خرم آباد (۱)
معرف
خرّم‌آباد (1)،# شهرستان، شهر و مرکز استان لرستان.
متن
خرّم‌آباد (1)، شهرستان، شهر و مرکز استان لرستان.1) شهرستان خرّم‌آباد. این شهرستان به مرکزیت خرّم‌آباد، در مرکز و جنوب استان لرستان واقع و مشتمل است بر چهار بخش مرکزى (به مرکزیت خرّم‌آباد)، پاپى (به مرکزیت سپید دشت)، چَغَلوَندى* (به مرکزیت چغلوندى)، و زاغه (به مرکزیت زاغه) و چهار شهر خرّم‌آباد، سپیددشت، چغلوندى، و زاغه (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1385ش، ذیل «استان لرستان»؛ نقشه تقسیمات کشورى جمهورى اسلامى ایران؛ استاندارى لرستان، 2011).مهم‌ترین کوه آن هشتاد پهلو (بلندترین قله ح 3012 متر) در جنوب شهر خرّم‌آباد است و چند کوه دیگر با ارتفاع بین دو هزار تا سه هزار متر نیز دارد (رجوع کنید به جعفرى، ج 1، ص 148، 234، 271، 439، 553).از رودهاى مهم شهرستان خرّم‌آباد، بالارود، ریزابه رود دِزْ، خرّم‌آباد، ریزابه رود کَشْگان، هَررود، کَشْگان (ریزابه رود کَرْخِه)، سُرخاب و آبسرده است (همان، ج 2، ص 124، 207، 345، 394؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 58، ص220). از دیگر منابع مهم آبى آن باید از چشمه‌هاى سراب / سراب‌کیو و گرداب دارائى نام برد (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، همانجا).در شهرستان خرّم‌آباد معادن آهک، تالْک، فِلدِسپات، سیلیس، گچ، نمک آبى و سنگ مرمریت وجود دارد (همانجا؛ رشیدیان، ص 195).شهرستان خرّم‌آباد در منطقه کوهستانى، داراى زمستانهاى سرد و تابستانهاى معتدل و در منطقه دره‌اى (ارتفاع بین 1200 تا 2000 متر)، داراى تابستانهاى بسیار گرم و خشک و زمستانهاى بسیار سرد و در منطقه گرمسیر یا مراتع زمستانى (یا قشلاقى)، داراى تابستانهاى بسیار گرم و زمستانهاى معتدل است (رشیدین، ص 56ـ57).اقتصاد شهرستان خرّم‌آباد بر پایه کشاورزى، باغدارى، دامدارى و صنایع کارخانه‌اى و دستى استوار است. از محصولات زراعى و باغى، گندم، جو، تره‌بار، آلبالو، گیلاس، سیب و انگور دارد (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 58، ص 221). از صنایع‌دستى، قالى‌بافى، گلیم‌بافى، موج‌بافى (یا ماشته)، جاجیم‌بافى، بافت سیاه‌چادر و طناب در این شهرستان رواج دارد. اهالى آن شیعه دوازده امامى‌اند و به گویش لکى و لرى سخن مى‌گویند (رزم‌آرا، ج 6، ص 139؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، همانجا؛ نیز براى کلیمیان خرّم‌آباد رجوع کنید به والیزاده معجزى، 1382ش، ص 327ـ328).این شهرستان محل ییلاق و قشلاق ایلها و طوایف متعددى است از جمله، پاپى، دریکوند، میوند/ ممیوند، بیرانوند، سگوند، حسنوند، ترک‌چه، دِلفان چگنى، دلفان نورآباد، جودکى، یارم دیکوند و طوایف مستقل سادات، آهوقلندر، سادات فداله عمران، امیر، باباعلى، بابایى، شاهیوند، طولابى، شیراوند، سادات کرالانى، کائدرحمت و مائدرحمت. جمعیت عشایر شهرستان در 1377ش، حدود 279،47 تن بوده است (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، 1378ش، ص 149ـ150؛ رشیدیان، ص 188ـ 189). جمعیت شهرستان در 1385ش، 105 ،465تن بوده که از این تعداد 124،336 تن شهرنشین و بقیه روستانشین بوده‌اند (مرکز آمار ایران، 1385ش، ذیل «استان لرستان»).راه اصلى اَزْنا ـ درود ـ خرّم‌آباد ـ پل دختر ـ دزفول و دزفول ـ خرّم‌آباد ـ الشتر از این شهرستان مى‌گذرد (رجوع کنید به اطلس راههاى ایران، ص 58ـ59). آزادراه خرّم‌آباد ـ پل زال نیز به عنوان محور اصلى اتصال خرّم‌آباد به خوزستان در 11 آبان 1389 افتتاح گردید (پایگاه اطلاع‌رسانى دولت). فرودگاه در جنوب این شهرستان قرار دارد (رشیدیان، ص 211).در 1310ش، مسعود کیهان (ج 2، ص 462) خرّم‌آباد را تنها شهر لرستان ذکر کرده است. شهرستان خرّم‌آباد در 1316ش، با دوازده بخش در استان ششم تشکیل شد (ایران. قانون تقسیمات کشورى آبان 1316، ص 2، 10ـ11). سپس در 1355ش، این شهرستان با یازده بخش و پنج شهر، جزو استان لرستان معرفى شد (ایران. وزارت کشور، 1355ش، ذیل «استان لرستان»).شهرستان خرّم‌آباد، با توجه به آثار کشف شده در آن، در منطقه‌اى با سابقه تاریخى واقع شده‌است (رجوع کنید به ادامه مقاله). مراکز دیدنى و آثار باستانى شهرستان خرّم‌آباد عبارت‌اند از : قلعه باستانى فلک‌الافلاک* یا دژ شاهپورخواست/ شاهپورخاست، بازسازى شده در دوره اتابکان لر در شهر خرّم‌آباد؛ پل شکسته، معروف به پل شاهپورى، در دو کیلومترى جنوب شهر از بناهاى شاهپور ذوالاکتاف؛ و چند پل دیگر، متعلق به دوره ساسانى؛ مناره متعلق به دوره سلاجقه، به ارتفاع فعلى 27 متر در یک کیلومترى جنوب‌شرقى شهر؛ نزدیک این منار، تخته‌سنگ یا سنگ چهارپهلو، با نوشته‌هایى به خط کوفى به‌نامِ سنگ‌نوشته، و خرابه‌هایى که گفته مى‌شود شهر قدیمى خرّم‌آباد در آنجا بنا شده بود؛ پل خرّم‌آباد یا پل محسنیه، متعلق به دوره صفویه؛ مسجدجامع خرّم‌آباد، مرمت شده در دوره صفویه؛ مقبره زاهد شیر، متعلق به قرون هفتم و هشتم؛ مقبره شاهزاده عبداللّه، مقبره زیدبن على؛ مقبره دو برادران؛ مقبره خضر و مقبره شهنشاه متعلق به دوره اتابکان لر کوچک؛ مقبره فلک‌الدین؛ حوض موسى (حوض و سنگ‌نوشته)؛ همچنین غارهاى باستانى به نامهاى یافته، قمرى (اشکفت قمرى)، کنجى گرارجنه و پاسنگر (خودگو، ص 21ـ23؛ رزم‌آرا، ج 6، ص140؛ ساکى، ص 103ـ 104، 214؛ شاهرخى، ص 326؛ رشیدیان، ص 82ـ 85، 131ـ138؛ نیز براى آثار دیگر رجوع کنید به ساکى، ص 214ـ234).2) شهر خرّم‌آباد، مرکز شهرستان و استان لرستان. در ارتفاع 1171 مترى از سطح دریا و در حدود 490 کیلومترى جنوب‌غربى شهر تهران، در دره تنگ عمیقى بین کوههاى شهنشاه و طاف و مخمل‌کوه و یافته واقع شده است. به دلیل عرض کم و عمق زیاد دره، شهر به‌طور کامل از فراز تپه یا کوههاى اطراف دیده مى‌شود (ساکى، ص 94؛ رشیدیان، ص 17؛ نیز رجوع کنید به حسنعلى‌افشار، ص 141؛ رزم‌آرا، همانجا).رودهاى خرّم‌آباد یا کَشکان‌رود، رود کَرگانه و کاکاشرف، ریزابه رود خرّم‌آباد، در این شهر جارى هستند. مهم‌ترین چشمه‌هاى شهر عبارت‌اند از: چشمه گلستان که از تپه زیرِ بناى قلعه فلک‌الافلاک خارج مى‌گردد، چشمه گرداب سنگى، گرداب بزرگ شهر، کیاب/ کیو و سراب شاه‌آباد یا چشمه مطهرى (ساکى، ص 103؛ جعفرى، ج 2، ص 394ـ397؛ رشیدیان، ص 17ـ18).بیشترین دماى آن در تابستان، حدود ْ43 و کمترین آن در زمستان، حدود ْ8-، مقدار بارش سالیانه آن حدود 500 میلیمتر است (سازمان هواشناسى کشور، ص 181).خرّم‌آباد در 1310ش، شهر شد (ایران. وزارت کشور، معاونت سیاسى، 1382ش، ذیل «استان لرستان»)، سپس با تشکیل استان لرستان در 1352ش، مرکز استان لرستان شد (همو، 1385ش، جدول ] 1[). جمعیت خرّم‌آباد در 1385ش، 544 ،328تن بوده است (مرکز آمار ایران، 1385ش، همانجا).در اوایل قرن ششم، حاکم لرستان (از اتابکان لر) خرّم‌آباد را در حاشیه غربى قلعه فلک‌الافلاک بنا کرد. در اواخر قرن هفتم، شهر شاهپورخواست به کلى ویران شد و ساکنان آن به خرّم‌آباد که آب فراوان و جاى مناسب‌ترى داشت، نقل مکان کردند و شهر جدید را توسعه دادند. در زمان صفویه، شهر خرّم‌آباد تا نزدیک قلعه فلک‌الافلاک گسترش یافت. در همین زمان با احداث پل، بین مشرق و مغرب رودخانه خرّم‌آباد (یا شهر) ارتباط برقرار شد. خرّم‌آباد در زمان نادرشاه افشار و کریم‌خان زند نیز شهرى آباد و مورد توجه بود (رجوع کنید به ادامه مقاله). با احداث پل خرّم‌آبادى، شهر به سوى جنوب گسترش یافت و باغهاى اطراف به ساختمان تبدیل شدند (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 58، ص 223ـ224؛ رشیدیان، ص 95ـ97). خرّم‌آباد در 1264، بزرگ‌ترین شهر کوه‌نشینان لرستان و تنها مرکز اقامت آنها در سردسیر به شمار مى‌رفت. به دلیل دامپرور بودن بیشتر اهالى و زندگى کوچ‌نشینى، خرّم‌آباد به صورت شهرى موسمى درآمده بود که در آغاز بهار با آمدن ایل از گرمسیر، رونق مى‌گرفت و در پایان شهریور با کوچ اهالى به سوى گرمسیر، رونق خود را از دست مى‌داد (حسنعلى افشار، ص 36).پیشینه. احتمالا نام خرّم‌آباد برگرفته از موقعیت شهر و واقع شدن آن در دره‌اى خرّم با آب و هواى مناسب است (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 58، ص 223؛ شاهرخى، ص 317؛ قس قاسمى، ص 34ـ38 که نام آن را تغییریافته واژه کهن خرماوا/ خرموو مى‌داند). ظاهرآ خرّم‌آباد در جاى خایدالو، یکى از شهرهاى مهم عیلامیان، بنا شده است (پیرنیا، ج 1، ص 130؛ سایکس، ج 1، ص 44). وجود آثار باستانى در این منطقه از آبادانى آن در گذشته‌هاى دور نشان دارد (رجوع کنید به شاهرخى، ص 318ـ 319). ویرانه‌هاى شاهپورخواست/ شاپورخاست*، در دو کیلومترى جنوب‌شرقى شهر خرّم‌آباد واقع است (رشیدیان، ص80). در منابع جغرافیایى قبل از قرن هشتم نامى از خرّم‌آباد ذکر نشده است. در زمان امیرتیمور گورکانى، خرّم‌آباد مهم‌ترین منطقه لر کوچک بعد از بروجرد به شمار مى‌رفت. به عقیده بسیارى، خرّم‌آباد همان شاپورخاست است (لسترنج، ص201)، اما حمداللّه مستوفى (تاریخ‌گزیده، ص561) که از سه شهر معمور آنجا نام برده، از آن دو به طور جداگانه یاد کرده است. وى (نزهة‌القلوب، ص70) در ذکر عراق عجم، از خرّم‌آباد یاد کرده است که پیش‌از آن شهرى آباد، ولى در زمان او ویران بوده و ضمنآ خرماى بسیار داشته است. در همان زمان، خرّم‌آباد پایتخت لرستان فیلى بود (فسائى، ج1، ص316؛ لاکهارت، ص5).امیرتیمور در 788 به خرّم‌آباد حمله برد و ویرانى بسیار برجاى گذاشت و حدود پانصد سوار و پیاده را براى مدتى در قلعه خرّم‌آباد مستقر کرد (کتبى، ص 133؛ شرف‌الدین على یزدى، ج 1، ص 288؛ میرخواند، ج 3، ص 33). در 914، شاه‌اسماعیل صفوى به خرّم‌آباد لشکر کشید و پس از درگیرى و کشمکشهاى فراوان با ملک‌شاه‌رستم، اتابک لر کوچک، خرّم‌آباد تحت حکومت شاه‌اسماعیل اول قرار گرفت. در این دوره خرّم‌آباد مرکز ایالتى بود که به طور موقت، نواحى بَدره و جسَان و مَندلى، از توابع بغداد، جزو مستملکات آن به شمار مى‌رفت (عالم‌آراى شاه‌اسماعیل، ص170ـ175، 178ـ181؛ عالم‌آراى صفوى، ص130ـ131؛ روربورن، ص80ـ81). در دوره صفوى، در قراردادى میان اشرف افغان و دولت عثمانى در 15 صفر 1140، خرّم‌آباد به همراه چند شهر دیگر به دولت عثمانى واگذار شد (لاکهارت، ص 272، 292).کریم‌خان زند نظرعلى‌خان فیلى را به ایالت لرستان و والیگرى فیلى، و سال بعد اسماعیل‌خان فیلى را به والیگرى فیلى (غفارى کاشانی، ص 251؛ پری، ص 230) منصوب کرد و مرکز فرماندهى آنها را خرّم‌آباد (مرکز ایالت لرستان فیلى) قرار داد و از مهمان‌نوازى و حمایت مردم آنجا برخوردار شد (پرى، ص 53).در 1221، به دستور فتحعلى‌شاه قاجار، محمدعلى‌میرزا حاکم خرّم‌آباد شد (اعتمادالسلطنه، 1363ـ1367ش، ج 3، ص 1482ـ1483). در همین دوره، شیروانى (ص 236) نیز خرّم‌آباد را پایتخت حاکمان قدرتمند و مهم ذکر کرده است. پیش از 1262، حاکم اصفهان نایب‌الحکومه لرستان را تعیین مى‌کرد (حسنعلى‌افشار، ص 37). در دوره ناصرالدین‌شاه، خرّم‌آباد رو به ویرانى نهاد و از ساکنان آن کاسته شد. در 1268، ناصرالدین‌شاه دستور ایجاد نهر آب، مرمت قلعه خرّم‌آباد و باغ سروستان را داد (اعتمادالسلطنه، 1363ش، ص 98؛ همو، 1363ـ1367ش، ج 3، ص 1733؛ روزنامه وقایع اتفاقیه، ش 44، ص 4، ش 64، ص 3). امنیت نسبى که ناصرالدین‌شاه در منطقه و خرّم‌آباد ایجاد کرده بود، در اواخر عمر او از بین رفت و قدرت به دست حکام ایلها و خانها و زورمندان محلى افتاد (رجوع کنید به والیزاده معجزى، 1380ش، ص 308). در 1333، اردوى اعزامى ژاندارمرى، پس از پنج ماه جنگ با یاغیان موفق به شکست آنان و استقرار پست ژاندارمرى بین تهران ـ خرّم‌آباد گردید (یکرنگیان، ص 152). اما پس از آن نیز درگیریهایى بین ژاندارمرى و ایلها رخ داد (رجوع کنید به همان، ص 346ـ351).در 1308ش، به دستور رضاشاه طوایف و خوانین آنها به تهران کوچانیده و برخى از آنان زندانى و تبعید شدند. در 1309ش، با وجود تیپ خرّم‌آباد هنوز شورشهایى در منطقه صورت مى‌گرفت و درگیریها تا 1312ش ادامه داشت (والیزاده معجزى، 1382ش، ص 253ـ254).منابع: استاندارى لرستان. معاونت برنامه‌ریزى.Retrieved Jan. 2,2011,fromhttp://www.ostan-Ir.ir/ostan-Ir/ pagecontent.php?rQV=wHQXQDM5IDQ6IXZiIWduRWSIdWY;اطلسراههاى ایران، تهران: گیتاشناسى، 1385ش؛ محمدحسن‌بن على اعتمادالسلطنه، تاریخ‌منتظم‌ناصرى، چاپ محمداسماعیل‌رضوانى، تهران 1363ـ1367ش؛ همو، المآثر و الآثار، در چهل سال تاریخ ایران، چاپ ایرج افشار، ج 1، تهران: اساطیر، 1363ش؛ ایران. قانون تقسیمات کشورى آبان 1316، قانونتقسیماتکشورووظایف فرماندارانو بخشداران، مصوب 6 آبان ماه 1316، چاپ دوم، تهران ]بى‌تا.[؛ ایران. وزارت کشور، تقسیماتکشور شاهنشاهى‌ایران، تهران 1355ش؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، عناصروواحدهاى تقسیمات کشورى :آذر 1385، ]تهران 1385ش[؛ همو، نشریه تاریخ تأسیسعناصرتقسیماتىبههمراهشمارهمصوباتآن، تهران 1382ش؛ حسن پیرنیا، ایران باستان، یا، تاریخ مفصل ایران قدیم، تهران 1369ش؛ عباس جعفرى، گیتاشناسى‌ایران، تهران1368ـ1379ش؛ حسنعلىافشار، سفرنامهلرستانو خوزستان (اراک، بروجرد، خرّم‌آباد،دزفولوشوشتر) : رویدادهاى شاهمُرد (1264ه .ق)، چاپ حمیدرضا دالوند، تهران 1382ش؛ حمداللّه مستوفى، تاریخ گزیده؛ همو، نزهة‌القلوب؛ سعادت خودگو، قلعه‌فلک‌الافلاک: دژ شاپورخواست، خرّم‌آباد 1383ش؛ رزم‌آرا؛ هدایت‌اللّه رشیدیان، خرم‌آباد در گذر جغرافیاى انسانى، خرّم‌آباد 1381ش؛ روزنامه وقایع‌اتفاقیه، ش 44، 10 صفر 1268، ش 64،2 رجب 1268؛ سازمان هواشناسى کشور، سالنامه آمارى هواشناسى: 76ـ 1375، تهران 1378ش؛ على‌محمد ساکى، جغرافیاى تاریخى و تاریخ لرستان، خرّم‌آباد ?]1343ش[؛ علاءالدین شاهرخى، «جغرافیاى تاریخى و تاریخ خرّم‌آباد»، در نخستین همایش ملى ایران‌شناسى، 27ـ30 خردادماه :1381 مقالات تاریخ و جغرافیاى تاریخى، تهران: بنیاد ایران‌شناسى، 1383ش؛ شرف‌الدین على یزدى، ظفرنامه: تاریخ عمومى مفصل ایران در دوره تیموریان، چاپ محمد عباسى، تهران 1336ش؛ زین‌العابدین‌بن اسکندر شیروانى، بستان‌السیاحه، یا، سیاحت‌نامه، چاپ سنگى تهران 1315، چاپ افست ]بى‌تا.[؛ عالم‌آراى شاه‌اسماعیل، چاپ اصغر منتظر صاحب، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1349ش؛ عالم‌آراى صفوى، چاپ یداللّه شکرى، تهران: اطلاعات، 1363ش؛ ابوالحسن غفارى‌کاشانى، گلشن مراد، چاپ غلامرضا طباطبائى‌مجد، تهران 1369ش؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى کشور جمهورى اسلامى ایران، ج :58 خرّم‌آباد،تهران: سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلح، 1373ش؛ حسن‌بن حسن فسائى، فارسنامه ناصرى، چاپ منصور رستگار فسائى، تهران 1367ش؛ فرید قاسمى، تاریخ خرم‌آباد، خرّم‌آباد 1375ش؛ محمود کتبى، تاریخ آل‌مظفر، چاپ عبدالحسین نوائى، تهران 1364ش؛ مسعود کیهان، جغرافیاى مفصل ایران، تهران 1310ـ1311ش؛ مرکز آمار ایران، سرشمارى اجتماعى ـ اقتصادى عشایر کوچنده :1377 جمعیت عشایرى دهستانها، کل کشور، تهران 1378ش؛ همو، سرشمارى عمومى نفوس و مسکن :1385 نتایج تفصیلى کل کشور،1385ش.Retrieved Jul. 20, 2010, from http://www.sci.org.ir/portal/ faces/public/census85/census85.natayej/census85.rawdata;میرخواند؛ نقشه تقسیمات کشورى جمهورى اسلامى ایران، مقیاس 000،500، 1:2، تهران: سازمان نقشه‌بردارى کشور، 1383ش؛ محمدرضا والیزاده معجزى، تاریخ لرستان: روزگار پهلوى از کودتاى 1299 تا نهضت ملى شدن صنعت نفت، به‌کوشش حسین والیزاده معجزى و محمد والیزاده معجزى، تهران 1382ش؛ همو، تاریخ لرستان: روزگار قاجار از تأسیس تا کودتاى 1299، به‌کوشش حسین والیزاده معجزى و محمد والیزاده معجزى، تهران 1380ش؛ حسین یکرنگیان، سیرى در تاریخ ارتش ایران: از آغاز تا پایان شهریور 1320، تهران 1384ش؛Guy Le Strange, The lands of the Eastern Caliphate, Cambridge 1930; Laurence Lokhart, The fall of Safavi dynasty and theAfghan occupation of Persia , Cambridge 1958; John R. Perry, Karim Khan Zand: a history of Iran, 1747-1779, Chicago1979; Klaus Michael Rohrborn,Provinzen und Zentralgewalt Persiens im 16. und 17. Jahrhundert ,Berlin 1966; Percy Molesworth Sykes, A history of Persia London 1958.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فرزانه ساسان پور

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده