خشاب حسن بن موسی
معرف
راوى شیعى قرن دوم و سوم
متن
خَشّاب، حسن‌بن موسى، راوى شیعى قرن دوم و سوم. کنیه‌اش ابومحمد است و در اسناد روایات غالبآ با نام حسن‌بن موسى (رجوع کنید به خویى، ج 5، ص 145) و در برخى روایات با لقب خشّاب آمده (رجوع کنید به همان، ج 5، ص 146، ج 23، ص 92) که ظاهرآ ناظر به شغل چوب‌فروشى خود یا خاندانش است (رجوع کنید به سمعانى، ج 2، ص 366). از تاریخ تولد وى اطلاعى در دست نیست اما چنانچه نقل خشّاب از اسحاق‌بن عَمّار صیرفى، از اصحاب امام کاظم علیه‌السلام، صحیح باشد (رجوع کنید به طوسى، 1363ش، ج 2، ص 214)، زمان ولادت او را باید دست‌کم نیمه دوم قرن دوم در نظر گرفت. به گفته شوشترى (ج 3، ص 385) در مواردى حسن‌بن موسى خشّاب با حسن‌بن موسى حَنّاط، از یاران امام صادق علیه‌السلام، خلط شده است (براى نمونه رجوع کنید به طوسى، 1401، ج 2، ص 358ـ 357، که عبداللّه‌بن مُغیرَه از اصحاب امام‌کاظم از خشّاب روایت کرده است). همچنین محل سکونت وى معلوم نیست، هرچند در سند یکى از روایات از او با لقب کوفى یاد شده است (رجوع کنید به کشّى، ص 209). با اینکه طوسى (1415، ص 398) نام او را ذیل نام اصحاب امام حسن عسکرى علیه‌السلام آورده اما مستقیمآ از آن حضرت روایتى نقل نکرده (رجوع کنید به همان، ص420) بلکه عمده روایات وى با واسطه از امام صادق علیه‌السلام است.خشّاب از اصحاب امام رضا و امام جواد علیهماالسلام چون احمدبن محمدبن ابى‌نصر بَزَنطى*، على‌بن اَسْباط، و على‌بن حَسّان واسطى نقل حدیث کرده است (رجوع کنید به کلینى، ج 1، ص 192؛ ابن‌بابویه، 1414، ج 4، ص 531؛ طوسى، 1401، ج1، ص 202، ج 3، ص 37، 249، ج 6، ص 214، 301؛ نیز رجوع کنید به خویى، ج 5، ص 392ـ393). از دیگر مشایخ او غیاث‌بن کَلّوب است (رجوع کنید به طوسى، 1401، ج 3، ص 29، ج 6، ص 314؛ همو، 1420، ص355ـ356) که بیشتر روایات خشّاب از اوست (براى فهرستى از این دست روایات در کتب اربعه رجوع کنید به خویى، ج 5، ص 391ـ395). خشّاب، راوى کتاب غیاث نیز ذکر شده است (رجوع کنید به نجاشى، ص305؛ طوسى، 1420، ص356). به‌گفته طوسى (1403، ج 1، ص 379ـ380) غیاث‌بن کلّوب از اهل سنت است اما اصحاب امامیه به روایت او در صورت عدم روایت معارض از طریق شیعه، عمل کرده‌اند و خویى (ج 13، ص 235) بر همین مبنا به وثاقت غیاث‌بن کلّوب حکم داده است.راویان معتبر و محدّثان سرشناسى از خشّاب روایت کرده‌اند (رجوع کنید به خویى، ج 5، ص 392ـ395)، از جمله محمدبن حسن صفار قمى* (رجوع کنید به صفّار قمى، ص 31، 78، 337، 527؛ نیز رجوع کنید به طوسى، 1401، ج 5، ص 377، ج 6، ص 162)، على‌بن ابراهیم (رجوع کنید به کلینى، ج 1، ص 337، ج 5، ص 470) و سعدبن عبداللّه اشعرى* (رجوع کنید به ابن‌قولویه، ص 84، 215، 427؛ ابن‌بابویه، 1414، ج 4، ص 531؛ طوسى، 1401، ج 1، ص 202، ج 3، ص 200، 324). همچنین حُمَیْدبن زیاد* روایات زیادى از خشّاب به نقل از حسن‌بن على‌بن یوسف معروف به ابن‌بَقّاح راوى شیعى که از اصحاب امام صادق علیه‌السلام روایت کرده شنیده است (رجوع کنید به کلینى، ج 2، ص 87، 114، 467، 621، ج 3، ص 504، ج 5، ص 34، 147، 325، ج 6، ص 297، 300، 539؛ براى فهرست روایات وى در کتب اربعه شیعه رجوع کنید به خویى، ج 5، ص 392ـ395، ج 23، ص 343ـ344).رجالیان متقدم حسن‌بن موسى را توثیق کرده و از وجوه اصحاب شمرده و او را به علم و کثرت حدیث ستوده‌اند (رجوع کنید به نجاشى، ص 42؛ نیز رجوع کنید به ابن‌داوود حلّى، ص 78؛ علامه حلّى، ص 104). رجالیان متأخر وى را ممدوح دانسته‌اند (رجوع کنید به طریحى، ص 105؛ اردبیلى، ج 1، ص 227؛ مجلسى، ص60؛ کاظمى، ص 193) و جزائرى (ج 3، ص100) او را در شمار راویان حَسَن آورده است (قس موسوى عاملى، ج 7، ص 360 که او را غیرموثق و حتى غیرممدوح خوانده است). محمدباقر بهبهانى (ص 155) براى وثاقت خشّاب ادله‌اى اقامه کرده است، از جمله: اوصافى که نجاشى براى خشّاب شمرده و به گزارش وى، ابن‌ولید خشّاب را در شمار راویان ضعیفى که محمدبن احمدبن یحیى از آنها روایت مى‌کند، قرار نداده است (نیز رجوع کنید به مامقانى، ج 21، ص 89ـ90)؛ اعتماد و استناد کشّى و شیخش، حمدویه‌بن نصیر، به روایات حسن‌بن موسى از جمله درباره واقفى بودنِ احمدبن حسن‌بن اسماعیل میثمى (رجوع کنید به کشّى، ص 468) و حسن‌بن سَماعه (همان، ص 469)؛ و روایت مشایخ حدیث قم، نظیر عمران‌بن موسى و محمدبن حسن صفار، از وى. مامقانى (ج 21، ص90) نیز باتوجه به قرائن پیش‌گفته خشّاب را موثق و احادیث او را صحیح یا حَسَن نزدیک به صحیح دانسته است (نیز رجوع کنید به زنجانى، ص 559؛ موحد ابطحى، ج 2، ص 55؛ مامقانى، ج 21، ص 92، پانویس). شوشترى (ج 3، ص 385) دلایل بهبهانى را نقد کرده و نقل قمیان از وى را دلیل ثقه‌بودن او ندانسته است، زیرا در بین آنان افرادى هستند که غث‌وسمین را نقل مى‌کنند و محدثان قُمىِ اهل نقد همچون احمدبن محمدبن عیسى اشعرى و ابن‌ولید نیز از آنها روایت نمى‌کنند. همچنین به نظر او استثنا نشدن وى از راویانى که محمدبن احمدبن یحیى از آنها روایت کرده، حداکثر دال بر عدم ضعف اوست و وثاقت خشّاب را ثابت نمى‌کند (براى نقد سخن شوشترى رجوع کنید به مامقانى، ج 21، ص90ـ91، پانویس محیى‌الدین مامقانى؛ نیز درباره مستثنیات ابن‌ولید و بحث مربوط به آن رجوع کنید به خویى، ج 1، ص 74ـ75).موضوع بیشتر روایات خشّاب، فقهى (براى نمونه رجوع کنید به کلینى، ج 3، ص 542، ج 5، ص 147، 470، ج 6، ص 252، 297، 300، 305، ج 7، ص 173؛ طوسى، 1401، ج 1، ص 138، 202، 237ـ238، 337، 444، ج 2، ص 53ـ54، 297، 358؛ براى فهرست کامل‌تر این روایات رجوع کنید به اردبیلى، ج 1، ص 227ـ228؛ خویى، ج 5، ص 391ـ395، ج 23، ص 343ـ 344) یا اعتقادى با مضامینى چون صفات خدا (رجوع کنید به کلینى، ج 1، ص 127؛ ابن‌بابویه، 1357ش، ص 316ـ317؛ کشى، ص 279ـ280)، شأن و منزل اهل‌بیت و امامان شیعه (صفّار قمى، ص 31، 37، 60، 65، 77ـ78، 81، 91ـ92، 98، 125، 138، 226، 340، 500؛ کلینى، ج 1، ص 180، 192، 221، 275)، علم امام (صفّار قمى، ص 232ـ234، 242ـ243، 337، 346ـ347، 413، 440؛ کلینى، ج 1، ص 229؛ ابن‌بابویه، 1363ش، ج 2، ص 412؛ کشّى ص 614)، مسئله غیبت (کلینى، ج 1، ص 337؛ ابن‌بابویه، 1363ش، ج 2، ص360، 382) و ردّ غُلات (کشّى، ص 225ـ226) است. وى همچنین روایاتى با مضمون اخلاقى (براى نمونه رجوع کنید به کلینى، ج 1، ص 27، ج 2، ص 87، 114، 467، ج 4، ص 22) نقل کرده است. ابن‌قولویه نیز روایاتى از وى درباره فضل نماز در مسجد سَهله (رجوع کنید به ص 74ـ76) و ثوابت ذکر و زیارت امام حسین علیه‌السلام (ص 212، 215، 286، 427) آورده است. به گفته نجاشى (ص 42) خشّاب دو کتاب به نامهاى کتاب‌الرد على الواقفه و کتاب‌النوادر داشته و کتاب‌الحج و کتاب‌الانبیاء نیز به او نسبت داده شده است. نجاشى (همانجا) و طوسى (1420، ص 127)، هریک، طریق خود را به کتاب خشّاب ذکر کرده‌اند که طریق طوسى را ضعیف دانسته‌اند (رجوع کنید به خویى، ج 5، ص 145؛ موحد ابطحى، ج 2، ص 56). موحد ابطحى (همانجا) احتمال مى‌دهد خشّاب کتابى رجالى نیز داشته باشد، زیرا کشّى نقلهاى فراوانى از وى درباره احوال راویان آورده است (رجوع کنید به کشّى، فهرست، ص80، 89ـ90).منابع: ابن‌بابویه، التوحید، چاپ هاشم حسینى طهرانى، قم ?] 1357ش[؛ همو، کتاب مَن لایَحضُرُه الفقیه، چاپ على‌اکبر غفارى، قم 1414؛ همو، کمال‌الدین و تمام‌النعمة، چاپ على‌اکبر غفارى، قم 1363ش؛ ابن‌داوود حلّى، کتاب الرجال، چاپ محمدصادق آل‌بحرالعلوم، نجف 1392/ 1972، چاپ افست قم ]بى‌تا.[؛ ابن‌قولویه، کامل‌الزیارات، چاپ جواد قیومى اصفهانى، قم 1417؛ محمدبن على اردبیلى، جامع‌الرواة و ازاحة الاشتباهات عن الطرق و الاسناد، بیروت 1403/1983؛ محمدباقربن محمد اکمل بهبهانى، تعلیقات على منهج‌المقال، در محمدبن على استرآبادى، منهج‌المقال فى تحقیق احوال الرجال المعروف بالرجال الکبیر، چاپ سنگى ]تهران [1307؛عبدالنبى‌بن سعدالدین جزائرى، حاوى‌الاقوال فى معرفة الرجال، قم 1418؛ خویى؛ موسى‌بن عبداللّه زنجانى، کتاب الجامع فى الرجال، ]قم [1394؛ سمعانى؛ شوشترى؛ محمدبن حسن صفّار قمى، بصائرالدرجات الکبرى فى فضائل آل‌محمد (ع)، چاپ محسن کوچه‌باغى تبریزى، تهران 1362ش؛ فخرالدین‌بن محمد طریحى، جامع المقال فیما یتعلق باحوال الحدیث و الرجال، چاپ محمدکاظم طریحى، تهران ?] 1374[؛ محمدبن حسن طوسى، الاستبصار، چاپ حسن موسوى خرسان، نجف 1375ـ1376/ 1956ـ1957، چاپ افست تهران 1363ش؛ همو، تهذیب‌الاحکام، چاپ حسن موسوى خرسان، بیروت 1401/1981؛ همو، رجال‌الطوسى، چاپ جواد قیومى اصفهانى، قم 1415؛ همو، عدّة‌الاصول و بذیله الحاشیة الخلیلیة، لخلیل‌بن غازى قزوینى، چاپ محمدمهدى نجف، ]قم[ 1403/1983؛ همو، فهرست کتب الشیعة و اصولهم و اسماءالمصنفین و اصحاب‌الاصول، چاپ عبدالعزیز طباطبائى، قم 1420؛ حسن‌بن یوسف علامه حلّى، خلاصة‌الاقوال فى معرفة الرجال، چاپ جواد قیومى اصفهانى، ]قم[ 1417؛ محمدامین‌بن محمدعلى کاظمى، هدایة المحدثین الى طریقة المحمدین، چاپ مهدى رجایى، قم 1405؛ محمدبن عمر کشّى، اختیار معرفة الرجال، ]تلخیص[ محمدبن حسن طوسى، چاپ حسن مصطفوى، مشهد 1348ش؛ کلینى؛ عبداللّه مامقانى، تنقیح‌المقال فى علم الرجال، چاپ محیى‌الدین مامقانى، قم 1423ـ؛ محمدباقربن محمدتقى مجلسى، الوجیزة فى الرجال، چاپ محمدکاظم رحمان‌ستایش، تهران 1378ش؛ محمدعلى موحد ابطحى، تهذیب‌المقال فى تنقیح کتاب الرجال للشیخ الجلیل ابى‌العباس احمدبن على النجاشى، ج 2، نجف 1390/1971؛ محمدبن على موسوى عاملى، مدارک الاحکام فى شرح شرائع‌الاسلام، قم 1410؛ احمدبن على نجاشى، فهرست اسماء مصنّفى الشیعة المشتهر ب رجال‌النجاشى، چاپ موسى شبیرى زنجانى، قم 1407.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مریم سادات عربی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده