خصاف احمدبن عمر (عمرو)
معرف
کنیه‌اش ابوبکر، محدّث و فقیه حنفى قرن سوم
متن
خَصّاف، احمدبن عمر (عمرو)، کنیه‌اش ابوبکر، محدّث و فقیه حنفى قرن سوم. او در حدود 181 متولد شد. محل تولدش معلوم نیست. از نام فارسىِ جد او (مُهَیر یا مِهران) چنین برمى‌آید که وى ایرانى‌تبار بوده است. علوم دینى را از پدرش عُمَر (یا عَمْرو)بن مُهَیر (یا مِهران) شیبانى که شاگرد حسن‌بن زیاد لؤلؤى* (متوفى 204؛ از شاگردان ابوحنیفه) بودــ فراگرفت (رجوع کنید به ابن‌ندیم، ص 259؛ ذهبى، 1401ـ1409، ج 13، ص 124؛ سرکیس، ج 1، ستون 824). از لقبش خَصّاف به‌معناى نعل‌کوب یا پینه‌دوز (رجوع کنید به خلیل‌بن احمد، ج 4، ص 188، ذیل «خصف») مى‌توان شغل خانوادگى او را حدس زد. در منابع وى را «حاسب» و «فارض» ذکر کرده‌اند، زیرا به دانش حساب و مواریث (فرایض) آگاه بوده است.خصّاف مورد توجه عباسیان (حک : 132ـ656) قرار گرفت و ابتدا براى مدت کمى در دوره المعتزّباللّه و بعد در دوره کوتاه خلافت المهتدى باللّه قاضى شد. کتاب الخراج را براى المهتدى نوشت. پس از کشته شدن خلیفه، خانه خصّاف خراب و کتابهایش غارت شد. او از کسانى چون مُسدّدبن مُسَرْهَد، وَهْب‌بن جَریر، ابوعامر عَقَدى، واقدى و قَعْنَبى حدیث شنید. خصاف در بحث اعتقادى خَلق یا قِدَم قرآن که از مباحث رایج روزگار او بودــ به خلق قرآن معتقد بود و ازاین‌رو او را از جَهْمیه* دانسته‌اند. او بسیار عابد بود، از دسترنج خویش ارتزاق مى‌کرد و از مواهب حکومتى بهره‌اى نداشت. وى در 261 در بغداد از دنیا رفت (رجوع کنید به طبرى، سلسله 3، ص 1684؛ ابن‌ندیم، همانجا؛ ذهبى 1401ـ1409، ج 13، ص 123ـ124؛ همو، حوادث و وفیات 261ـ280 ه .، ص 87ـ88؛ براى نام کسان دیگرى که از آنها حدیث شنیده و نقل کرده است رجوع کنید به صَفَدى، ج 7، ص 266ـ267؛ ابن‌ابى‌الوفا، ج 1، ص230).در آثار حنفیانِ پس از او، به اقوال فقهى او بسیار استناد شده است؛ از جمله در آثار شمس‌الائمه سرخسى (متوفى 483؛ براى نمونه رجوع کنید به ج 5، ص 182، 225، ج 17، ص 36، 92)، علاءالدین سمرقندى (متوفى ح 539؛ براى نمونه رجوع کنید به ج 2، ص160)، ابوبکر کاسانى (متوفى 587؛ براى نمونه رجوع کنید به ج 4، ص 24ـ25، 33) و ابن‌نجیم مصرى (متوفى 970؛ براى نمونه رجوع کنید به ج 3، ص 196، 241). طورى در تکملة البحر الرائق شرح کنزالدقائق از خصّاف با لقب امام یاد کرده و به اقوال فقهى او در ادب‌القاضى بسیار استناد جسته است (براى نمونه رجوع کنید به ج 7، ص 32ـ33، 44، 169ـ170).خصّاف داراى آثار متعددى بود که برخى از آنها عبارت‌اند از: ]کتاب[ الحِیَل، احکام الوقوف]الوقف[، ادب‌القاضى، الرِضاع، النَّفَقات، الشروط الکبیر، الشروط الصغیر، الوصایا، المحاضر و السِّجلّات، اقرارالورثه بعضهم لبعض، العصیر و احکامه ذرع‌الکعبة و المسجد و القبر (ابن‌ندیم، همانجا؛ ابن‌ماکولا، ج 3، ص 161). البته فقط شمارى از این آثار امروزه در دسترس است. از جمله کتاب الحیل که ابتدا با عنوان کتاب الحیل و المخارج در 1896 در قاهره منتشر شد و بعدها به کوشش یوزف شاخت، مستشرق آلمانى، در 1302ش/ 1923 در هانوفر انتشار یافت (قس بغدادى، ج 1، ستون 49 که آن را الحیل الشرعیة نام برده است). به نظر شاخت این کتاب احتمالا در قرن چهارم نوشته شده و بعدها به خصّاف نسبت داده شده است (رجوع کنید به د. اسلام، چاپ دوم، تکمله، ذیل مادّه؛ نیز رجوع کنید بهد. اسلام، چاپ دوم، ذیل "Hiyal"). در کتابخانه دولتى برلین (نام جدید کتابخانه سلطنتى برلین؛ رجوع کنید به آلوارت، ج 4، ص 344ـ345) نسخه‌اى خطى از آن با عنوان کتاب الحیل و المخارج موجود است. در این نسخه، چاره‌جوییهاى شرعى در ابواب مختلف فقهى مانند بیع، اجاره، طلاق و شفعه مطرح شده است. بر این کتاب، کسانى چون شمس‌الائمه حلوانى، شمس‌الائمه سرخسى و محمدبن محمود معروف به خواهرزاده شرح نوشته‌اند (رجوع کنید به حاجى‌خلیفه، ج 1، ستون695؛ بغدادى، ج 1، ستون 577ـ578، ج 2، ستون 76، 125).کتاب الوقف (الوقوف/ الاوقاف)، از کهن‌ترین رساله‌ها درباره وقف است که در 1322/1904 در قاهره منتشر شد. همچنین کتاب النفقة به کوشش ابوالوفاء افغانى در حیدرآباد (1349/ 1930) منتشر شده است (رجوع کنید به د. اسلام، چاپ دوم، تکمله، همانجا). بر کتابِ ادب القاضى فقهاى مشهور حنفى شرح نوشته‌اند، از جمله ابوبکر جصاص*، على‌بن حسین سُغدى*، سرخسى، حلوانى، خواهرزاده، قاضى‌خان اوزجندى و حسام‌الدین عمربن عبدالعزیز بخارى (متوفى 536) که شرح اخیر با تحقیق محیى هلال سرحان (بغداد 1977ـ1978) به‌چاپ رسید (رجوع کنید به حاجى‌خلیفه، ج 1، ستون 46ـ47؛ بغدادى، ج 1، ستون 67، 280، 452، 783).حاجى‌خلیفه (متوفى 1067؛ ج 2، ستون 1395) اثرى به نام کتاب الاقالة و بغدادى (متوفى 1339؛ ج 1، ستون 49) کتابى با نام کتاب الخصال نیز به خصّاف نسبت داده‌اند، ولى در دیگر منابع به‌ویژه منابع متقدم چنین انتسابى دیده نمى‌شود. به‌احتمال زیاد این مؤلفان خصّاف را با احمدبن عمر خَفّاف (فقیه شافعىِ قرن چهارم) که اثرى به نام الخصال داشته (رجوع کنید به ابواسحاق شیرازى، ص 122) اشتباه گرفته‌اند، چنان‌که حاجى‌خلیفه هم در یک مورد (ج 2، ستون 1416) مرتکب این اشتباه شده است.منابع :ابن‌ابى‌الوفا، الجواهرالمضیّة فى طبقات الحنفیّة، چاپ عبدالفتاح محمد حلو، ریاض 1413/1993؛ ابن‌ماکولا، الاکمال فى رفع الارتیاب عن المؤتلف و المختلف من الاسماء و الکنى و الانساب، چاپ عبدالرحمان‌بن یحیى معلمى یمانى، حیدرآباد، دکن 1381ـ1406/ 1962ـ1986؛ ابن‌نجیم، البحر الرائق شرح کنزالدقائق، بیروت 1418/1997؛ ابن‌ندیم (تهران)؛ ابواسحاق شیرازى، طبقات‌الفقهاء، چاپ خلیل میس، بیروت ]بى‌تا.[؛ اسماعیل بغدادى، هدیة‌العارفین، ج 1ـ2؛ در حاجى‌خلیفه، ج 5ـ6؛ حاجى‌خلیفه؛ خلیل‌بن احمد، کتاب العین، چاپ مهدى مخزومى و ابراهیم سامرائى، قم 1409؛ محمدبن احمد ذهبى، تاریخ‌الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ عمر عبدالسلام تدمرى، حوادث و وفیات 261ـ280 ه .، بیروت 1412/1992؛ همو، سیراعلام النبلاء، چاپ شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت 1401ـ1409/ 1981ـ1988؛ یوسف الیان سرکیس، معجم المطبوعات العربیة و المعربة، قاهره 1346/1928، چاپ افست قم 1410؛ محمدبن احمد سمرقندى، تحفة‌الفقهاء، بیروت 1414/1994؛ محمدبن احمد شمس‌الائمه سرخسى، کتاب المبسوط، بیروت 1406/1986؛ صفدى؛ طبرى، تاریخ (لیدن)؛ محمدبن على طورى، تکملة البحر الرائق شرح کنزالدقائق، در ابن‌نجیم، ج 7ـ9؛ ابوبکربن مسعود کاسانى، کتاب بدائع‌الصنائع فى ترتیب الشرائع، کویته 1409/1989؛W. Ahwardt, Verzeichniss der arabischen Handschriften der koniglichen Bibliothek zu Berlin, Berlin 1887-1899; EI2, s.v. "Hiyal" (by J. Schacht), suppl., s.v. "Al-Khassaf" (by F. J. Ziadeh).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سعید عدالت نژا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده