خسْران
معرف
اصطلاحى قرآنى و حدیثى
متن
خُسْران، اصطلاحى قرآنى و حدیثى. مصدر خسران از ریشه خ س ر و به معناى نقصان، هلاکت، زیان و گمراهى است (خلیل‌بن احمد، ذیل «خسر»؛ زمخشرى، 1342ـ1343ش، قسم 2، ص 527؛ ابن‌منظور، ذیل «خسر»). به نوشته ابوهلال عسکرى (ص 574)، خسران به معناى از دست رفتن تمام یا بخشى از سرمایه و معناى اصیل آن در زبان عربى هلاکت است (نیز رجوع کنید به ابن‌منظور، همانجا). با این‌حال، ابن‌فارِس (ذیل «خسر») نقص (کاستى) را معناى اصلى خَسِرَ دانسته‌است (نیز رجوع کنید به راغب اصفهانى، ذیل «خسر»). این واژه از یک سو هم به انسان و هم به فعل منسوب مى‌شود و از سوى دیگر، هم درباره چیزهاى خارجى و هم درباره امور ذهنى و روانى به‌کار مى‌رود (همانجا).در قرآن کریم، خسران و کلمات هم‌ریشه آن 65 مرتبه و در شصت آیه، به اشکال صرفى گوناگون، به کار رفته است (رجوع کنید بهمحمدفؤاد عبدالباقى، ذیل «خسر»).آنچه در کاربرد قرآنى خسران بارز است، پیوند آن با مفهوم کفر و مفاهیم هم‌سنخ آن است. بنابر آیات قرآن، کفر و خسران (هلاکت) انسان با یکدیگر نسبت مستقیم دارند، به طورى‌که هرچه فرد بیشتر در کفر غرق شود، خسران وى افزون‌تر مى‌شود (رجوع کنید به فاطر: 39) و از حیث عمل، در شمار زیان‌کارترین انسانها (أَخْسَریüنَ أَعْمالا؛ رجوع کنید به کهف: 103ـ105) قرار مى‌گیرد. این خسران، به اعتقاد مفسران، همانند خسرانِ حقیقى است که برخلاف زیانهاى دنیوى، پایدار و جبران‌ناپذیر و موجب گرفتارشدن به عذاب اخروى است و قرآن از آن به «الخُسرانُ المُبینُ» (هلاکت آشکار) تعبیر کرده است (رجوع کنید به زُمر: 15؛ طبرى؛ طوسى؛ طباطبائى، ذیل همین آیه). بر این اساس، قرآن کریم شرط لازم خروج انسان از دایره خسران را پیوستن به اهل ایمان و انجام دادن عمل صالح و توصیه یکدیگر به حق و صبر بر طاعت خداوند دانسته است (رجوع کنید به عصر: 2ـ3؛ طبرى؛ طوسى، ذیل همین آیات).از این گذشته، خداوند قرآن را نیز موجب فزونى خسران ظالمان (کافران به قرآن) دانسته است (رجوع کنید به إسراء: 82)، زیرا کافران با سرتافتن از دستورات کتاب خداوند، خود را مشمول عذاب الهى مى‌سازند و عملا به خسرانى که به دلیل بى‌ایمانى، پیش از نزول قرآن در آن بودند، مى‌افزایند. در عین حال، همین قرآن مایه رحمت و شفاى مؤمنان است، زیرا آنها با عمل به آن از جهل خارج و مشمول نعمتهاى الهى خواهند شد (طبرى؛ طوسى، ذیل آیه). به‌علاوه در قرآن کسانى که به‌سبب بدگمانى به خداوند در ایمانشان پایدار نیستند و با گرفتارشدن به کمترین سختى و نقصى در زندگى از دین خود برمى‌گردند نیز در خسران مبین‌اند (رجوع کنید به حج: 11)، زیرا هم در دنیا دچار نقص و کمبود شده‌اند و هم به‌سبب دست برداشتن از ایمان خود، ثواب صبر بر سختیها را از دست مى‌دهند به عذاب خداوند گرفتار مى‌شوند (رجوع کنید به طبرى؛ زمخشرى، 1366، ذیل آیه).واژه‌هاى تَتْبیب (رجوع کنید به هود: 101)، تَباب (غافر: 37)، تَبَّتْ و تَبَّ (مَسَد: 1) و خائِبین (آل‌عمران: 127) و خابَ (ابراهیم: 15؛ طه : 61، 111؛ شمس: 10) از واژه‌هاى مترادف با خسران در قرآن کریم است.کاربرد حدیثى خسران نیز هم‌سنخ کاربرد قرآنى آن است، تا آنجا که برخى ترکیبهاى قرآنىِ این واژه در احادیث هم مشاهده مى‌شوند که مطابق یا مفسِّر برخى آیات قرآن کریم‌اند؛ مثلا در روایات آمده‌است که هر کس از فرمان خدا و رسولش سرپیچى کند (کلینى، ج 1، ص 142) یا دنیا و آخرت را بر خود حرام کند (ابن‌بابویه، 1404، ج 4، ص 383)، در خسرانِ مبین است، که حدیث اول ناظر بر آیات 14 سوره نساء، 36 سوره احزاب و 23 سوره جنّ است و حدیث دوم نیز آیه 11 سوره حج را تداعى مى‌کند.به‌طور کلى در احادیث، پرداختن به آنچه انسان را از خداوند دور کند، موجب خسران او دانسته شده است (همو، 1362ش، ج 2، ص 632)، از جمله این امور نپرداختن زکات (مسلم‌بن حجاج، ج 3، ص 74ـ75)، تکبر، احسان همراه با منّت، خدعه در فروش اجناس (ابن‌ماجه، ج 2، ص 745)، اهتمام نکردن به نماز (ترمذى، ج 1، ص 258) و دشمنى با اهل‌بیت پیامبر اسلام (ابن‌بابویه، 1417، ص 342) است (نیز رجوع کنید به کلینى، ج 1، ص 45؛ ابن‌بابویه، 1404، ج 2، ص 628؛ همو، 1417، ص 388).منابع :علاوه بر قرآن؛ ابن‌بابویه، الامالى، قم 1417؛ همو، کتاب‌الخصال، چاپ على‌اکبر غفارى، قم 1362ش؛ همو، کتاب مَن‌لایـَحضُرُه‌الفقیه، چاپ على‌اکبر غفارى، قم 1404؛ ابن‌فارس؛ ابن‌ماجه، سنن ابن‌ماجة، چاپ محمدفؤاد عبدالباقى، ]قاهره 1373/ 1954[، چاپ افست ]بیروت، بى‌تا.[؛ ابن‌منظور؛ محمدبن عیسى ترمذى، سنن‌الترمذى و هوالجامع الصحیح، چاپ عبدالوهاب عبداللطیف، بیروت 1403/1983؛ خلیل‌بن احمد، کتاب‌العین، چاپ مهدى مخزومى و ابراهیم سامرائى، قم 1409؛ حسین‌بن محمد راغب اصفهانى، المفردات فى غریب‌القرآن، چاپ محمد سیدکیلانى، تهران ?]1332ش[؛ محمودبن عمر زمخشرى، پیشرو ادب، یا، مقدمة‌الادب، چاپ محمدکاظم امام، تهران 1342ـ1343ش؛ همو، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فى وجوه‌التأویل، بیروت 1366/1947؛ طباطبائى؛ طبرى، جامع؛ طوسى؛ حسن‌بن عبداللّه عسکرى، معجم‌الفروق اللغویة، الحاوى لکتاب ابى‌هلال‌العسکرى و جزءآ من کتاب‌السید نورالدین الجزائرى، قم 1412؛ کلینى؛ محمدفؤاد عبدالباقى، المعجم‌المفهرس لألفاظ القرآن کریم، قاهره 1364، چاپ افست تهران ?] 1397[؛ مسلم‌بن حجاج، الجامع‌الصحیح، بیروت: دارالفکر، ]بى‌تا.[.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ابوالفضل والازاده

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده