خسروشاهی عبدالحمید بن عیسی
معرف
ملقب به شمس‌الدین، حکیم و فقیه شافعى قرن ششم و هفتم
متن
خسروشاهى، عبدالحمید بن عیسى، ملقب به شمس‌الدین، حکیم و فقیه شافعى قرن ششم و هفتم. وى در 580 در خسروشاه (خسروشهر کنونى) در حوالى تبریز به دنیا آمد (اسنوى، ج 1، ص 242ـ243). خسروشاهى از شاگردان فریدالدین داماد نیشابورى و همچنین یکى از بهترین شاگردان فخررازى (متوفى 660) بود و کلام و اصول فقه را نزد وى که خود از پیروان سنّت امام‌الحرمین جوینى بودــ فراگرفت (لبلى، ص 123؛ ابن ابى‌اصیبعه، ج 2، ص 173؛ ابن‌فُوَطى، ج 4، قسم3، ص 459). وى استاد خود، فخررازى، را بسیار ارج مى‌نهاد و به برترى او در علوم عقلى و فضیلت غزالى در علوم نقلى تصریح داشت (لبلى، همانجا). خسروشاهى حدیث را نزد مؤیدبن على طوسى (متوفى 617) آموخت و از او حدیث نقل کرد (صفدى، ج 18، ص 73). او پس از مرگ فخررازى به شام رفت و نزد ملک ناصر صلاح‌الدین (متوفى 656)، حاکم کَرَک، مقیم شد. خسروشاهى نزد ملک ناصر بسیار گرامى بود، چنان‌که ملک ناصر با احترام به مجلس او وارد مى‌شد و از او کلام و حکمت مى‌آموخت (ابن‌عبرى، ص445؛ سبکى، ج8، ص161). خسروشاهى در اواخر عمر، دمشق را براى اقامت برگزید و در 652 در آنجا درگذشت و به خاک سپرده شد (ابن ابى‌اُصیبعه، همانجا؛ ابن‌تغرى بردى، ج 7، ص 32؛ قس سبط ابن‌جوزى، ج 8، قسم 2، ص 543 که سال فوت او را 653 نوشته است). او معاصر خواجه نصیرالدین طوسى (متوفى 672) بود و ظاهرآ با یکدیگر مکاتبه داشتند. رساله‌اى از خواجه‌نصیرالدین طوسى باعنوان الاسئلة‌النصیریة وجود دارد که خواجه در آن، چند سؤال فلسفى در باب علت و معلول، حرکت و رابطه نفس و بدن از خسروشاهى پرسیده که ظاهرآ پاسخى نگرفته و بعدها صدرالمتألهین در رساله‌اى به آنها پاسخ داده است. رساله خواجه و پاسخ ملاصدرا هر دو، در حاشیه کتاب مبدأ و معاد در سال 1314 به طبع رسیده است (صدرالدین شیرازى، ص 163؛ مدرس رضوى، ص 509ـ510).زین‌الدین‌بن مُرَحّل/ مُرَجّل (متوفى 671)، خطیب دمشق، از شاگردان وى بوده و نزد او کلام و اصول آموخته است. احمدبن یوسف لَبلى (متوفى 691)، از دیگر شاگردان او، شمارى از کتب فخررازى را نزد وى خوانده است. یعقوب‌بن اسحاق کَرَکى مشهور به ابن‌القفّ (متوفى 685) و ابواحمد دِمْیاطى (متوفى 705) نیز از شاگردان وى بوده‌اند (لبلى، ص 124، 124ـ127؛ اسنوى، ج 1، ص 242؛ ابن‌قاضى شهبه، ج 2، ص 108، 190).به دلیل احاطه خسروشاهى بر بسیارى از معارف و علوم، به او عنوان فیلسوف، متکلم، محدّث، فقیه و طبیب داده‌اند (رجوع کنید به د. ایرانیکا ذیل Abd al-Hamid b'Isa"،"). ذهبى (ج 5، ص 212) وى را متبحر در فلسفه و ابن‌کثیر (ج 13، ص 185) وى را از مشاهیر متکلمان خوانده است. نام او در طبقات فقهاى شافعى درج شده (رجوع کنید به سبکى، ج 8، ص 161ـ162)، اما درباره طبیب بودن او گزارش چندانى به دست نیامده است جز اینکه نوشته‌اى درباره اصول طبى به او نسبت داده‌اند (رجوع کنید به ابن‌ابى‌اصیبعه، همانجا). ظاهرآ خسروشاهى در منطق نیز صاحب رأى بود، چنان‌که ابن‌تیمیّه (ص 327) به اشکالات او درباره برخى انواع کلى اشاره کرده است.مختصرالمهذّبِ ابواسحاق شیرازى (متوفى 476) در فروع فقه شافعى، تتمة‌الآیات البیناتِ فخررازى و تلخیص شفاء ابن‌سینا (صفدى، ج 18، ص 74؛ سبکى، ج 8، ص 161) از آثار وى است. گفته مى‌شود در اثر اخیر، خسروشاهى اشکالات عمده‌اى بر ابن‌سینا کرده است (ابن‌قاضى شهبه، ج 2، ص 108). از تلخیص شفاء با عنوان مختصر المقالات نیز یاد شده (سبکى، همانجا)، اما با توجه به اینکه ابن‌سینا کتابى به نام مقالات نداشته، احتمالا تلخیصِ بخش مقولات منطق شفاء موردنظر بوده است (رجوع کنید به د. ا. د. ترک، ذیل "Husrevsahi"؛ نیز رجوع کنید به لبلى، ص 122، پانویس). دانش‌پژوه (ج 1، ص 309ـ310)، نسخه‌اى از این اثر معرفى کرده (نیز رجوع کنید به ابن‌مقفع، مقدمه دانش‌پژوه، ص پنجاه و دو) که در کتابخانه مجلس موجود است. اما این نسخه با عنوان دقیق عون‌اخوان‌الصفا على فهم کتاب الشفا، متعلق به بهاءالدین محمد اصفهانى، معروف به فاضل هندى (متوفى 1173)، است و انتساب آن به خسروشاهى نادرست است (عبدالحسین حائرى، مصاحبه مورخ 22 دى 1383). یحیى مهدوى نیز در فهرست نسخه‌هاى مصنّفات ابن‌سینا (ص173)، از قول ابن‌قاضى شهبه، به‌تلخیص شفاء خسروشاهى اشاره کرده اما نسخه‌اى از آن را معرفى نکرده است.منابع :ابن ابى‌اصیبعه، عیون الأنباء فى طبقات الأطباء، چاپ امرؤالقیس‌بن طحان ]آوگوست مولر[، گونیگسبرگ و قاهره 1299/1882، چاپ افست انگلستان 1972؛ ابن‌تغرى بردى، النجوم‌الزاهرة فى ملوک مصر والقاهرة، قاهره ?] 1383[ـ1392/ ?] 1963[ـ1972؛ ابن‌تیمیه، کتاب‌الرّدّعلى‌المنطقیین، چاپ عبدالصمد شرف‌الدین کتبى، بمبئى 1368/1949؛ ابن‌عبرى، تاریخ مختصرالدول، چاپ انطون صالحانى، لبنان 1403/1983؛ ابن‌فُوَطى، تلخیص مجمع‌الآداب فى معجم‌الالقاب، ج 4، قسم 3، چاپ مصطفى جواد، ]دمشق 1965[؛ ابن‌قاضى شهبه، طبقات‌الشافعیة، چاپ حافظ عبدالعلیم‌خان، بیروت : عالم‌الکتب، 1407/1987؛ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، بیروت 1411/1990؛ ابن‌مقفع، المنطق، چاپ محمدتقى دانش‌پژوه، تهران 1357ش؛ عبدالرحیم‌بن حسن اسنوى، طبقات‌الشافعیة، چاپ کمال یوسف حوت، بیروت 1407/1987؛ محمدتقى دانش‌پژوه، فهرست میکروفیلمهاى کتابخانه مرکزى دانشگاه تهران، ج 1، تهران 1348ش؛ محمدبن احمد ذهبى، العبر فى خبر من غبر، ج 5، چاپ صلاح‌الدین منجد، کویت 1386/1966؛ سبط‌ابن‌جوزى، مرآة‌الزمان فى تاریخ‌الاعیان، ج 8، حیدرآباد، دکن 1951ـ1952؛ عبدالوهاب‌بن على سبکى، طبقات‌الشافعیة الکبرى، چاپ محمود محمد طناحى و عبدالفتاح محمد حلو، ]قاهره[ 1964ـ] 1976[؛ محمدبن ابراهیم صدرالدین شیرازى (ملاصدرا)، مجموعه رسائل فلسفى صدرالمتألهین، چاپ حامد ناجى اصفهانى، تهران 1375ش؛ صفدى؛ احمدبن یوسف لبلى، فهرست‌اللبلى، چاپ یاسین یوسف عیاش و عواد عبدربه ابوزینه، بیروت 1408/1988؛ محمدتقى مدرس رضوى، احوال و آثار... ابوجعفر محمدبن محمدبن‌الحسن‌الطوسى، تهران 1354ش؛ یحیى مهدوى، فهرست نسخه‌هاى مصنّفات ابن‌سینا، تهران 1333ش؛EIr.s.v. "Abd-al-Hamid b. 'Isa" (by G. C. Anawati); TDVIA, s.v. "Husrevsahi" (by Ali Durusoy).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ابراهیم ابراهیم

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده