خزاز علی بن محمدبن علی رازی
معرف
کنیه‌اش ابوالقاسم، متکلم و محدّث و فقیه شیعى قرن چهارم
متن
خَزّاز، على‌بن محمدبن على رازى، کنیه‌اش ابوالقاسم، متکلم و محدّث و فقیه شیعى قرن چهارم. خاندان وى در اصل اهل قم بودند و سپس به رى که در آن روزگار مرکزیت علمى بیشترى نسبت به قم یافته بود و ابن‌بابویه مشهور به شیخ‌صدوق (متوفى 381) در آنجا سکنا داشت، مهاجرت کردند (رجوع کنید بهطوسى، 1415، ص430). بر همین اساس، ابن‌شهرآشوب (1353، ص 63؛ همو، 1385ش، ج 2، ص 122) از خزّاز به قمى یاد کرده است (رجوع کنید به امین، ج 2، ص 208).از تاریخ ولادت و وفات و همچنین زندگانى او اطلاعاتى در دست نیست. نجاشى (ص 268) در عبارتى کوتاه در اشاره به مقام و جایگاه او، ضمن ثقه دانستن وى، او را فقیه و عالم برجسته (کان... وَجْهآ) معرفى کرده است. شیخ‌طوسى (1420، ص290) وى را متکلمى آشنا به فقه دانسته و گفته که وى ساکن رى بوده و همانجا نیز درگذشته است (نیز رجوع کنید به علامه حلّى، ص180). نام پدر خزّاز در اکثر منابع، محمد ذکر شده (براى نمونه رجوع کنید به نجاشى؛ ابن‌شهرآشوب، 1353، همانجاها) اما شیخ‌طوسى (1415، همانجا؛ نیز رجوع کنید به اردبیلى، ج 1، ص 554، 578) نام پدر او را احمد نوشته که احتمالا تصحیف محمد است (رجوع کنید به افندى اصفهانى، ج 4، ص 228ـ229؛ شوشترى، ج 5، ص360، 569).خزّاز از شاگردان شیخ‌صدوق* بوده و از وى با تعبیر شیخنا یاد کرده است (خزّاز، ص 63). هرچند در شرح‌حال وى اشاره‌اى به سفرش به بغداد نشده، اما براساس آنکه برخى از مشایخ روایى وى همچون ابوالمفضل محمدبن عبداللّه شیبانى* (همان، ص 65، 79)، احمدبن محمدبن عیاش جوهرى (رجوع کنید به ابن‌عیاش*، احمدبن محمد؛ همان، ص 99) و ابوالفرج معافى‌بن زکریا نهروانى (رجوع کنید به ابن‌طرارا*، معافى‌بن زکریا؛ همان، ص 75، 94) از عالمان ساکن در بغداد بوده‌اند، مى‌توان از سفر وى به آنجا سخن گفت. احتمالا خزّاز در هنگام سفر حج از بغداد دیدن کرده است (درباره اسامى دیگر مشایخ وى رجوع کنید به افندى‌اصفهانى، ج 4، ص 228؛ آقابزرگ طهرانى، ج 18، ص 87؛ خزّاز، مقدمه موسوى و ربیعى، ص10ـ12). از خزّاز، کسانى چون محمدبن ابى‌الحسن‌بن عبدالصمد تمیمى خزاعى (رجوع کنید به سبزوارى*، على‌بن محمد) که لقب تمیمى وى به اشتباه در منابع به صورت قمى ذکر شده (رجوع کنید بهمجلسى، ج 104، ص 116، ج 107، ص 114؛ افندى اصفهانى، ج 4، ص 226) و ابوالبرکات على‌بن حسین حسینى جورى/ خورى (؟) (مجلسى، ج 104، ص 165ـ166؛ امین، ج 2، ص 209) روایتِ حدیث کرده‌اند.در منابع، سه اثر را از تألیفات على خزّاز رازى دانسته‌اند. الایضاح در اصول دین و دانش کلام (رجوع کنید به نجاشى؛ ابن‌شهر آشوب، 1353، همانجاها) و کتاب الأحکام الشرعیة در دانش فقه (ابن‌شهر آشوب، 1353؛ افندى‌اصفهانى، همانجاها)، که موجود نیستند. از اثر اخیر نسخه‌اى در اختیار ابن‌شهرآشوب بوده و چند نقل‌قول از آن آورده است (رجوع کنید به 1385ش، ج 2، ص 122، 416). تنها اثر موجود او کفایة‌الاثر شامل نصوص وارده درباره ائمه است (رجوع کنید به ابن‌شهرآشوب، 1353، همانجا). براساس برخى مطالب این کتاب، خزّاز آن را پس از 381 نگاشته است (رجوع کنید به خزّاز، ص 417، 424). به‌رغم آنکه خزّاز (ص 61ـ62) در سبب نگارش کتاب خود، شبهات معتزله نسبت به امامیه در مسئله امامت را ذکر کرده، اما براساس آنچه در جایى دیگر از کتاب خود آورده (رجوع کنید به ص 305ـ315، 423ـ424، 429ـ430) مى‌توان دریافت که هدف اصلى وى پاسخ دادن به ایرادهاى زیدیه بوده که در روزگار خزّاز، متکلمان و عالمان برجسته‌اى از آنها، همچون ابوطالب هارونى* (متوفى 424)، در رى ساکن بوده‌اند و این ایرادها در سنّت زیدیه بارها در خرده‌گیرى بر امامیه تکرار شده است (رجوع کنید به ابن‌بابویه، ج 1، ص 69، 74، 77ـ79، 126؛ ناطق‌بالحق، ص 165ـ171). در مواردى، ظاهرآ براساس نسخه‌اى از کتاب خزّاز، به اشتباه (رجوع کنید به افندى اصفهانى، ج 4، ص 227؛ کلباسى، ج 3، ص 187ـ188) کفایة‌الاثر به شیخ‌صدوق و شیخ‌مفید نسبت داده شده است (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، همانجا؛ امین، ج 2، ص 208؛ خزّاز، همان مقدمه، ص 14ـ21). کفایة‌الاثر مورد استناد و ارجاع عالمان (براى نمونه رجوع کنید به طبرسى، ص90؛ ابن‌طاووس، ص 157؛ امین، ج 2، ص 208ـ210) و از منابع مجلسى (ج 1، ص10) در تألیف بحارالانوار* بوده است. علامه حلّى در اجازه‌نامه خود به بنى‌زهره از این اثر یاد کرده است (رجوع کنید به مجلسى، ج 104، ص 115ـ116). محسن امین (ج 2، ص 207) از نسخه‌اى نفیس و قدیمى از این کتاب که در 584 کتابت شده و اجازه برخى از عالمان بر آن درج شده بوده، سخن گفته و آن را وصف کرده است (رجوع کنید به همان، ج 2، ص 209ـ210؛ نیز رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، همانجا).خزّاز در این کتاب (ص 61ـ62) در مقام گردآورى روایات و نصوص دالّ بر خلافت و امامت ائمه علیهم‌السلام است. او روایات را در دو بخش و 39 باب سامان داده است. بخش نخست شامل تصریحاتى است که 27 تن از صحابیان پیامبر صلى‌اللّه علیه‌وآله‌وسلم بر امامت على علیه‌السلام و فرزندانش نقل کرده‌اند. او روایات هر صحابى را در بابى خاص گردآورده است. در بخش دوم، نصوص نقل‌شده از ائمه علیهم‌السلام در امامت امامان دوازده‌گانه یا معرفى امام بعدى، هریک در بابى خاص گرد آمده است. در پایان این بخش، روایاتى از زیدبن على‌بن حسین دالّ بر امامت امامان دوازده‌گانه آمده است (رجوع کنید به ص 416ـ430). مؤلف (ص 423ـ424) به هنگام نقل روایات زید از مقام او دفاع کرده و نوشته است که او هرگز مدعى امامت نبوده بلکه به امامت امام صادق علیه‌السلام اعتراف داشته است.نسخه‌هاى خطى متعددى از کفایة‌الاثر باقى مانده (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، ج 18، ص 87ـ88؛ صدرایى خویى، ج 5، ص 341ـ343) و چاپ انتقادى آن را محمدکاظم موسوى و عقیل ربیعى (قم 1430) منتشر کرده‌اند. عبداللّه افندى اصفهانى (همانجا) تصریح کرده که آثار دیگرى چون الباب المفتوح الى ما قیل فى النفس و الروح، مختصر المصباح، مختصرالمختلف، مختصر مجمع‌البیان، و رساله‌اى در منطق، تألیفات زین‌الدین بیاضى بوده و به‌اشتباه به خزّاز نسبت داده شده‌اند.منابع :آقابزرگ طهرانى؛ ابن‌بابویه، کمال‌الدین و تمام‌النعمة، چاپ على‌اکبر غفارى، قم 1363ش؛ ابن‌شهر آشوب، کتاب معالم‌العلماء، چاپ عباس اقبال آشتیانى، تهران 1353؛ همو، مناقب آل‌ابى‌طالب، چاپ یوسف بقاعى، قم 1385ش؛ ابن‌طاووس، فرحة‌الغرى فى تعیین قبر امیرالمؤمنین على علیه‌السلام، چاپ تحسین آل‌شبیب موسوى، ]قم [1419/ 1988؛ محمدبن على اردبیلى، جامع‌الرواة و ازاحة الاشتباهات عن‌الطرق و الاسناد، بیروت 1403/1983؛ عبداللّه‌بن عیسى افندى‌اصفهانى، ریاض‌العلماء و حیاض‌الفضلاء، چاپ احمد حسینى، قم 1401ـ؛ محسن امین، معادن‌الجواهر و نزهة‌الخواطر، بیروت 1401/1981؛ على‌بن محمد خزّاز، کفایة الاثر فى النصوص على الائمة الاثنى‌عشر، چاپ محمدکاظم موسوى و عقیل ربیعى، قم 1430؛ شوشترى؛ على صدرایى‌خویى، فهرستگان نسخه‌هاى خطّى حدیث و علوم حدیث شیعه،قم 1382ش ـ؛ على‌بن حسن طبرسى، مشکاة‌الانوار فى غررالاخبار، چاپ مهدى هوشمند، قم 1418؛ محمدبن حسن طوسى، رجال‌الطوسى، چاپ جواد قیومى‌اصفهانى، قم 1415؛ همو، فهرست کتب‌الشیعة و اصولهم و اسماء المصنفین و اصحاب الاصول، چاپ عبدالعزیز طباطبائى، قم 1420؛ حسن‌بن یوسف علامه حلّى، خلاصة الاقوال فى معرفة الرجال، چاپ جواد قیومى اصفهانى، ]قم[ 1417؛ محمدبن محمدابراهیم کلباسى، الرسائل‌الرجالیة، چاپ محمدحسین درایتى، قم 1380ـ1381ش؛ مجلسى؛ یحیى‌بن حسین ناطق بالحق، نصرة مذاهب الزیدیة] عنوان صحیح: الدعامة فى تثبیت الامامة[، چاپ ناجى حسن، بیروت 1981؛ احمدبن على نجاشى، فهرست اسماءمصنّفى الشیعة المشتهر ب رجال النجاشى، چاپ موسى شبیرى زنجانى، قم 1407.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

حمید باقری

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده