خزرجی عبداللهبن محمدبن عثمان انصاری
معرف
ملقب به ضیاءالدین، کنیه‌اش ابومحمد، ادیب اندلسى و آگاه به علم عروض
متن
خزرجى، عبداللّهبن محمدبن عثمان انصارى، ملقب به ضیاءالدین، کنیه‌اش ابومحمد، ادیب اندلسى و آگاه به علم عروض. در بعضى منابع، از وى با عنوان «ابوالجیش مغربى» یاد شده (رجوع کنید به وان دایک، ص260؛ بغدادى، ج 1، ستون 460؛ سرکیس، ج 1، ستون 821)، که احتمالا شهرت ابومحمد عبداللّه بن محمد معروف به ابوالجیش انصارى (متوفى 549) است (رجوع کنید به حاجى‌خلیفه، ج 2، ستون 1135؛ قس زرکلى، ج 6، ص 230 که نام وى را ابوعبداللّه محمدبن عبداللّه آورده است). بروکلمان (ج 1، ص 380، >ذیل<، ج 1، ص 545) نام وى را به اشتباه ابومحمد على بن عثمان و اسمور (رجوع کنید به د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه) ابومحمد عبداللّه‌بن عثمان آورده‌اند (نیز رجوع کنید به بروکلمان، ترجمه عربى، ج 5، ص 361 که نام وى را ابومحمد عبداللّه بن عثمان آورده است)و باسه در شرح حالى که براى خزرجى، ضیاءالدین ابوالحسن على بن محمد نوشته وى را با ضیاءالدین ابومحمد عبداللّه بن محمد خزرجى اشتباه کرده و شرح حال این دو را در هم آمیخته است (رجوع کنید به د.اسلام، چاپ اول، ذیل «خزرجى، ضیاءالدین ابوالحسن»).از زندگى خزرجى اطلاع چندانى در دست نیست، جز آنکه شهرتش مالکى و اندلسى آمده است (رجوع کنید به حاجى‌خلیفه، همانجا). ظاهرآ وى مالکى مذهب و متولد اندلس یا مقیم آنجا بوده، اما بغدادى (همانجا) او را ساکن اسکندریه خوانده است. وى در 626 یا 627 وفات یافت یا کشته شد (حاجى خلیفه، ج 1، ستون830؛ بغدادى؛ وان‌دایک، همانجاها).خزرجى با قصیده‌اش به نام اَلرّامِزَةُ الشّافِیة فِى عِلْمِ (عِلْمَى) الْعَرُوضِ وَ الْقافِیة معروف به عَروُضُ الْخَزرَجیّة یا القَصِیدةُ الْخَزْرَجِیَّة یا اَلْخَزْرَجِیّة شناخته شده است (آلوارت، ج 6، ص 325؛ سرکیس، همانجا؛ زرکلى، ج 4، ص 124). خزرجى این قصیده تعلیمى را در 96 بیت در بحر طویل، در علم عروض و قافیه، سروده است. وى با توجه به نظریات علمى خلیل‌بن احمد*، به مباحثى چون تعریف عروض و اوزان اصلى آن، تقطیع عروضى و توضیح شانزده بحر عروضى و دایره ابداعى خلیل بن احمد، هجاهاى ساده و پیچیده (زحاف)، تغییرات ممکن در اوزان اصلى و قوانین آن و همچنین به تعریف قافیه و بیان نارساییهاى موجود در آن پرداخته است (د. اسلام، چاپ دوم، همانجا؛ نیز رجوع کنید به ابن دمامینى، 1412؛ براى آگاهى از نسخ خطى این قصیده رجوع کنید به بروکلمان، همانجاها).اصطلاحات فراوان و غامض این منظومه، توجه علما را به آن معطوف کرده، چنان که شروح بسیارى بر آن نوشته‌اند و این امر باعث شهرت خزرجى شده است. بروکلمان (ج 1، ص380، >ذیل<، ج 1، ص 545ـ546) 27 شرح از این منظومه را نام برده که شرح شریف اندلسى از قدیم‌ترین آنهاست (نیز رجوع کنید به حاجى‌خلیفه، ج 1، ستون 830 ، ج 2، ستون 1135ـ1136؛ آلوارت، ج 6، ص 326ـ331). این قصیده و شروح آن بارها چاپ شده است. باسه نیز آن را در 1902 در الجزایر به فرانسه ترجمه کرده و با عنوان >خزرجیه< به چاپ رسانده است (رجوع کنید به وان دایک؛ سرکیس؛ بروکلمان، همانجاها).بروکلمان (ج 1، ص380) مُخْتَصَر فى عِلَلِ العَروض و ضُرُوب خاصَّة را نیز از تألیفات خزرجى دانسته و زرکلى (همانجا) به اشتباه علل‌الاعاریض را به وى نسبت داده است (قس حاجى‌خلیفه، ج 1، ستون 1135 که نام کتاب را عروض‌اندلسى با موضوع علل الاعاریض آورده است).منابع :ابن‌دمامینى، العیون الفاخرة على خبایا الرامزة،]قاهره [1412/ 1992؛ کارل بروکلمان، تاریخ‌الادب العربى، ج 5، نقله الى‌العربیة رمضان عبدالتواب، قاهره 1975؛ اسماعیل بغدادى، هدیة‌العارفین، ج 1، در حاجى‌خلیفه، ج 5؛ حاجى‌خلیفه؛ خیرالدین زرکلى، الاعلام، بیروت 1986؛ یوسف الیان سرکیس، معجم‌المطبوعات‌العربیة‌والمعربة، قاهره 1346/ 1928، چاپ افست قم 1410؛ ادوارد وان‌دایک، کتاب اکتفاء القنوع بما هو مطبوع، چاپ محمدعلى ببلاوى، مصر 1313/ 1896، چاپ افست قم 1409؛W. Ahlwardt, Verzeichniss der arabischen Handschriften der Koniglichen Bibliothek zu Berlin, Berlin 1887-1899; Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden 1943-1949,Supplementband, 1937-1942; EI1, s.v.i, "Al- Khazradji.Diya'al-din Abu'l Hasan" (by Rene Basset), EI2, s.v. "Al-Khazradji, D.iya'al-din Abu Muhammad" (by P. Smoor).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

زهرا نهاوندی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده