خزینة الاصفیاء
معرف
تذکره ‌فارسى درباره احوال بزرگان اولیا و مشایخ صوفیه، نوشته غلام سرور لاهورى* (1244ـ1307)
متن
خزینة‌الاصفیاء، تذکره ‌فارسى درباره احوال بزرگان اولیا و مشایخ صوفیه، نوشته غلام سرور لاهورى* (1244ـ1307). تألیف آن در 1280 آغاز شد و در شوال 1281 به پایان رسید. مؤلف مادّه‌تاریخهاى «مقدس خزینه ابرار» و «مخزن اسرار گنج اولیا» و «خزینه خوب» را براى آغاز کتاب و «خزانه خوبى» را براى پایان تألیف سرورده است (ج 1، ص 4، ج 2، ص 449ـ 450). عنوان کتاب نیز حاکى از تاریخ آغاز تألیف آن است. با این حال، لاهورى در خاتمه کتاب (ج 2، ص 450) گفته که شرح احوال بعضى از مشایخ را، که در 1282 و 1283 وفات یافته‌اند، بعدآ به کتاب افزوده است. او در مقدمه کتاب (ج 1، ص 3) تصریح دارد که بعد از تألیف گلدسته کرامات، در مناقب عبدالقادر گیلانى، از او خواسته شد که کتابى درباره احوال بزرگان دین و مشایخ صوفیه، احوال و خوارق و کرامات آنان، به تفکیک سلسله‌هاى عرفانى، جدا جدا بنویسد. بدین ترتیب غلام سرور خزینه را در هفت «مخزن» تنظیم کرد: 1) شرح حال حضرت محمد صلى‌اللّه علیه‌وآله‌وسلم و خلفاى راشدین و امامان معصوم علیهم‌السلام و ائمه اهل سنّت؛ 2) مشایخ قادریه؛ 3) مشایخ چشتیه؛ 4) مشایخ نقشبندیه و مجددیه؛ 5)مشایخ سهروردیه؛ 6) مشایخ سلاسل متفرقه؛ 7) شامل چهار فصل یا «حِصّه»: درباره همسران پیامبر صلى‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم، دختران آن حضرت، زنان صالح و اهل کرامت، مجانین و مجاذیب گذشته و حال. سپس خاتمه کتاب آمده است. گفته شده که تذکره‌اى جامع‌تر از خزینة شامل تراجم برحسب سلسله‌هاى عرفانى از آغاز تا قرن سیزدهم، تألیف نشده است (رجوع کنید به هاشمى، ص 116).اگر چه این کتاب تذکره عمومى مشایخ صوفیه جهان اسلام است، مؤلف در آن به ضبط تراجم مشایخ شبه‌قاره و پنجاب اهتمامى خاص داشته و شرح حال مشایخ معاصر یا آنانى را که تازه درگذشته بودند را نیز آورده است (ظهورالدین احمد، ج 5، ص 13). همچنین مؤلف مادّه‌تاریخ وفات هر یک از مشایخ را نیز در پایان احوال آنان ذکر کرده است. او در مقدمه کتاب (همانجا) منابع خود را کتابهاى معتبر متقدمان و متأخران معرفى کرده و در ضمن هر مدخل منابع آن را درج نموده است. بسیارى از این منابع، از جمله تذکره آدم بنورى (احتمالا مناقب الحضرات)، تذکره حضرات حجره، تذکره نوشاهى، روضة الاسلام، معراج‌الولایة، مناقب‌الاولیاء و مناقب‌الاصفیاء، تاکنون به چاپ نرسیده و نایاب است (براى فهرست کامل منابع نایاب آن رجوع کنید به ظهورالدین احمد، همانجا). زبان کتاب بسیار ساده و به دور از هرگونه تکلف است و عبارات عربى در آن به ندرت دیده مى‌شود. از میان تذکره‌هایى که در شبه‌قاره تألیف شده، خزینه به قدرى مورد اقبال واقع شده که پس از 1281، منبع و سرمشق بسیارى از تذکره‌نویسان و مناقب‌نگاران صوفیه بوده است (غلام سرورلاهورى، 1396، مقدمه مجددى، ص 18، پانویس 1). تذکره‌نویس ایرانى، معصوم‌علیشاه، در طرائق‌الحقائق (براى نمونه رجوع کنید به ج 2، ص 9، 78، 553، ج 3، ص 10، 66، 252) از مطالب آن به ویژه مادّه‌تاریخها، استفاده کرده و گاهى نیز بر آن تعریض نوشته است (رجوع کنید به ج 3، ص 3). استورى در بخش تذکره‌هاى فارسى کتاب ادبیات فارسى (ج 1، بخش 2، ص 923ـ 1347) مکرر به خزینه استناد کرده است. البته بسیارى از تاریخهاى تولد یا وفات خزینه صحت ندارد و در قبول آنها باید احتیاط کرد (ظهورالدین احمد، همانجا). تذکره‌نویسانى که از خزینه تقلید کرده‌اند برخى از اشتباهات آن را یادآورى کرده‌اند. شریف احمد نوشاهى (ص 35ـ40) اشتباهات غلام سرور را در مورد تاریخ وفات مشایخ نوشاهیه بررسى کرده است. همچنین در ترجمه اردوى خزینه بسیارى از این تاریخها اصلاح شده است. محمد حبیب در ابتداى کتاب تاریخ مشایخ چشت نظامى (ج 1، مقدمه، ص 7ـ8) به وسعت اطلاعات غلام سرور اذعان کرده و عیب عمده خزینه را انحراف از اصول اِسناد و تکیه بر کشف و کرامات و مناقب‌گویى دانسته‌است.این کتاب نخستین‌بار در 1284 در مطبع هوپ (امید) لاهور چاپ سنگى شد. بعد از آن در 1290، با تجدیدنظر مؤلف، در مطبع ثمرهند لکهنو در دو جلد به چاپ دوم رسید. در مطبع نولکشور کانپور نیز دوره دو جلدى آن را حداقل سه بار (در 1894، 1902، 1914) چاپ سنگى شده است (استورى، ج 1، بخش 2، ص 1043ـ1044؛ عارف نورشاهى، ج 1، ص 972ـ 974). نسخه‌هاى دست‌نویس کتاب نیز موجود است (رجوع کنید به منزوى، 1362ـ1370ش، ج 11، ص 1032ـ1033؛ همو، 1374ش، ج 3، ص 2121) که احتمالا از روى نسخه‌هاى چاپى استنساخ شده است. با وجود اینکه خزینه از کتابهاى مرجع به شمار مى‌رود و غلطهاى چاپهاى سنگى آن فراوان است، تاکنون هیچ چاپ انتقادى و منقحى از آن نشده است. محمود عالم هاشمى و پیرزاده اقبال احمد فاروقى، مخزن مشایخ قادریه (انتشارات مکتبه نبویه، لاهور 1410)، و پیرزاده اقبال احمد فاروقى، مخزن مشایخ چشتیه و مشایخ سلاسل متفرقه (انتشارات مکتبه نبویه، لاهور 1990) را در سه جلد به اردو ترجمه کرده‌اند.منابع :ظهورالدین احمد، پاکستان مین فارسى ادب، ج 5، لاهور 1990؛ غلام سرور لاهورى، حدیقة‌الاولیاء: پنجاب کى‌اکابر صوفیه کامستند تذکره، چاپ محمد اقبال مجددى، لاهور 1396/1976؛ همو، خزینة‌الاصفیاء، چاپ سنگى، کانپور 1332/1914؛ محمدمعصوم‌بن زین‌العابدین معصوم‌علیشاه، طرائق‌الحقائق، چاپ محمدجعفر محجوب، تهران 1339ـ1345ش؛ احمد منزوى، فهرست مشترک نسخه‌هاى خطى فارسى پاکستان، اسلام‌آباد 1362ـ1370ش؛ همو، فهرستواره کتابهاى فارسى، تهران 1374ش ـ؛ خلیق احمد نظامى، تاریخ مشایخ چشت، ج 1، دهلى 1980؛ شریف احمد شرافت نوشاهى، اذکار نوشاهیه: مشتمل بر حالات و مقالات حضرات مشائخ قادریه نوشاهیه رضوان‌اللّه علیهم اجمعین، گجرات ] 1964[؛ عارف نوشاهى، فهرستکتابهاىفارسىچاپسنگىوکمیابکتابخانهگنج‌بخش، اسلام‌آباد 1365ش ـ؛ محمودعالم هاشمى، ذکر جمیل: تذکره اولاد امجاد حضرت مخدوم شیخ شهاب‌الدین محمد نور، لاهور 1968؛Charles Ambrose Storey, Persian literature: a bio- bibliographical survey, vol.1. pt.2, London 1972.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عارف نوشاه

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده