خرقان (یا خرقان)
معرف
دهستان و قریه‌اى قدیمى در بخش بسطام شهرستان شاهرود در استان سمنان
متن
خَرَقان (یا خَرِقان)، دهستان و قریه‌اى قدیمى در بخش بسطام شهرستان شاهرود در استان سمنان. دهستان خرقان به مرکزیت آبادى قلعه نوخرقان در شمال‌شرقى شهرستان شاهرود قرار دارد (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1385ش، ذیل «استان سمنان»؛ نقشه راهنماى البرز شرقى).قسمتى از رشته‌کوه البرز شرقى در این دهستان ممتد است (رجوع کنید به جعفرى، ج 1، ص 124، 306). رود فصلى اَبْرسَج، ریزابه کال سیاه از حوضه آبریز دشت کویر، به طول حدود 22 کیلومتر در آن جریان دارد (همان، ج 2، ص 101). راه اصلى شاهرود ـ بسطام به شهرهاى گنبدکاووس و مینودشت در استان گلستان از این دهستان مى‌گذرد (رجوع کنید به نقشه راهنماى البرز شرقى؛ اطلس راههاى ایران، ص 7).طوایف مستقل اَبرسَج و میغان در این دهستان قشلاق دارند (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، 1378ش، ص 83). جمعیت آن در سرشمارى 1385ش، 15936 تن بوده است (رجوع کنید به همو، 1385ش، ذیل «استان سمنان»).از لحاظ تقسیمات کشورى، در حدود 1323ش آبادى قلعه نوخرقان و آبادیهاى محدوده این دهستان، جزو دهستان بسطام و تابع شهرستان شاهرود از استان دوم (مازندران) بودند (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال، ج 1، ص 11، 278، 284). در بهمن 1365 بسطام به بخش تبدیل و دهستان خرقان، به مرکزیت آبادى قلعه نوخرقان، در آن تشکیل شد (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى ، 1382ش، ذیل «استان سمنان»).از آثار قدیمى خرقان اینهاست: زیارتگاهى در آبادى قُهِـج علیا/ قُهِـج بالا، در پانزده کیلومترى شمال‌شرقى شهر بسطام؛ مسجد سُرخان متعلق به سده نهم هجرى در آبادى اَبرسَج در پانزده کیلومترى شمال‌غربى شهر بسطام (رجوع کنید به فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 29، ص 136ـ137؛ بنى‌اسدى، ج 1، ص360)؛ و نیز زیارتگاه و قلعه‌اى (رجوع کنید به ادامه مقاله) در آبادى قلعه نوخرقان.قلعه نوخرقان یا آبادى نوخرقان در ارتفاع 1460 مترى، در 22 کیلومترى شمال‌شرقى بسطام و 2 کیلومترى مغرب راه اصلى بسطام ـ گنبدکاووس، در دشت قرار دارد.جمعیت آن در سرشمارى 1385ش، 1937 تن بوده است (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، 1385ش، همانجا).آرامگاه صوفى بزرگ شیخ ابوالحسن خرقانى* از آثار قدیمى این آبادى و متعلق به دوره ایلخانان (654ـ ح 750)، در شمال آبادى واقع است. در گذشته، مسجدى با گنبد مخروطى‌شکل و مزیّن به کاشیهاى زیبا داشته که تنها محراب آن باقى است؛ سازمان میراث فرهنگى در اطراف محراب، مسجدى احداث کرده‌است (رجوع کنید به ناصرالدین قاجار، ص 57؛ بنى‌اسدى، ج 1، ص 373ـ374، 410). به‌گفته اعتمادالسلطنه (ج 1، ص 84ـ85)، قبه آرامگاه خرقانى در زمان محمدشاه قاجار (1250ـ1264) ساخته شد. این آبادى قلعه‌اى قدیمى نیز داشته که تنها آثارى از آن باقى است (بنى‌اسدى، ج 1، ص 399).از پیشینه خرقان در قبل از اسلام اطلاعى در دست نیست. نام آن در منابع اسلامى به صورتهاى مختلفى از جمله: خُرقان، خَرَّقان و حوقان هم ضبط شده است (رجوع کنید به حازمى همدانى، ص 157؛ قزوینى، ص 243؛ جوینى، ج 3، ص 107، پانویس 6). در سده ششم، خرقان قریه‌اى پرنعمت در کوههاى بسطام بر سر راه استرآباد و تابع خراسان بوده است (رجوع کنید به سمعانى، ج 2، ص 347؛ حازمى همدانى، همانجا). در سده هفتم، یاقوت حموى (ذیل مادّه) به قبر شیخ‌ابوالحسن خرقانى در قریه خرقان اشاره و در همین سده، قزوینى (همانجا) آن را شهرى در چهار فرسخى بسطام و در اقلیم چهارم ضبط کرده است. در سده هشتم خرقان دیهى از توابع بسطام با هواى خوش و آب فراوان و جزو طبرستان معرفى شده است (رجوع کنید به حمداللّه مستوفى، ص 162)، اما در سده نهم قریه خرقان جزو بلاد «دارالعزّ خراسان» به‌شمار مى‌رفت (رجوع کنید به مازندرانى، ص 154؛ اسفزارى، بخش 1، ص 304ـ305). در دوره صفوى (905ـ 1135) ییلاق خرقان مورد توجه شاهان صفوى بود (رجوع کنید به اسکندر منشى، ج 1، ص 37؛ جهانگشاى خاقان، ص 529). در دوره ناصرى خرقان دهى بزرگ و پرجمعیت بود و باغهاى خوب، قنوات پرآب (به قدر یک تا سه سنگ آسیا)، حدود پانصد خانه و مردمى شیعه مذهب داشت. در این زمان خرقان به سمت جنوب در حال گسترش بود (رجوع کنید به شیروانى، ص 236؛ ناصرالدین قاجار، ص 57؛ امین‌لشکر، ص 69). اعتمادالسلطنه در همین دوره نوشته که اهالى این آبادى آن را خَرْقان تلفظ مى‌کردند و مى‌افزاید آبش از قنات است. مقبره شیخ‌ابوالحسن خرقانى در زمان وى در اطراف خرقان قرار داشت و رو به ویرانى بود (ج 1، ص 84). آب و هواى خوش ییلاق خرقان توجه شاهان قاجار را نیز جلب کرده بود (رجوع کنید به حکیم‌الممالک، ص 88).در دوره پهلوى دوم، قصبه قلعه نوخرقان مرکز بخشى به همین نام بود که حدود سه هزار تن جمعیت داشت و آبش از قنات و رودى به نام قطرى تأمین مى‌شد (رجوع کنید به رزم‌آرا، ج 3، ص 215ـ216).منابع :معین‌الدین محمد اسفزارى، روضات‌الجنات فى اوصاف مدینة هرات، چاپ محمدکاظم امام، تهران 1338ـ1339ش؛ اسکندرمنشى؛ اطلس راههاى ایران، تهران: گیتاشناسى، 1369ش؛ محمدحسن‌بن على اعتمادالسلطنه، مطلع‌الشمس، چاپ سنگى تهران 1301ـ1303، چاپ تیمور برهان لیمودهى، چاپ افست تهران 1362ـ1363ش؛ قهرمان‌بن یوسف امین لشکر، روزنامه سفر خراسان به همراهى ناصرالدین شاه (1300)، چاپ ایرج افشار و محمدرسول دریاگشت، تهران 1374ش؛ ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال، کتاب اسامى دهات کشور، ج 1، تهران 1329ش؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، عناصر و واحدهاى تقسیمات کشورى: آذر 1385، ]تهران 1385ش[؛ همو، نشریه تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران 1382ش؛ على بنى‌اسدى، سیماى استان سمنان، ج 1، سمنان 1374ش؛ عباس جعفرى، گیتاشناسى ایران، تهران 1368ـ1379ش؛ جوینى؛ جهانگشاى خاقان: تاریخ شاه‌اسماعیل، چاپ اللّه دتا مضطر، اسلام‌آباد: مرکز تحقیقات فارسى ایران و پاکستان، 1364ش؛ محمدبن موسى حازمى همدانى، مااتفق لفظه و افترق مسماه فى الاماکن و البلدان المشتبهة فى الخط، چاپ عکسى از نسخه خطى کتابخانه سلیمانیه استانبول، مجموعه لاله‌لى، ش 2140، فرانکفورت 1407/ 1986؛ علینقى بن اسماعیل حکیم الممالک، روزنامه سفر خراسان، تهران 1356ش؛ حمداللّه مستوفى، نزهة‌القلوب؛ رزم آرا؛ سمعانى؛ زین‌العابدین‌بن اسکندر شیروانى، بستان‌السیاحه، یا، سیاحت‌نامه، چاپ سنگى تهران 1315، چاپ افست ]بى‌تا.[؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى کشور جمهورى اسلامى ایران، ج :29 شاهرود (گرگان)، تهران: اداره جغرافیائى ارتش، 1367ش؛ زکریابن محمد قزوینى، کتاب آثار البلاد و اخبار العباد، چاپ فردیناند ووستنفلد، گوتینگن 1848، چاپ افست ویسبادن 1967؛ عبداللّه‌بن محمد مازندرانى، رساله فلکیّه در علم سیاقت، چاپ والتر هینتس، ویسبادن 1331ش؛ مرکز آمار ایران، سرشمارى اجتماعى ـ اقتصادى عشایر کوچنده 1377: جمعیت عشایرى دهستانها، کل کشور، تهران 1378ش؛ همو، سرشمارى عمومى نفوس و مسکن 1385: نتایج تفصیلى کل کشور، 1385ش.Retrieved Feb. 21, 2010, from http://www.sci.org.ir/ portal/faces/public/census85/census85.natayej/census85.rawdata;ناصرالدین قاجار، شاه ایران، سفرنامه دوم خراسان، تهران 1363ش؛ نقشه راهنماى البرز شرقى: سمنان، مقیاس 000،1:300 ، تهران: گیتاشناسى ]بى‌تا.[؛ یاقوت حموى.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

معصومه بادنج

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده