خزانه (۲) در عثمانی.
معرف
واژه خزانه به صورت خزینه وارد زبان ترکى شد و از قرن هفتم، به صورت خَزْنه (رجوع کنید به سامى، ذیل مادّه) نیز به کار رفت (د
متن
خزانه (2) در عثمانى. واژه خزانه به صورت خزینه وارد زبان ترکى شد و از قرن هفتم، به صورت خَزْنه (رجوع کنید به سامى، ذیل مادّه) نیز به کار رفت (د. ا. د. ترک، ذیل «خزینه»؛ نیز رجوع کنید به سامى، ذیل «خزینه»). عثمانیان در ساختار اقتصادى، به‌ویژه میراث‌دار سلجوقیان و ایلخانان بودند (تاباق اوغلو، ص 129؛ د. ا. د. ترک، همانجا). همانند دیگر دول اسلامى، در حکومت سلجوقیان روم نیز واژه خزینه/ خزانه براى محل نگهدارى پول، خلعت، اسناد، ادوات گران‌قیمت سوارکارى و جواهرات به کار مى‌رفت (اوزون چارشیلى، 1988ب، ص 124؛ تاباق اوغلو، ص 92). ابن بى‌بى (ص 4ـ5) از خزانه لباس و خلعت آنان با عنوان «خزانه‌خانه سلطنت» یاد کرده است. از گزارش وى (ص 54ـ58) برمى‌آید که سلجوقیان آناطولى خزانه‌اى براى نگهدارى اسناد مهم و معاهده‌نامه‌ها داشته‌اند (نیز رجوع کنید به اوزون چارشیلى، 1988ب، ص 124 و پانویس 3). همچنین، از این گزارش (ص 200) معلوم مى‌شود که خزانه دولتى سلجوقیان روم خزانه عامره نام داشت که مالیاتها و غنایم جنگى و دفاتر ثبتشان را در آنجا نگهدارى مى‌کردند و باز به گفته همو (ص 219)، پادشاه سلجوقى «خزانه خاص» نیز داشت (نیز رجوع کنید به تاباق‌اوغلو، ص 93؛ اوزون چارشیلى، 1988ب، ص 124).در ابتداى تشکیل دولت عثمانى (اوایل قرن هشتم)، خزانه ایشان را غنایم جنگى تشکیل مى‌داد که بیت‌المال خوانده مى‌شد (پاکالین، ذیل «بیت‌المال»؛ بلگه، ص 235). در دوره فتوحات ایشان در نواحى غربى آناطولى و سپس در روم ایلى در قرون هشتم و نهم، متناسب با افزایش غنایم و ذخیره مالیاتها، به جاى بیت‌المال، تعبیر خزانه دولت به کار رفت (پاکالین، همانجا). در رأس تشکیلات مالیه عثمانى، دفتردار به عنوان مسئول ارشد خزانه قرار داشت که مسئول مستقیم وى صدراعظم بود (کوتوک اوغلو، ص 513).پربودن خزانه و تعبیر «تدبیر خزینه» نزد عثمانیان اهمیت بسیارى داشت (رجوع کنید به حسین هزارفن، ص 272). به‌ویژه پس از فتح استانبول و در دوره بایزید دوم، سلیم اول و سلیمان قانونى (دوره‌هاى اوج شکوه عثمانیان)، خزانه عثمانى بسیار غنى بود (رجوع کنید به یورگا، ج 2، ص 258ـ259). وضع آرمانى اقتصادى این بود که طلا و نقره بیشترى در خزانه جمع شود، اما براى جلوگیرى از بحران ناشى از کم‌شدن سکه‌هاى طلا و نقره در مملکت تلاش مى‌کردند با ایجاد خزانه‌هاى محلى و دوباره به جریان انداختن پولهاى جمع‌شده، نقدینگى در جامعه و بازار از حدى پایین‌تر نیاید (بلگه، ص 327).متناسب با گسترش قلمرو عثمانى و پیچیده‌ترشدن امور مالى، در درون خزانه عثمانى (خزانه دولت) خزانه دیگرى به صورت یدک و براى احتیاط به وجود آمد و خزانه دولت را خزانه امیریه، خزانه دیوان همایون، خزانه عامره، خزانه بیرون و در سده‌هاى بعدى، خزانه مالیه نامیدند و خزانه جدید را خزانه اندرون و گاه، به‌ویژه در سده‌هاى بعدى، خزانه خاصه خواندند (همان، ص 327ـ328؛ تاباق اوغلو، ص 177؛ براى وصف مفصّل خزانه اندرون رجوع کنید به حسین هزارفن، ص 61ـ63؛ اوزون چارشیلى، 1988الف، ص 315ـ322). نیز باگذشت زمان، عثمانیان کلمه خزینه را در ترکیبات متعدد به کار بردند، از قبیل: خزینه عامره، خزینه پادشاهى، خزینه ملت (رجوع کنید به بلگه، ص 235)، خزینه اسلحه، خزینه اوقاف، خزینه رخت (رجوع کنید به پاکالین، ج 2، ص 786ـ790)، خزینه جلیله یا خزینه جلیله حضرت نبوى (محل نگهدارى اشیاى متبرک، بیشتر متعلق به پیامبر اکرم؛ رجوع کنید به آق‌ییلدیز، ص 137)، خزینه مصریه (ارسالیه سالیانه ایالت مصر به مرکز رجوع کنید به ادامه مقاله) و خزینه عثمانى (رجوع کنید به نورى‌پاشا، ج 1، ص 110، 160ـ161). به مسئولان عالى‌رتبه خزانه‌ها نیز عناوین متعددى داده مى‌شد، از قبیل خزینه‌باش یازیجیسى (سردفتردار خزانه)، خزینه‌دار، خزینه‌دارباشى (سرخزانه‌دار)، خزینه خاصه ناظرى (ناظر خزانه خاصه)، خزینه کتخداسى، خزینه صرّافلرى (صرّافان خزانه) و خزینه‌دار اوستا (کنیزى که به امور شخصى و لباس پادشاه مى‌پرداخت؛ رجوع کنید به پاکالین، ج 2، ص 785ـ793).به طور کلى، خزانه‌دارى در عثمانى به سه دوره تقسیم شده است: 1) دوره اول تک‌خزانه‌اى، 2) دوره چندخزانه‌اى، 3) دوره دوم تک‌خزانه‌اى (تاباق‌اوغلو، ص 179) :1) دوره اول تک‌خزانه‌اى. تا ربع آخر قرن دوازدهم، عثمانیان دو خزانه داشتند: خزانه عامره؛ و خزانه اندرون یا خزانه خاصه که شامل چند خزانه، از قبیل خزینه رخت و خزینه جیب همایون/ حرم همایون (بخش عمده خزانه خاصه) مى‌شد (رجوع کنید به جیب همایون*). چون خزانه عامره حکم خزانه اصلى حکومت و دولت را داشت و خزانه اندرون خزانه یدکى بود، این دوره را تک‌خزانه‌اى گفته‌اند (رجوع کنید به کوتوک اوغلو، ص 523ـ524). هر سال مازاد عایدات دولت به خزانه اندرون منتقل مى‌شد و از این محل، در زمانهاى لشکرکشى یا موارد فوق‌العاده استفاده مى‌گردید. اگر در اوضاع عادى، استفاده از خزانه اندرون ضرورت مى‌یافت، صدراعظم و دفتردار (که وزیر مالیه محسوب مى‌شد)، با گذاشتن سند و قبض رسید، از خزانه اندرون مبلغى قرض مى‌کردند و بعدآ پس مى‌دادند (پاکالین، ذیل «خزینه»؛ اوزون چارشیلى، 1988ج، ص 362ـ363).در قرن نهم و دهم، مأموران خزانه عامره را «جماعت خدمه خزینه بیرون» یا «جماعت کاتبان خزینه عامره»مى‌نامیدند ومنشیان خزانه، سمتهاى متعددىچون مقاطعه‌جى، محاسبه‌جى، مقابله‌جى، روزنامچه‌جى، تذکره‌جى، موجوداتى، وارداتى و تسلیماتى داشتند (د. ا. د. ترک، همانجا). در اواسط قرن دهم، به سبب فزونى غنایم جنگى و حتى پر شدن خزانه اندرون، شعبه‌اى براى آن در محل یدى‌قوله در استانبول به نام خزینه یدى‌قوله احداث گردید (کوتوک اوغلو، ص 525). تأسیس این خزانه در زمان سلیمان قانونى (حک : 926ـ974) دانسته شده است (رجوع کنید بهاوزون چارشیلى، 1988ج، همانجا) اما طبق روایتى دیگر، این خزانه حتى در زمان محمد فاتح (حک : 855ـ886) هم موجود بوده است (کوتوک‌اوغلو، ص 525 و پانویس 7).از اواخر قرن دهم، خزانه معناى وسیع‌ترى یافت و به هرگونه مخارج کلان نیز اطلاق مى‌شد، مانند خزانه قلعه‌بانان و خزانه لشکرکشى (اردو خزینه‌سى). خزانه لشکرکشى به صورت کیسه‌هاى پول همراه لشکر حمل مى‌شد (د. اسلام، چاپ دوم، ذیل «خزینه»). در زمان جنگ، اگر موجودى نقدى خزانه اندرون کافى نبود، براى ضرب سکه، اشیاى طلا و نقره موجود در خزانه اندرون را به ضرابخانه مى‌فرستادند (کوتوک‌اوغلو، ص 524ـ525).از قرن یازدهم، خزانه عامره و به تبع آن، خزانه اندرون با بحران مواجه شدند و در نیمه دوم قرن دوازدهم، به‌ویژه به سبب هزینه‌هاى هنگفت جنگهایى که به شکست مى‌انجامید (رجوع کنید به تاباق‌اوغلو، ص 184)، خزانه‌ها خالى شدند و در نتیجه، خزانه‌دارى عثمانى وارد دوره چندخزانه‌اى گردید (کوتوک‌اوغلو، ص 526).2) دوره چندخزانه‌اى. در نیمه دوم قرن دوازدهم، ضرابخانه خزانه یدکى براى خزانه عامره شد، تا اینکه در دوره سلیم سوم (حک : 1203ـ1222)، با آغاز دوره اصلاحات «نظام جدید» (رجوع کنید به تاباق اوغلو، ص 179)، تغییراتى در سیاست مالى ایجاد شد و براى هزینه‌هاى مربوط به ارتش نظام جدید و هزینه‌هاى جنگ خزانه ویژه‌اى تأسیس گردید. گرچه در ابتدا قرار بود این وظیفه را مثل سابق ضرابخانه به عهده بگیرد، در 1207، خزانه جدیدى با نام خزانه ایراد جدید تأسیس شد و خزانه‌دارى عثمانى وارد دوره چندخزانه‌اى گردید (همانجا). لیکن این خزانه با کشته‌شدن سلیم سوم در 1222 از بین رفت (رجوع کنید به جودت‌پاشا، ج 6، ص 70ـ73، 272ـ273؛ تاباق‌اوغلو، همانجا؛ کوتوک‌اوغلو، ص 526ـ527).در 1207، براى تنظیم بازار غله استانبول، نظارت ذخیره (وزارت غله) ایجاد شد و سرمایه ذخیره با مسئولیت خزانه عامره از محل ضرابخانه تأمین مى‌شد، اما در 5 ربیع‌الاول 1210، مقرر گردید سرمایه متعلق به غلات به صورت خزانه درآید و خزانه ذخیره ایجاد شد. گرچه پیش از قتل سلیم سوم، همراه با برچیده شدن نظام جدید، انحلال این خزانه نیز در نظر گرفته شده بود، برچیده‌شدن آن عملا در دوره تنظیمات و در پى ایجاد خزانه مالیه (رجوع کنید به ادامه مقاله) صورت گرفت (کوتوک‌اوغلو، ص 527ـ528).تا 1207، هزینه‌هاى کشتى‌سازى از محل خزانه عامره تأمین مى‌شد. پس از تأسیس خزانه ایراد جدید، وظیفه تأمین بودجه این صنعت به خزانه مذکور محول گردید. به مرور، به دلیل افزایش هزینه‌هاى صنعت کشتى‌سازى، دولت براى رسیدگى به حسابهاى مربوط به آن، در 1220 خزانه ترسانه (خزانه کشتى‌سازى) را تأسیس کرد. این خزانه تا 1237 وضع مطلوبى داشت و حتى به خزانه عامره کمک مى‌کرد اما پس از آن، خود مجبور به دریافت کمک از ضرابخانه گردید (همان، ص 528ـ529).پس از برچیده‌شدن کانون ینى‌چریان در زمان محمود دوم (حک : 1223ـ1255) و ایجاد ارتش جدید (عساکر منصوره محمدیه) و افزایش چندبرابرى هزینه‌هاى آن، دولت با جستجوى منابع جدید براى تأمین بودجه ویژه عساکر منصوره، خزانه مقاطعات را در درون خزانه عامره ایجاد کرد که در رجب 1242 از خزانه عامره مستقل گردید. در 1250 نیز نام آن به خزانه منصوره تغییر کرد. هم‌زمان، سپاه دیگرى به نام سربازان ردیف، به عنوان نیروى یدکى عساکر منصوره ایجاد و براى تأمین هزینه‌هاى آنها، خزانه ردیف تأسیس شد (همان، ص 529ـ 530). با تأسیس خزانه منصوره و انتقال بخش عمده درآمد دولت به آنجا، به مرور، خزانه عامره و ضرابخانه اهمیت خود را از دست دادند و در نتیجه، در جمادى‌الآخره 1251 در یکدیگر ادغام شدند، اما دوباره در 1254 از هم جدا شدند و این‌بار، خزانه عامره با خزانه منصوره ادغام گردید (همان، ص 530).3) دوره دوم تک‌خزانه‌اى. در دوره تنظیمات که با جلوس عبدالمجید اول (حک 1255:ـ1278) آغاز شد، چون اصول جدید تنظیمات در همه مراکز دولتى به یکباره اجرا نگردید، هزینه‌هاى مراکزى که به شیوه قدیم اداره مى‌شدند، از محل خزانه عامره و هزینه‌هاى مراکزى که با اصول جدید اداره مى‌شدند، از خزانه جدید (خزانه مالیه) وابسته به وزارتِ تازه‌تأسیس «نظارت مالیه» تأمین مى‌گردید. در 1257، خزانه عامره در خزانه مالیه ادغام گردید (همان، ص 530ـ531). در این دوره، مهم‌ترین عامل تهى‌شدن خزانه خاصه و کسر آمدن 5ر1 میلیون کیسه سکه در 1274، اسرافکارى تجددطلبانه زنان و دختران حرم‌سرا بود. رفع این مشکل بزرگ برعهده خزانه مالیه قرار گرفت و حتى اصناف بستانکار براى وصول مطالبات خود به باب عالى و شخص صدراعظم فشار مى‌آوردند (رجوع کنید به آق‌ییلدیز، ص 1ـ5، 75). در این دوره، همچنین تمامى املاک سلطنتى در اختیار خزانه مالیه قرار گرفت و خزانه جیب همایون به «اداره خزانه خاصه» تبدیل شد که تا تأسیس بانک مرکزى جمهورى ترکیه در 1309ش/1930 برقرار بود (د. ا. د. ترک، ذیل «خزینه» و «خزینه خاصه»).کلمه خزانه امروزه نیز تقریبآ با همان معناى سابق به کار مى‌رود و با تأسیس بانک مرکزى جمهورى ترکیه، وظیفه خزانه‌دارى دولت نیز به آنجا محول گردید. در 1362ش/1983، وظیفه خزانه‌دارى به اداره مستشارى خزانه و تجارت خارجى به نخست‌وزیرى و بعدآ نیز به اداره مستشارى خزانه محول شد (همان، ذیل «خزینه»).منابع: ابن‌بى‌بى، اخبار سلاجقه روم، چاپ محمدجواد مشکور، تهران 1350ش؛ احمد جودت‌پاشا، تاریخ جودت، استانبول 1309؛ شمس‌الدین‌بن خالد سامى، قاموس ترکى، چاپ احمد جودت، استانبول 1317؛Ali Akyildiz, Mumin ve musrifbir padisah kizi:Refia Sultan, Istanbul 2003; Murat Belge, Osmanli'da kurumlar ve kultur, Istanbul 2005; EI2, s.v. "khazine" (by C. Orhonlu); Huseyin Hezarfen, Telhisu'l-beyan fi kavanin-i Al-i Osman, ed. Sevim Ilgurel, Ankara 1998; Nicolae Iorga, Osmanli imparatorlugu tarihi, tr. Nilufer Epceli, Istanbul 2005; Mubahat Kutukoglu, "Osmanli iktisadi yapisi", in Osmanli devleti tarihi, ed. Ekmeleddin Ihsanoglu, vol.2, Istanbul: Zaman, 1999; Mustafa Nuri Pasa, Netayicu'l - vukuat= Kurumlaryla Osmanli tarihi, ed. Yilmaz Kurt, Ankara 2008; MehmetZeki Pakalin, Osmanli tarih deyimleri ve terimleri sozlugu, Istanbul 1971-1972; Ahmet Tabakoglu, Turk iktisat tarihi, Istanbul 2003; TDVIA, s.v. "Hazine" (by Cengiz Orhonlu), "Hazine-i Hassa" (by Arzu (Tozduman) Terzi); Ismail Hakki Uzuncars(li, Osmanli devleti teskilatina medhal, Ankara 1988a; idem, Osmanli devletinin merkez ve bahriye teskilati, Ankara 1988b; idem, Osmanli devletinin saray teskilati, Ankara 1988c.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

حجت فخری

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده