خزانة الحسنیة
معرف
کتابخانه سلطنتى مراکش واقع در شهر رباط، که به سبب مجموعه نسخ خطى‌اش اهمیت دارد
متن
خزانة ‌الحسنیة، کتابخانه سلطنتى مراکش واقع در شهر رباط، که به سبب مجموعه نسخ خطى‌اش اهمیت دارد.خزانة‌ الحسنیه نتیجه کوشش سلطان مولاى اسماعیل علوى (از سلاطین سلسله شریفیان علوى فلالى مراکش، حک : 1082ـ 1139) براى گردآورى نسخه‌هاى خطىِ پراکنده شده در شمال افریقا و جنوب اسپانیاست (براى گزارشى از این کوششها رجوع کنید به الخزانة‌الملِکیة، مقدمه عبدالرحمان فاسى، ص 14ـ53؛ محمد عبداللّه عنان و همکاران، ج 1، مقدمه، ص رـ س) و بر این اساس، او را پایه‌گذار این کتابخانه دانسته‌اند. وى کاتب خود، معروف به وزیر غسّانى، را به اسپانیا فرستاد و دستور داد، در کنار آزادسازى اسیران مسلمان، به گردآورى کتاب نیز بپردازد (رجوع کنید به منونى، ص 27ـ28؛ >سیرى جهانى در دستنویسهاى اسلامى<، ج 2، ص 319). در 1037، در زمان زیدان‌بن منصور (از سلاطین سلسله شریفیان سعدى مراکش، حک: 1036ـ 1040) نیز حدود سه هزار نسخه خطى از اسپانیا به مراکش منتقل شده بود که اکنون در خزانة‌الحسنیه نگهدارى مى‌شود (رجوع کنید به جلاب، ص 20). بنابراین، پیشینه گردآورى کتابهاى این کتابخانه به قرن یازدهم مى‌رسد. مجموعه‌هاى گردآورى شده زیدان و اسماعیل مدتها در مکناس*، پایتخت حکمرانان شریفى، قرار داشت. با تغییر مقرّ حکومت از مکناس به فاس، این کتابها نیز به فاس منتقل شدند و سرانجام، پس از استقلال مراکش در 1335ش/ 1956، که رباط پایتخت شد، کتابها به این شهر انتقال یافتند و به این ترتیب، کتابخانه سلطنتى مراکش ــکه بعدها به خزانة‌الحسنیة مشهور شدــ به وجود آمد (رجوع کنید به فاسى، ص 19ـ20).خزانة‌الحسنیه به منزله کتابخانه سلطنتى مراکش، در کنار جمع‌آورى و نگهدارى از بخش مهمى از نسخ خطى موجود در این کشور، محلى است براى نگهدارى پیمانها، احکام، فرمانها و مکاتبات سلطنتى، متن مذاکرات مقامات بلندپایه کشورى، مکاتبات دربار در امور دینى و مالى و ادارى کشور، دفاتر بیت‌المالِ سالهاى گذشته، مجموعه‌هایى مشتمل بر اطلاعات راجع به املاک سلطنتى و درآمدها و هزینه‌ها و مالیات و سپاه و امورخارجى، و هدایاى دیگر کشورها به دربار مراکش (براى آگاهى از تنوع مدارک نگهدارى شده در این کتابخانه رجوع کنید به الخزانة‌الملکیة، ص 62ـ64؛ جلاب، ص 48ـ58).این کتابخانه کهن‌ترین کتابخانه مراکش نیست (براى آگاهى از کتابخانه‌هاى کهن‌تر از خزانة‌الحسنیة در این کشور رجوع کنید به >سیرى جهانى در دستنویسهاى اسلامى<، ج 2، ص 305، 307، 337) و از نظر تعداد نسخ خطى نیز بزرگ‌ترین مجموعه این کشور به حساب نمى‌آید (براى آگاهى از مجموعه‌اى بزرگ‌تر از خزانة‌الحسنیه در مراکش رجوع کنید به همان، ج 2، ص 323)، اما به لحاظ دارا بودن مدارک متنوع و کتابهاى نفیس، مهم‌ترین کتابخانه مراکش است. در دوران حکمرانان علوى مغرب، این کتابخانه کمابیش محلى براى جمع‌آورى نفایس و نسخ خطى بود.این کتابخانه رسمآ در فروردین 1341/ مارس 1962 (در دومین سالگرد آغاز سلطنت حسن دوم) با نام المکتبة‌الملکیة (کتابخانه پادشاهى) افتتاح شد (رجوع کنید به الخزانة‌الملکیة، ص 60؛ جلاب، ص 48؛ محمد محمد عارف، ص 245؛ قس >سیرى جهانى در دستنویسهاى اسلامى<، ج 2، ص 319، که این تاریخ را 1340ش/ 1961 ذکر کرده است). مدتى بعد، نام کتابخانه به خزانة‌الملکیة تغییر یافت و پس از درگذشت سلطان حسن دوم در 1378ش خزانة‌الحسنیة نامیده شد. براین اساس، در گزارشهاى راجع به این کتابخانه و فهرستهاى نسخه‌هاى خطى آن، با عناوین ذکر شده، از کتابخانه یاد شده است (براى آگاهى درباره این فهرستها رجوع کنید به >سیرى جهانى در دستنویسهاى اسلامى<، ج 2، ص320ـ324). رئیس کتابخانه مستقیمآ با نظر پادشاه مراکش تعیین مى‌شود. کتابخانه از پنج بخش تشکیل شده است: نسخه‌هاى خطى (مهم‌ترین بخش کتابخانه)، اسناد، کتابهاى چاپى، بخش آمار، و بخش ادارى (رجوع کنید به جلاب، ص 63ـ 64).کوشش مدیران این کتابخانه گردآورى مجموعه‌اى از اسناد، متون چاپى و نسخ خطى درباره تاریخ مراکش، دین اسلام و مطالعات راجع به جهان اسلام بوده است. چون خزانة‌الحسنیة از زمان سلاطین علوى و از همان ابتداى پیدایش مجموعه‌هاى آن، وابسته به دربار بوده، بسیارى از نسخ خطى آن، نسخى بوده‌اند که اختصاصآ براى سلاطین مغرب کتابت شده‌اند (رجوع کنید به >سیرى جهانى در دستنویسهاى اسلامى<، ج 2، ص 319ـ320). مجموعه نسخ خطى این کتابخانه از نادرترین و ارزشمندترین مجموعه‌هاى مراکش است (براى گزارشى درباره این نسخ رجوع کنید به همانجا؛ براى آگاهى از نمونه‌هایى از نسخ با ارزش کتابخانه رجوع کنید به الخزانة‌الملکیة، ص 67ـ192). تعداد نسخ خطى کتابخانه حدود شش‌هزار عنوان و شامل حدود بیست‌هزار جلد است (محمد محمد عارف، ص 246؛ >سیرى جهانى در دستنویسهاى اسلامى<، ج 2، ص 319). اگر چه کمابیش از طریق اهدا، خریدارى یا وقف به تعداد آنها افزوده مى‌شود (براى آگاهى از مهم‌ترین عناوین موضوعى این نسخ رجوع کنید به >سیرى جهانى در دستنویسهاى اسلامى<، همانجا). محمد فاسى در 1384 (1343ش)/ 1964، نخستین فهرست نسخ خطى این کتابخانه را به صورت مقالاتى منتشر کرد (رجوع کنید به فاسى، ص 18). کوشش براى فهرست کردن آنها ادامه دارد (براى گزارشهاى تفصیلى درباره فهرستهاى این کتابخانه رجوع کنید به جلاب، ص 47ـ64؛ بینبین، ص170ـ176). مجموعه اسناد، مدارک و فرمانهاى تاریخى کتابخانه نیز بیش از 000 ،150عنوان است (جلاب، ص 63).منابع :احمد شوقى بینبین، «فهرسة المخطوطات العربیة فى المغرب»، اللسان العربى، ش 45 (1988)؛ حسن جلاب، بحوث فى ببلیوغرافیا التراث المغربى المکتوب، مراکش 1416/ 1995؛ الخزانة‌الملکیة (مراکش)، منتخبات من نوادرالمخطوطات، رباط 1398/ 1978؛ محمد فاسى، «الخزانة السلطانیة و بعض نفائسها»، البحث العلمى، سال1، ش 3 (جمادى الآخره/ رمضان 1384)؛ محمد عبداللّه عنان، عبدالعالى مدبر، و محمدسعید منشى، فهارس الخزانة الحسنیة، رباط 1421/ 2000؛ محمد محمد عارف، دلیل مکتبات المخطوطات فى الوطن العربى، قاهره 1422/ 2001؛ محمد منونى، دورالکتب فى ماضى‌المغرب، ]رباط[ 2005؛World survey of Islamic manuscripts, ed. Geoffrey Roper, London: Al-Furqan Islamic Heritage Foundation, 1992-1994.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

خالد زهری و فرید قاسملو

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده