خشنی محمدبن حارث
معرف
فقیه و شرح‌حال نگار مالکى قرن چهارم
متن
خُشَنى، محمدبن حارث، فقیه و شرح‌حال نگار مالکى قرن چهارم. کنیه‌اش ابوعبداللّه بود و در خُشَن (قریه‌اى نزدیک قیروان*) به دنیا آمد و بعدها خُشَنى خوانده شد (سمعانى، ج 2، ص 372؛ حسن حسنى عبدالوهاب، ج 4، ص 44؛ د. ا. د. ترک، ذیل مادّه). تاریخ دقیق تولد خشنى معلوم نیست ولى برخى مورخان وى را در 311 یا 312 نوجوان دانسته‌اند (رجوع کنید به قاضى‌عیاض، ج 6، ص 266؛ دباغ، ج 3، ص 81). ازاین‌رو، حسن حسنى عبدالوهاب (همانجا) تولد او را در دهه آخر قرن سوم حدس زده است.خشنى دروس مقدماتى فقه و حدیث را در قیروان از استادانى چون احمدبن زیاد، احمدبن نصر هوارى و ابوبکر محمد ابن‌لبّاد فراگرفت. سپس براى تکمیل تحصیلات خود، در 311 یا 312 به قرطبه رفت و در آنجا از علماى آن دیار، از جمله احمدبن عُباده، محمدبن عبدالملک و قاسم‌بن اصبغ بیّانى* بهره برد (ابن‌فَرَضى، ج 2، ص 802؛ قاضى عیاض؛ دباغ، همانجاها؛ ذهبى، ج 3، ص 1002). به گزارش برخى منابع، خشنى پیش از 320 به شهر سَبته رفت و مدتى در آنجا سکونت گزید و به تدریس پرداخت، ولى دوباره به قرطبه بازگشت (رجوع کنید به قاضى عیاض؛ دباغ، همانجاها؛ قس د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه). او در قرطبه تحت حمایت حاکم آنجا، حَکَم‌بن عبدالرحمان* ملقب به مستنصرباللّه، بود. حَکَم وى را به سرپرستى امور مواریث در شهر بَجّانه* و سرپرستى شوراى قرطبه منصوب کرد (قاضى‌عیاض، ج 6، ص 267؛ ابن‌فرحون، ج 2، ص 213؛ بروکلمان، ج 3، ص 88).پس از درگذشت حَکَم در 366، خشنى از مناصب دولتى عزل شد و براى امرارمعاش به کارهایى چون داروسازى پرداخت (دباغ، ج 3، ص 82؛ د. اسلام، همانجا). او به تدریس و تألیف کتاب نیز اشتغال داشت. عبدالرحمن‌بن احمد تَجیبى معروف به ابن‌حَوْبیل، سعیدبن ابوحامد و سلیمان‌بن عبدالرحمان از جمله شاگردان و راویان حدیث از وى هستند (ابن‌فرضى، ج 1، ص 295، 328؛ مخلوف، ص 94).برخى شرح‌حال‌نگاران سال درگذشت خشنى را 361 یا 364 ذکر کرده‌اند (رجوع کنید به ابن‌فرضى، ج 2، ص 803؛ قاضى‌عیاض، ج 6، ص 268)، ولى ذهبى (همانجا) باتوجه به اینکه وفات حکم‌بن عبدالرحمان در زمان حیات خشنى روى داده، تاریخ وفات خشنى را سال 371 ذکر کرده‌است. مدفن خشنى در مقبره مؤمره در قرطبه قرار دارد (ابن‌فرضى، همانجا).خشنى را فقیهى زیرک، آشنا به فن مناظره و علوم و هنرهاى گوناگون، و کوشا در نگارش کتابهاى شرح‌حال و طبقات دانسته‌اند. تصریح مورخان به پذیرفته شدن رأى وى درباره تغییر جهت قبله مسجدجامع سبته، نشان‌دهنده آشنایى او با ریاضیات است. وى در کیمیا و پزشکى نیز مهارت داشت، همچنان که شعر نیز مى‌سرود (رجوع کنید به همان، ج 2، ص 802ـ803؛ قاضى عیاض، ج 6، ص 266ـ267؛ ابن‌فرحون، ج 2، ص 212ـ213).خشنى آثار متعددى تألیف کرد که غالب آنها شرح‌حال عالمان مالکى یا در موضوع فقه مالکى است. وى این کتابها را به خواست حَکَم‌بن عبدالرحمان نوشت. از آثار اوست: 1) اخبارالقضاة بالاندلس، شرح‌حال علماى اندلس تا اواسط قرن چهارم، که با ترجمه اسپانیایى ریوئیرا در 1332/1914 در مادرید منتشر شد. اصل کتاب نیز بارها با نام قضاة قرطبة در قاهره چاپ شده است (رجوع کنید بهحُمَیْدى، ج 1، ص 94؛ د.اسلام، همانجا). 2) طبقات علماءافریقیة، که برخى آن را تکمله طبقات محمدبن احمد ابوالعرب (محدّث و شرح‌حال‌نگار) دانسته‌اند (رجوع کنید به د.اسلام، همانجا؛ حسن حسنى عبدالوهاب، ج 4، ص 46). این اثر در 1372 در قاهره همراه قضاة قرطبة چاپ شده است.3) اخبارالفقهاء و المحدّثین که در 1420 در بیروت چاپ شد (رجوع کنید به حمیدى؛ دباغ، همانجاها). 4) الاتفاق و الاختلاف فى مذهب مالک (رأى مالک الذى خالفه فیه اصحابه)، که برخى این دو را دو اثر مجزا دانسته‌اند (رجوع کنید به حمیدى، همانجا؛ قاضى‌عیاض، ج 6، ص 267؛ ذهبى، همانجا؛ براى نسخ خطى آن رجوع کنید به حسن حسنى عبدالوهاب، ج 4، ص 51). 5) الفُتْیا، که در تونس چاپ شد (قاضى‌عیاض؛ حسن حسنى عبدالوهاب، همانجاها)؛ 6) التعریف (قاضى‌عیاض، همانجا). 7) مناقب سحنون، که قاضىعیاضدر ترتیب‌المدارک خود از آن بهره برده‌است. 8) الاقتباس، در شرح‌حال عالمان مالکى (حسن حسنى عبدالوهاب، ج 4، ص 47؛ نیز براى سایر آثار خشنى رجوع کنید به حمیدى؛ قاضى‌عیاض؛ د. اسلام، همانجاها).منابع :ابن‌فرحون، الدیباح المُذهَب فى معرفة اعیان علماء المَذهَب، چاپ محمد احمدى ابوالنور، قاهره ?] 1394/ 1974[؛ ابن‌فَرَضى، تاریخ علماءالاندلس، چاپ ابراهیم ابیارى، قاهره 1410/1989؛ کارل بروکلمان، تاریخ‌الادب العربى، ج 3، نقله الى العربیة عبدالحلیم نجار، قاهره 1969؛ حسن حسنى عبدالوهاب، کتاب العُمر فى المصنفات و المؤلفین التونسیین، چاپ محمد عروسى مطوى و بشیر بکوش، تونس 2001؛ محمدبن فتوح حُمَیْدى، جذوة‌المقتبس فى تاریخ علماء الاندلس، چاپ ابراهیم ابیارى، قاهره 1410/1989؛ عبدالرحمان‌بن محمد دباغ، معالم‌الایمان فى معرفة اهل القیروان، اکمله و علق علیه ابوالفضل‌بن عیسى تنوخى، ج 3، چاپ محمد ماضور، ]تونس 1978[؛ محمدبن احمد ذهبى، کتاب تذکرة‌الحفاظ، حیدرآباد، دکن 1376ـ1377/ 1956ـ1958، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ سمعانى؛ عیاض‌بن موسى قاضى‌عیاض، ترتیب‌المدارک و تقریب‌المسالک لمعرفة اعلام مذهب مالک، ج 6، چاپ سعید احمد اعراب، مغرب 1401/1981؛ محمدبن محمد مخلوف، شجرة‌النور الزکیة فى طبقات المالکیة، قاهره 1349ـ1350، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛EI2, s.v. "Al-Khushani" (by Ch. Pellat); TDVIA, s.v. "Huseni, Muhammed b. Haris" (by Ahmaet Ozel).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مسعود نیکخواه دلشاد

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده