خزینه خاصه
معرف
سازمانى براى اداره عایدات و هزینه‌هاى شخصى شاهان عثمانى
متن
خزینه خاصه، سازمانى براى اداره عایدات و هزینه‌هاى شخصى شاهان عثمانى. خزینه که قبلا جیبِ همایون* نامیده مى‌شد، پس از تنظیمات تحت نظم و ترتیبى مشخص درآمد. پیشتر و به‌ویژه از قرن دوازدهم به بعد، براى نظام‌مند کردن عایدات و هزینه‌هاى شخصى پادشاهان و سامان بخشیدن به آن کوششهایى صورت گرفته بود. در نیمه دوم این قرن با ایجاد تغییراتى در کارکرد ضربخانه عامره (ضرابخانه)، نظارت بر عایدات خزینه جیب همایون نیز از وظایف ضربخانه محسوب گردید، اما پس از اعلان تنظیمات در 1255/1839، نظام خزینه‌هاى متعدد لغو گردید و همه عایدات در یک خزینه گردآورى مى‌شد. درنتیجه اداره تمام املاک و مزارع و معادن همایون و نیز عایدات حاصل از زمینهاى خاص و اقطاعات، به استثناى برخى مزارع سلطنتى، به خزینه مالیه واگذار گردید. در مقابل، از اول محرّم 1256 مقرر شد که در اول هر ماه 500 ،12کیسه آقچه*، به عنوان «تخصیصات سَنیّه»، براى هزینه‌هاى خاص پادشاه به ضربخانه عامره پرداخت شود. این ماهیانه‌ها و عایداتِ حاصل از مزارع سلطنتى، به مصارف اندرونى همایون، ضربخانه عامره، مطبخ عامره، مفروشات و تعمیرات دربار و قصرها، احداث بناهاى جدید، سور همایون، ولادت همایون و عطایا و جز آن اختصاص داشت. در واقع خزینه جیب همایون، که پیش از تنظیمات در حکم پول توجیبى شاه بود، به صورت سازمانى درآمد که تمام عایدات شاه در آن جمع مى‌شد و تمام هزینه‌هاى وى را اداره مى‌کرد.براساس فرمان سلطنتى در رجب 1263، نام خزینه جیب همایون به خزینه خاصه تغییر یافت. وزارت خزینه خاصه نیز در 18 ربیع‌الاول 1266 تأسیس شد.در دوره سلطان عبدالمجید اول (حک : 1255ـ1277) وزارت خزینه خاصه متشکل از دوایر محاسبه، ممیزى بروات (سرگى محاسبه سى) و اسناد (تحریرات) بود، اما در دوره سلطنت عبدالعزیز (1277ـ1293) بر تعداد دوایر و ابواب جمعى آنها افزوده شد. در تشکیلات جدید واحدهایى چون کارگاه تولید کلاه (فسخانه)، انبار هیزم، اصطبل عامره، انبار مطبخ، مدیریت مفروشات و اداره چِفْتلِک* پدید آمد. خزینه خاصه در دوره سلطان عبدالحمید دوم (1293ـ1327) بیش از پیش توسعه یافت. در این دوره املاک همایون، که هم زمان با تنظیمات به خزینه مالیه انتقال یافته بود، بار دیگر به تشکیلات خزینه خاصه عودت داده شد. هیئت ادارى عالى وزارت خزینه خاصه در این دوره متشکل بود از وزیر خزینه خاصه، مستشار، محاسبه‌چى و بازرس کل. دوایر مهم وزارت خاصه نیز عبارت بودند از: بخشهاى دفترىِ تحریرات، محاسبه، قیودات، سجلّ احوال، اوراق، اداره وزنه، دایره مرکزیه و کمیسیون معاینه. براى اداره املاک همایون نیز اداراتى چون دفتر املاک همایون، دفتر اسناد املاک، شعبه جنگل، مرکز مهندسان (هندسه‌خانه) و اداره آبیارى (نهریه مرکزیه) ایجاد گردید.پس از خلع عبدالحمید دوم، با انتقال بخش اعظم املاک شاهانه تحت نظارتِ خزینه خاصه به خزینه مالیه، خزینه خاصه به مدیریت کل تبدیل شد و واحدهایى هم که با ابواب جمعى و دوایرشان تحت نظارت خزینه خاصه بودند، محدود شدند. خزینه خاصه نیز پس از تنظیمات، بخش عمده‌اى از درآمد خود را به توسعه اقتصادى و به‌ویژه تأسیس کارخانه‌هاى متعدد، از جمله پارچه‌بافى و معادن آهن، اختصاص داد.با اینکه تخصیصات سنیّه از ماهانه 500 ،12کیسه آقچه به 000 ،20کیسه آقچه در 1272 افزایش یافت و همواره راههاى دیگرى نیز براى کسب درآمد بیشتر (مانند استفاده از درآمد گمرکهاى ازمیر و استانبول، عایدات عمومى ولایات و سنجقها و تأمین هزینه خزینه خاصه وجود داشت، اما اسرافها و زیاده‌خواهیهاى خاندان سلطنتى، توازن بودجه دولتى را عملا غیرممکن کرده بود. برخى اقدامات اصلاحى نیز تأثیر چندانى در بهبود اوضاع نابسامان اقتصادى دربار نداشت. براى نمونه سلطان مراد پنجم در 1293، در سومین روز جلوس خود، فرمان داد تا 000 ،60کیسه از تخصیصات خزینه خاصه کاسته شود و عایدات حاصل از معادن زغال‌سنگ و برخى کارخانه‌هاى دیگر به خزینه مالیه انتقال یابد.خزینه خاصه، که هزینه‌هایش بسیار گسترده بود، سرانجام در کار پرداختها گفتار مشکل شد و از بابت پرداخت حقوق و هزینه‌هاى دیگر 000،150، 1 لیره طلا مقروض گردید. پس از اعلام مشروطیت دوم با صدور فرمان مورخ 18 شعبان 1326 (رجوع کنید به باشباقانلق عثمانلى آرشیوى، اراده ـ مالیه، شعبان 17ـ1326)، وامى معادل یک میلیون لیره طلا از خزانه مالیه براى پرداخت بدهیها گرفته شد و در مقابل، املاک همایون به خزینه مالیه واگذار گردید.محمد رشاد، که پس از خلع عبدالحمید دوم پادشاه شد، کلیه املاکى را که از 1293 به نام عبدالحمید دوم به املاک سنّیه افزوده شده بود، به خزینه مالیه واگذار کرد. در این مورد هم مثل مورد سابق، پرداخت پاره‌اى از وامهاى خزینه خاصه به خزینه مالیه محول گردید.سلطان محمد ششم، در 1338، اراضى، مزارع، مؤسسات و امتیازاتى را که در دوره‌هاى پیش به خزینه مالیه واگذار شده بود دوباره به خزینه خاصه عودت داد (رجوع کنید به تقویم وقایع، ش 3749، ص9). در نهایت پس‌از انحلال سلطنت عثمانى و تأسیس جمهورى ترکیه، تمام اموال غیرمنقول داراى سند مالکیت شاهان عثمانى در قلمرو جمهورى ترکیه به ملت انتقال یافت، اما پس از این نیز تا مدتها مسئله شکایتهاى وارثان عبدالحمید دوم، درباره اموال خزینه خاصه، دولت ترکیه را مشغول کرده بود. محل ساختمان خزینه خاصه تا دوران عبدالحمید دوم، در بناى ضربخانه عامره واقع در توپخانه، در سمت راست ورودى باب همایون بود و در اواخر 1294 به کاخ دولمه باغچه‌سراى منتقل شد.منابع :عبدالرحمان شرف، تاریخ دولت عثمانیه، استانبول 1312، ج 2، جاهاى متعدد؛Basbakanlik Osmanli Arsivi, Darbhane-i Amire Defterleri (1108-1299/1696-1882 tarihleri arasinda 1230 defter); idem, Hazine-i Hassa Defterleri (1242-1305/ 1826-1888 tarihleri arasinda 973 defter); Cengiz Koseoglu, "Dolmabahce Sarayi Hazine-i Hassa Dairesi", in Milli saraylar, Istanbul 1987, 34-41; Ahmed Lutfi, Tarih, IX-XV, ed. Munir Aktepe, Ankara 1984-1992; Tahsin Pasa, Abdulhamid ve Yildiz hatiralari, Istanbul 1931, 104;HalidZiyaUsakligil, Saray ve otesi, Istanbul 1965, passim;براى صورت کامل منابع رجوع کنید بهTVDIA, s.v. Hazine-i Hassa".
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

آرزو (توزدومان) ترزی، تلخیص از د. ا. د. ترک

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده