خزیمه بن ثابت

معرف

از اصحاب برجسته پیامبر اسلام صلی اللّه علیه وآله وسلم و از یاران مشهور حضرت علی علیه السلام
متن


خُزَیْمَة ‌بن ثابِت بن فاکِه ‌بن ثَعْلَبَة‌بن ساعده انصاری، از اصحاب برجسته پیامبر اسلام صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم و از یاران مشهور حضرت علی علیه‌السلام. او از اهالی مدینه، قبیله اوس و طایفه بنی‌خَطْمَه بود. مادرش، کَبْشَه دختر اَوْس، از بنی‌ساعده بود (ابن‌کلبی، ج۱، ص۶۴۲ـ۶۴۳؛ ابن‌اثیر، ۱۹۷۰ـ ۱۹۷۳، ج ۲، ص ۱۳۳؛ نَوَوی، قسم ۱، جزء۱، ص۱۷۵). کنیه خزیمه را ابوعماره نوشته‌اند (رجوع کنید به ابن‌عبدالبرّ، ج ۲، ص ۴۴۸؛ ابن‌اثیر، همانجا؛ ابن‌حجر عسقلانی، ۱۴۱۲، ج ۲، ص ۲۷۸). او از نخستین مردم مدینه بود که به اسلام گروید. وی بتهای بنی خَطْمَه را به دست خود شکست (ابن‌اثیر؛ ابن‌حجر عسقلانی، همانجاها).خزیمة‌بن ثابت به ذوالشهادتین ملقب است، زیرا در جریان گواهی دادن بر صحت یک دادوستد، رسول خدا شهادت او را به منزله شهادت دو شاهد عادل پذیرفت که ظاهرآ ناشی از ایمان استوار خزیمه به رسول خدا و اسلام بوده است (رجوع کنید به ابن‌کلبی، ج ۱، ص ۶۴۳؛ ابن‌اثیر، همانجا؛ ابن‌حجر عسقلانی، ۱۴۱۲، ج ۲، ص ۲۷۸ـ۲۷۹). این امر موجب جایگاهی ارزشمند برای خزیمه و مایه افتخار مردم مدینه اعم از اوس و خزرج شد (رجوع کنید به ذهبی، ج ۲، ص ۴۷۸؛ ابن‌حجر عسقلانی، ۱۴۱۲، ج ۲، ص ۲۷۹). گواهی خزیمه درباره اسبی بود به نام مُرْتَجِز، که پیامبر در بازار تطحاء آن را از یک اعرابی خرید، و چون بازگشت تا بهای آن را بپردازد، آن اعرابی در اثر اغوای عده‌ای از منافقان، معامله را انکار کرد. خزیمه که با گروهی از اصحاب در آنجا حضور داشت، به نفع رسول خدا شهادت داد. اعرابی اعتراض کرد که او شهادت می‌دهد در حالی که حضور نداشته است. چون پیامبر از خزیمه پرسید که آیا هنگام خرید و فروش حضور داشته است، خزیمه پاسخ داد نه، اما می‌داند که پیامبر آن را خریده است. او افزود آیا پیامبر را به آنچه از سوی خدا آورده است تصدیق کند، اما وی را علیه این اعرابی پلید تصدیق نکند. پیامبر از جواب او تعجب کرد و به او گفت شهادتش همچون شهادت دو نفر است. پس از آن، پیامبر فرمود هر که خزیمه به نفع یا برضد وی برای او شهادت دهد، او را بس است (کلینی، ج ۷، ص ۴۰۱؛ نیز رجوع کنید به ابن‌سعد، ج ۱، ص ۴۹۰، ج ۴، ص ۳۷۸ـ ۳۷۹؛ مقدسی، ج ۵، ص ۲۴ـ۲۵؛ ابن‌اثیر، ۱۹۷۰ـ۱۹۷۳، ج ۱، ص ۳۷، ج ۲، ص ۱۳۳).خزیمه در غزوه بدر و جنگها و غزوات پس از آن شرکت کرد (رجوع کنید به ابن‌عبدالبرّ، ج ۲، ص ۴۴۸؛ ابن‌اثیر، ۱۹۷۰ـ۱۹۷۳، ج ۲، ص ۱۳۳). به روایتی، وی نخستین بار در غزوه احد حضور یافت (رجوع کنید به ذهبی، ج۲، ص ۴۸۵)، اما نویسندگان مَغازی نام وی را در شمار یاران پیامبر در غزوه احد یاد نکرده‌اند؛ لذا برخی حضور او را در غزواتِ بعد از اُحُد دانسته‌اند (رجوع کنید به ابن‌اثیر، همانجا؛ ابن‌حجر عسقلانی، ۱۴۱۵، ج ۲، ص ۵۵۷). در هنگام فتح مکه، خزیمة‌بن ثابت پرچم طایفه بنی‌خطمه را حمل می‌کرد (ابن‌عبدالبرّ، همانجا).خزیمه، همراه با برخی دیگر از اصحاب، پس از رحلت پیامبر در امر خلافت به حضرت علی رجوع کرد و خلافت ابوبکر را نپذیرفت و در این‌باره با ابوبکر محاجه کرد و شهادت داد که پیامبر در روز غدیرخم فرمود، «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَهْذا علیٌّ مَوْلاه» و به ولایت و برادری و جانشینی علی علیه‌السلام گواهی داد (رجوع کنید به یعقوبی، ج ۲، ص ۱۷۹؛ ابن‌بابویه، ص ۵۳؛ کشی، ص ۳۸، ۴۵؛ حسینی میلانی، ج ۱، ص ۴۳۵ـ۴۳۶، ج ۶، ص ۵۴ـ۵۵، ج ۷، ص۱۰۰، ج ۹، ص ۱۷، ۱۲۸).پس از قتل عثمان (سال ۳۵) که مردم مدینه با حضرت علی بیعت کردند، خزیمه نیز با آن حضرت بیعت نمود (ابن‌سعد، ج ۳، ص ۳۱). در جنگ جمل* (سال ۳۶)، وی از بزرگان انصار بود که برای یاری امام علی اعلام آمادگی کرد و برای جنگ با پیمان‌شکنان، همراه امام از مدینه عازم بصره شد (رجوع کنید به مسعودی، ج ۳، ص ۱۰۳ـ۱۰۴؛ ابن‌اثیر، ۱۳۹۹ـ ۱۴۰۲، ج ۳، ص ۲۲۱؛ نیز رجوع کنید به مفید، ص ۵۴ـ۵۵، ۶۱، ۱۰۵). وی در حالی که عمامه‌ای زرد و جامه‌ای سپید پوشیده و شمشیری بر کمر بسته و کمانی برگردن نهاده بود، سوار بر اسبی وارد بصره شد، در حالی‌که در پی او هزار سوار بودند (مسعودی، ج ۳، ص ۱۰۴ـ۱۰۵). خزیمه چنان نزد علی علیه‌السلام عزیز و گرامی بود که در جنگ جمل وقتی امام بر پسرش محمد حنفیه خشم گرفت، به خواهش او پرچم طلایه سپاه را از نو به محمد بازگرداند (رجوع کنید به همان، ج ۳، ص ۱۱۲ـ۱۱۳). بعدآ خزیمة‌بن ثابت همراه علی علیه‌السلام به کوفه رفت و پیوسته با او بود (ابن‌سعد، ج ۶، ص ۵۱). وی در جنگ صفّین* نیز از بزرگان سپاه امام بود و با ایمان به حقانیت امام علی، سرسختانه با سپاهیان معاویه جنگید و از فریب‌کاری معاویه سستی به خود راه نداد (رجوع کنید به ذهبی، همانجا؛ امین، ج ۶، ص ۳۱۹). پس از آنکه عمار یاسر* به شهادت رسید، خزیمه به چادر خویش رفت، غسل کرد و به میدان جنگ آمد و چندان نبرد کرد تا به شهادت رسید (ابن‌سعد، ج ۳، ص ۳۲، ۲۶۳؛ کشی، ص ۵۲ـ۵۳؛ ابن‌عساکر، ج ۱۶، ص۳۷۰). او از پیامبر روایت کرد که عماربن یاسر به دست گروهی ستمکار (الفئه الباغیة) کشته خواهد شد (رجوع کنید به ابن‌سعد، ج ۳، ص ۲۵۹؛ ابن‌عبدالبرّ، همانجا؛ ابن‌حجر عسقلانی، ۱۴۱۲، ج ۲، ص۲۷۹). شهادت خزیمة‌بن ثابت، در مرحله‌ای از جنگ صفّین، معروف به «یوم وَقعة الخمیس»، روی داد که آتش پیکار بسیار شدید شد (رجوع کنید به نصربن مزاحم، ص ۳۶۲ـ۳۶۳؛ ابن‌عبدالبرّ، همانجا). امام علی خزیمة‌بن ثابت را از برادران خویش یاد کرد که تا آخر بر راه حق پایدار ماندند (رجوع کنید به نهج‌البلاغه، خطبه ۱۸۲). شوشتری (ج۴، ص ۱۷۳) به استناد همین گزارشها، قول کسانی را که گفته‌اند خزیمه در جنگ جمل و صِفّین، تا پیش‌از شهادت عمّار وارد جنگ نشد، رد کرده است (درباره قول مذکور رجوع کنید به ابن‌سعد؛ ابن‌عبدالبرّ، همانجاها؛ ابن‌اثیر، ۱۳۹۹ـ۱۴۰۲، ج ۳، ص ۳۲۵؛ ابن‌حجر عسقلانی، ۱۴۱۲، ج ۲، ص ۱۷۳؛ نیز امین، ج ۶، ص۳۱۸).برخی راویان گفته‌اند که خزیمة‌بن ثابت در زمان عثمان درگذشت و کسی که در صفّین حضور داشت، فرد دیگری همنام او بود (رجوع کنید به طبری، ج ۴، ص ۴۴۷؛ ابن‌عساکر، ج ۱۶، ص ۳۷۱ـ۳۷۲)، اما شهادت خزیمة‌بن ثابت در صفّین، طبق روایات عام و خاص، متواتر است و انکار شهادت خزیمه در صفّین، در واقع تلاشی از سوی معاندان برای بیان این مطلب است که مجاهدان بدر حضرت علی را در صفّین یاری نکرده‌اند (شوشتری، ج ۴، ص ۱۷۲). به‌علاوه، غالب مورخان گفته‌اند ذوالشهادتین همان خزیمة‌بن ثابت است و با استناد به کتب انساب، در میان انصار هیچ مرد دیگری به نام خزیمة‌بن ثابت نبوده است. این نظر که خزیمه فردی غیر از ذوالشهادتین است، در حقیقت ناشی از تعصبهای برخاسته از تبلیغات امویان است (برای نمونه رجوع کنید به ابن ابی‌الحدید، ج ۱۰، ص ۱۰۹؛ ابن‌حجر عسقلانی، ۱۴۱۲، ج ۲، ص۲۸۰؛ نیز رجوع کنید به امین، ج ۶، ص ۳۱۷ـ ۳۱۸). پسران خزیمة‌بن ثابت، عبداللّه و عبدالرحمان و عُماره نام داشتند (ابن‌سعد، ج ۴، ص ۳۷۸).خزیمة‌بن ثابت در زمره راویان حدیث و از ثقات به شمار می‌رود و بی‌واسطه از رسول خدا نقل حدیث کرده است (نووی، قسم۱، جزء۱، ص ۱۷۶، که شمار آنها را ۳۸ حدیث دانسته است؛ برای نمونه رجوع کنید به ابن‌عساکر، ج ۱۶، ص ۳۵۸، ۳۶۶؛ ابن‌اثیر، ۱۹۷۰ـ ۱۹۷۳، ج ۲، ص ۱۳۳). کسانی نیز از خزیمة‌بن ثابت روایت کرده‌اند از جمله فرزندش عماره، جابربن عبداللّه انصاری، عمارة‌بن عثمان‌بن حنیف، عمروبن میمون، ابراهیم‌بن سعدبن ابی‌وقاص، ابوعبداللّه جَدَلی، عبداللّه‌بن یزید خطمی و عطاءبن یَسار (رجوع کنید به ابن‌حجر عسقلانی، ۱۴۱۵، ج ۲، ص ۵۵۶).خزیمة ذوق شاعری نیز داشت و اشعار بسیاری به او منسوب است. بعضی او را در زمره شعرای شیعه برشمرده‌اند، که در وقایعی چون سقیفه بنی ساعده*، جمل و صفّین در تفضیل و ستایش امیر مؤمنان علیه‌السلام و حمایت از آن حضرت اشعار فراوانی سروده است (رجوع کنید به نصربن مزاحم، ص ۳۹۸؛ ابن‌شهرآشوب، ج ۲، ص ۲۱۱، ۳۲۰، ۳۴۵، ۳۶۲، ۳۷۵ـ۳۷۶؛ ابن ابی‌الحدید، ج ۱، ص ۱۴۵ـ۱۴۶، ج ۱۳، ص ۲۳۱). دختر خزیمه نیز در رثای پدر مرثیه‌ای سروده است (رجوع کنید به نصربن مزاحم، ص ۳۶۵ـ ۳۶۶). محل قبر خزیمة‌بن ثابت در صفّین ناشناخته است (هروی، ص ۶۲).



منابع :ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغة، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره ۱۳۸۵ـ۱۳۸۷/ ۱۹۶۵ ۱۹۶۷، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ ابن‌اثیر، اسدالغابة فی‌معرفة‌الصحابة، چاپ محمد ابراهیم بنا و محمد احمد عاشور، قاهره ۱۹۷۰ـ۱۹۷۳؛ همو، الکامل فی التاریخ، بیروت ۱۳۸۵ـ۱۳۸۶/ ۱۹۶۵ـ۱۹۶۶، چاپ افست ۱۳۹۹ـ۱۴۰۲/ ۱۹۷۹ـ۱۹۸۲؛ ابن‌بابویه، امالی‌الصدوق، بیروت ۱۴۰۰/۱۹۸۰؛ ابن‌حجر عسقلانی، الاصابة فی تمییزالصحابة، چاپ علی محمدبجاوی، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲؛ همو، کتاب تهذیب‌التهذیب، چاپ صدقی جمیل عطار، بیروت ۱۴۱۵/۱۹۹۵؛ ابن‌سعد (بیروت)؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، نجف ۱۹۵۶؛ ابن‌عبدالبرّ، الاستیعاب فی معرفة‌الاصحاب، چاپ علی‌محمد بجاوی، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲؛ ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵ـ۱۴۲۱/۱۹۹۵ـ۲۰۰۱؛ ابن‌کلبی، جَمْهَرة‌النسب، ج ۱، چاپ ناجی حسن، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۶؛ امین؛ علی حسینی‌میلانی، نفحات‌الازهار فی خلاصة عبقات‌الانوار، قم ۱۳۸۴ش؛ ذهبی؛ شوشتری؛ طبری، تاریخ (بیروت)؛ علی‌بن‌ابی‌طالب(ع)، امام اول، نهج‌البلاغه، ترجمه جعفر شهیدی، تهران ۱۳۷۰ش؛ محمدبن عمر کشی، اختیارمعرفة‌الرجال، ]تلخیص[ محمدبن حسن طوسی، چاپ حسن مصطفوی، مشهد ۱۳۴۸ش؛ کلینی؛ مسعودی، مروج (بیروت)؛ محمدبن محمد مفید، الجمل و النُصرة لسید العترة فی حرب‌البصرة، چاپ علی میرشریفی، قم۱۳۷۴ش؛ مطهربن طاهر مقدسی، کتاب البدء و التاریخ، چاپ کلمان هوار، پاریس ۱۸۹۹ـ۱۹۱۹، چاپ افست تهران ۱۹۶۲؛ نصربن مزاحم، وقعة صفّین، چاپ عبدالسلام محمد هارون، قاهره ۱۳۸۲، چاپ افست قم ۱۴۰۴؛ یحیی‌بن شرف نَوَوی، تهذیب‌الاسماء و اللغات، مصر: ادارة‌الطباعة المنیریة، ]بی‌تا.[، چاپ افست تهران] بی‌تا.[؛ علی‌بن ابی‌بکر هروی، کتاب‌الاشارات الی معرفة‌الزیارات، چاپ ژانین سوردل ـ تومین، دمشق ۱۹۵۳؛ یعقوبی، تاریخ.


نظر شما
مولفان
محمدحسن سعیدی ,
گروه
رده موضوعی
جلد 15
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده