خشبیه
معرف
گروهى قائل به امامت محمد بن حَنَفیّه*
متن
خَشَبیّه، گروهى قائل به امامت محمد بن حَنَفیّه*. در منابع مختلف، خشبیه از فرقه‌هاى شیعه به شمار آمده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به حربى، ج 2، ص 545؛ ابن‌ماکولا، ج 3، ص 262؛ سمعانى، ج 2، ص 368؛ ابن‌اثیر، ج 1، ص 444). درباره گروهى که این نام بر آنان اطلاق شده است، آراى متفاوتى وجود دارد. منصوربن معتمر، از علماى برجسته قرن دوم، خشبیه را عنوانى براى دوستداران امام على‌بن ابى‌طالب علیه‌السلام دانسته است (رجوع کنید به سمعانى، همانجا؛ ابن‌اثیر، ج 1، ص 445).برخى خشبیه را عنوانى دیگر براى فرقه‌اى از زیدیه، به نام سُرخابیه (پیروان سُرخاب طبرى) شمرده‌اند (رجوع کنید به حربى، همانجا؛ خوارزمى، ص 29). در روایتى نیز، خشبیه گروهى از جَهمیه* خوانده شده‌اند (رجوع کنید به ابن‌منظور، ذیل «خشب»). گاه نیز خشبیه را عنوانى براى یاران ابراهیم‌بن مالک‌اشتر، از سرداران مختاربن ابى‌عُبَیْد ثقفى، ذکر کرده‌اند که در جنگ با عبیداللّه‌بن زیاد شرکت داشتند (رجوع کنید به ابن‌رسته، ص 218؛ ابن‌قتیبه، ص 622)، اما شاید بتوان این قول را پذیرفت که خشبیه از اهالى کوفه و یاران مختار و قائل به امامت محمدبن حنفیه بودند (رجوع کنید به حربى، همانجا؛ طبرى، ج 6، ص 75ـ77).درباره سبب نام‌گذارى این فرقه به خشبیه هم آراى متفاوتى وجود دارد. به‌قولى نام خشبیه برگرفته از کرسى چوبى‌اى منتسب به حضرت على علیه‌السلام بوده است که یاران مختار ثقفى* براى تبرک‌جویى، آن را با خود حمل مى‌کردند (طبرى، ج 6، ص 81). پاره‌اى نیز گفته‌اند چون بیشتر اسلحه یاران مختار یا ابراهیم‌بن مالک از چوب (خَشَب) بود، خشبیه نامیده شده‌اند (رجوع کنید به ابن‌رسته؛ ابن‌قتیبه، همانجاها؛ بلاذرى، ج 6، ص 57؛ مقدسى، ج 5، ص 133). همچنین، گفته شده است که بعضى از دوستداران زیدبن على چوبِ دار او را حفظ کردند، یا آنکه چون زیدیان هنگام جنگ با چوب مى‌جنگیدند، به خشبیه معروف شدند (حربى؛ خوارزمى، همانجاها).طبق روایت دیگرى، عبداللّه‌بن زبیر، در سال 66، محمدبن حنفیه و خانواده‌اش و هفده تن از سران مردم کوفه را در زمزم (یا شِعْب على) در مکه زندانى و آنان را تهدید کرد اگر با او بیعت نکنند، آنان را در آتش خواهد سوزاند و براى این منظور هیزم بسیارى جمع کرد (طبرى، ج 6، ص 75ـ76؛ مسعودى، ج 3، ص 275ـ276؛ ذهبى، حوادث و وفیات 61ـ80ه .، ص 43). در این زمان، محمدبن حنفیه قاصدى نزد مختار فرستاد و از او یارى خواست. مختار مردم را گردآورد و گروههایى را براى یارى او به مکه فرستاد. از آن میان، ابوعبداللّه جَدَلى و یارانش قبل از دیگران وارد مسجدالحرام شدند. در دست یاران او چوب (کافرکوب) بود و آنان با فریاد یالثاراث‌الحسین به زمزم وارد شدند و نگهبانان را پراکنده و محمدبن حنفیه را از زندان رها کردند. پس از آن، گروههاى دیگر وارد شدند. عبداللّه‌بن زبیر هراسان شد و آنان را که به‌جاى شمشیر با چوب مى‌جنگیدند، خشبیه نامید (طبرى، ج 6، ص 76ـ77). نیز گفته شده است که آنان چوبهایى را که عبداللّه‌بن زبیر براى آتش زدن محمدبن حنفیه و یارانش جمع کرده بود، به عنوان سلاح برداشتند، یا چون نمى‌خواستند با شمشیرهاى آخته وارد حرم شوند، با چوب وارد حرم شدند، و از این‌رو آنان را خشبیه نامیده‌اند (بلاذرى، همانجا). گفته شده است که از این جریان، فرقه کیسانیه منشعب شد (رجوع کنید به کیسانیه*).منابع :ابن‌اثیر، اللباب فى تهذیب الانساب، بیروت 1414/1994؛ ابن‌رسته؛ ابن‌قتیبه، المعارف، چاپ ثروت عکاشه، قاهره 1960؛ ابن‌ماکولا، الاکمال فى رفع‌الارتیاب عن‌المؤتلف و المختلف فى‌الاسماء و الکنى و الانساب، چاپ عبدالرحمان‌بن یحیى معلمى یمانى، بیروت ]بى‌تا[.؛ ابن‌منظور؛ احمدبن یحیى بلاذرى، انساب‌الاشراف، چاپ محمود فردوس عظم، دمشق 1996ـ2000؛ ابراهیم‌بن اسحاق حربى، غریب‌الحدیث، چاپ سلیمان‌بن ابراهیم‌عاید، مکه 1405/1985؛ محمدبن احمد خوارزمى، کتاب مفاتیح‌العلوم، چاپ فان فلوتن، لیدن 1895، چاپ افست 1968؛ محمدبن احمد ذهبى، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ عمر عبدالسلام تدمرى، حوادث و وفیات 61ـ80ه .، بیروت 1410/1990؛ سمعانى؛ طبرى، تاریخ (بیروت)؛ مسعودى، مروج (بیروت)؛ مطهربن طاهر مقدسى، کتاب‌البدءوالتاریخ، چاپ کلمان‌هوار، پاریس 1899ـ1919، چاپ افست تهران 1962.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

اسماعیل اسعدی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده