؛ یافعى، ج 4، ص 37).منابع :ابن‌خلّکان؛ ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، چاپ على شیرى، بیروت 1415ـ1421/ 1995ـ2001؛ ابن‌قاضى شهبه، طبقات‌الشافعیة، چاپ حافظ عبدالعلیم‌خان، بیروت: عالم‌الکتب، 1407/1987؛ ابن‌مستوفى اربلى، تاریخ اربل، المسمّى نباهة البلد الخامل بمن ورده من‌الاماثل، چاپ سامى صقار، ]بغداد[ 1980؛ عبدالرحیم‌بن حسن اسنوى، طبقات‌الشافعیة، چاپ کمال یوسف حوت، بیروت 1407/1987؛ اسماعیل بغدادى، هدیة‌العارفین، ج 2، در حاجى‌خلیفه، ج 6؛ حاجى‌خلیفه؛ عبدالوهاب‌بن على سبکى، طبقات‌الشافعیة‌الکبرى، چاپ محمود محمد طناحى و عبدالفتاح محمد حلو، ]قاهره[ 1964ـ] 1976[؛ سمعانى؛ صفدى؛ عباس عزّاوى، اربل فى مختلف العصور (اللواء و المدینة)، چاپ محمدعلى قره‌داغى، بغداد 1422/2001؛ عبداللّه‌بن اسعد یافعى، مرآة‌الجنان و عبرة‌الیقظان، بیروت 1417/1997؛ یاقوت حموى.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مسعود نیکخواه دلشاد

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده