خرمْدره
معرف
خُرَّمْدره،# شهرستان و شهرى در استان زنجان.
متن
خُرَّمْدره، شهرستان و شهرى در استان زنجان.1) شهرستان. واقع در مشرق استان زنجان. این شهرستان از شمال به شهرستان قزوین، از مشرق، جنوب و مغرب به شهرستان ابهر محدود و مشتمل است بر یک بخش به نام مرکزى. دو دهستان به نامهاى الوند و خرّمدره و یک شهر به نام خرّمدره (رجوع کنید به ادامه مقاله) که مرکز شهرستان به شمار مى‌رود (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1385ش، ذیل «استان زنجان»). آبادیهاى آن عمدتآ در دشت قرار دارد.مهم‌ترین کوههاى آن عبارت‌اند از: اَلوَند̊داغ (مرتفع‌ترین قله ح 2450 متر)، در حاشیه جنوبى کوهستان البرز غربى و در حدود بیست کیلومترى شمال شهر ابهر؛ اوچ‌قاشق در جنوب و ایده‌داغ در شمال‌شرقى و مشرق آبادى اَرْدَجین (واقع در حدود 26 کیلومترى شمال‌شرقى شهر ابهر)؛ کوه ازمنکه واقع در جنوب‌غربى و مغرب و کوه گىِقیه در جنوب آبادى اِسْپاس، حدود نُه کیلومترى مغرب شهر ابهر (رجوع کنید به جعفرى، ج 1، ص 79؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 25، ص 18، 22). ابهررود و برخى از ریزابه‌هاى آن در شهرستان خرّمدره جریان دارند (رجوع کنید به جعفرى، ج 3، ص 466؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 25، ص 17).اهالى آن به زراعت، دامدارى، باغدارى، پرورش زنبور عسل (در بیشتر آبادیها)، کار در معادن و تولید صنایع‌دستى مانند فرش، از نوع خرسک و نقش سماورى، اشتغال دارند. محصولات عمده آن گندم، جو، یونجه، بنشن و تره‌بار است و از فراورده‌هاى باغى انگور، گردو، بادام، زردآلو، آلبالو، سیب و به دارد (رجوع کنید به فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 25 ، ص 18، 22، 61). مجتمع کشت و صنعت (شامل گاودارى صنعتى، مرغدارى، باغهاى بزرگ میوه...) نیز در دهستان خرّمدره فعال است (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، 1376ش، ص 2). اهالى آن شیعه دوازده امامى‌اند و به ترکى گفتگو مى‌کنند (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 25، ص 102). جمعیت شهرستان خرّمدره 60027تن است که از این تعداد 48055تن (ح 80%) شهرنشین‌اند (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، 1385ش، ذیل «استان زنجان»).از لحاظ تقسیمات کشورى در 1323ش، خرّمدره، یکى از آبادیهاى دهستان ابهررود در شهرستان زنجان، از استان اول (گیلان) بود (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال، ج 1، ص 101). در اردیبهشت 1366، دهستان خرّمدره به مرکزیت آبادى قلعه حسینیه در شهرستان ابهر (ایجاد در 1348ش) تشکیل گردید (رجوع کنید به ایران. قوانین و احکام، ص 684؛ ایران. وزارت کشور. 1382ش، ذیل «استان زنجان»). در تیر 1368، بخش خرّمدره از ترکیب دو دهستان صائین‌قلعه و خرّمدره و سه شهر خرّمدره (مرکز بخش)، صائین‌قلعه و هیدج در شهرستان ابهر تشکیل شد (رجوع کنید به همان، ص760). در مرداد 1376 شهرستان خرّمدره به مرکزیت شهر خرّمدره تشکیل شد (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1382ش، همانجا).زیارتگاه شاهزاده عبداللّه واقع در آبادى پیلِه‌وَرین (حدود 36 کیلومترى شمال‌شهر ابهر) و امامزاده‌اسماعیل واقع در آبادى قانْلو (حدود 48 کیلومترى شمال غربى شهر ابهر) در این شهرستان قرار دارد (رجوع کنید به فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 25، ص 61، 191).2) شهر. مرکز شهرستان. این شهر در حدود 83 کیلومترى مشرق شهر زنجان و حدود چهار کیلومترى شمال‌غربى شهر ابهر در دشت مرتفعى در ارتفاع حدود 570 ،1متر در کنار ابهررود قرار دارد (رجوع کنید به جعفرى، ج3، ص466). ارتفاعاتى‌از شمال و جنوب آن‌را احاطه کرده است. بیشترین دماى آن ْ39 در مرداد و بیشترین برودت آن ْ14- در بهمن و میانگین بارش سالانه آن 5ر229 میلیمتر ثبت شده‌است (رجوع کنید به سازمان هواشناسى کشور، ص184). راه تجارتى تهران ـ تبریز ـ ترکیه از آن مى‌گذرد. راه‌آهن تهران ـ تبریز در حدود پنج‌کیلومترى شمال آن ایستگاه دارد (آقامحمدى، ص135، 137). در شهر خرّمدره، کارخانه کبریت‌سازى «اقتصاد» (تأسیس در 1324ش) و کارخانه‌هاى شرکت صنعتى مینو خرّمدره (احداث‌در1351ش، بهره‌بردارى در 1353ش) دایر است که موجب جذب نیروى فعال ناحیه به‌ویژه شهر خرّمدره شده است (همان، ص 137؛ فخیمى، ص 95). خرّمدره در 1316ش، شهر شد (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1382ش، همانجا). جمعیت شهر طبق آمار 1385ش، 055،48تن ضبط شده است (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، 1385ش، همانجا).نام خرّمدره ظاهرآ براى نخستین بار در منابع دوره صفویه به بعد دیده شده است. جملى کاررى ــکه در 1106/ 1694 به منطقه سفر کرده بودــ بدون توضیحى درباره خرّمدره، تنها نام آن را ذکر کرده است (رجوع کنید به ص 46). در زمان فتحعلى شاه قاجار (حک : 1212ـ1250)، ژوبر (ص 156) خرّمدره را درّه‌اى کوچک و زیبا در یک فرسخى ابهر یاد کرده است. جیمزبیلى فریزر نیز در همان دوره آنجا را مکانى خرّم، در بستر رودى پرآب ]ابهررود[، با جنگل و باغهایى در پیرامون آورده است (ص72). دیولافوا در 1299/ 1881 آن‌را در دو منزلى سلطانیه، دهکده‌اى زیبا و باصفا داراى قناتهاى بسیار، مزارع حاصلخیز، درختان بلند تبریزى، محصولات گندم، جو، پنبه، درختان میوه، با خانه‌هایى کم‌ارتفاع ضبط کرده است (ص97). بنابه اظهار وى (همانجا) از تبریز تا خرّمدره، هیچ دهکده اى به اندازه آن باصفا، آباد و خرّم نبوده است. یک سال بعد حاج‌سیاح (ص 275) آن را دهى معتبر و دره‌اى بسیار خرّم با هفتصد خانوار در بلوک ابهررود ضبط کرده است، وى همچنین اشاراتى به وجود باغ، قنات و عمارات خوب در آن دارد. خرّمدره در زمان ناصرالدین شاه تیول فراشخانه بود (رجوع کنید به عباس‌میرزا قاجار، ص 119).حسینعلى رزم‌آرا در حدود 1328ش، خرّمدره را قصبه دهستان ابهررود با محصولاتى از قبیل کشمش، انگور، گردو، غلات و یونجه و جمعیت 653،7تن ذکر کرده و مطالبى نیز درباره قلمستان و اشتغال اهالى به گلیم‌بافى و جاجیم‌بافى آورده است (رجوع کنید به ج 2، ص100ـ101).منابع :محمد آقامحمدى، ابهر: گذرى و نظرى، زنجان 1377ش؛ اطلس راههاى ایران، تهران: گیتاشناسى، 1369ش؛ ایران. قوانین و احکام، مجموعه قوانینومقرراتمربوط‌بهوزارتکشور :ازآغازپیروزى انقلاب‌اسلامىتاپایانسال 1369، تهران1370ش؛ ایران.وزارتکشور. اداره کل آمار و ثبت احوال، کتاب اسامى دهات کشور، ج 1، تهران 1329ش؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، عناصر و واحدهاى تقسیمات کشورى : آذر 1385، ]تهران 1385ش[؛ همو، نشریه تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران 1382ش؛ عباس جعفرى، گیتاشناسى ایران، تهران 1368ـ1379ش؛ جووانى فرانچسکو جملى کاررى، سفرنامه کاررى ، ترجمه عباس نخجوانى و عبدالعلى کارنگ ]تبریز[ 1348ش؛ محمدعلى‌بن محمدرضا حاج‌سیاح، خاطراتحاج‌سیاح،یا،دورهخوفووحشت، به کوشش حمید سیاح، به تصحیح سیف‌اللّه گلکار، تهران 1359ش؛ ژان راشل ماگر دیولافوا، سفرنامه مادام دیولافوا: ایران و کلده، ترجمه و نگارش علیمحمد فره‌وشى، تهران 1361ش؛ رزم‌آرا؛ پیر ژوبر، مسافرت در ارمنستان و ایران، ترجمه علیقلى اعتمادمقدم، تهران 1347ش؛ سازمان هواشناسى کشور، سالنامه آمارى هواشناسى: 76- 1375، تهران 1378ش؛ عباس‌میرزا قاجار (ملک‌آرا)، شرح‌حال عباس‌میرزا ملک‌آراء: برادر ناصرالدین‌شاه، چاپ عبدالحسین نوائى، تهران 1361ش؛ آقاجان فخیمى، تاریخ ابهر: علماء، عرفا و شعرا، زنجان 1376ش؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى کشور جمهورى اسلامى ایران، ج :25 زنجان، تهران: سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلح، 1369ش؛ جیمز بیلى فریزر، سفرنامه فریزر، معروف به سفر زمستانى: از مرز ایران تا تهران و دیگر شهرهاى ایران، ترجمه منوچهر امیرى، تهران 1364ش؛ مرکز آمار ایران، سرشمارى عمومى نفوس و مسکن :1385 نتایج تفصیلى کل کشور، 1385ش.Retrieved Apr. 10,2010, from http://www.sci.org.ir/portal/ faces/public/census85/census85.natayej/census85. rawdata;همو، سرشمارىعمومىنفوس‌ومسکن :1375شناسنامه آبادیهاى کشور، استان زنجان، شهرستان ابهر، تهران 1376ش؛ نقشه تقسیمات کشورى ایران، مقیاس 000،500 ،1:2، تهران: گیتاشناسى، 1377ش؛ نقشه تقسیمات کشورى جمهورى اسلامى ایران، مقیاس 000،500،1:2، تهران: نقشه‌بردارى کشور، 1379ش؛ نقشه عملیات مشترک (زمینى) : زنجان، مقیاس 000، 1:250، تهران: اداره جغرافیائى ارتش جمهورى اسلامى ایران، 1367ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محسن رنجبر

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده