خرقان
معرف
برجها دو برج آرامگاهى از دوره سلجوقیان در خرقانِ قزوین
متن
خرقان، برجها دو برج آرامگاهى از دوره سلجوقیان در خرقانِ قزوین. این دو بنا در یک کیلومترى دهکده حصار قوشه امام یا حصار ارمنى، از توابع خرقان غربى و در فاصله 29 مترى از یکدیگر قرار دارند (ورجاوند، ص 315، 335؛ زنده ‌دل، ص 58).تا اوایل دهه 1340ش، براساس کتیبه‌هاى ضریحهاى چوبىِ هر دو مقبره (متعلق به دوره صفویه، 964)، بناها را آرامگاه فرزندان امام موسى‌کاظم علیه‌السلام، حدیده‌خاتون و محمد مى‌دانستند (رجوع کنید بهگلریز، ج 1، ص 964؛ ورجاوند، ص 345)؛ اما در بررسیهاى استروناخ روشن شد که این برجها آرامگاه دو تن از ترکان سلجوقى به نامهاى ابوسعید بیجار پسر سعد و ابومنصور ایلتاى‌تى پسر تکین‌اند (استروناخ و یانگ، ص 354؛ پیرنیا، 1371ش، ص 269؛ براى اطلاع از اختلاف ضبط اسامى رجوع کنید به پیرنیا، 1371ش، ص270؛ ورجاوند، ص342).براساس کتیبه گنبدِ برج شرقى (برج قدیمى)، این بنا در 460 احداث شده و معمار آن محمدبن مکرالزنجانى القبه بوده و براساس کتیبه سردر برجِ غربى (برج جدید)، بنا در 486 ساخته شده و معمار آن ابوالمعالى‌بن مکرالزنجانى بوده است (ورجاوند، ص 327، 342)؛ احتمالا معمار هر دو برج یک نفر بوده است (رجوع کنید به استروناخ و یانگ، همانجا؛ بزرگ‌نیا، ص 42). تا قبل از 1347ش، قسمتى از پایه‌هاى بنابر اثر سیلاب زیر قشر رسوبات قرار داشت که روستاییان آن را به شکل ابتدایى تعمیر کردند (ورجاوند، ص 317، 319). پس از آن، برجها بارها در 1353ش، 1369ش، 1370ش و از 1371 تا 1373ش مرمت شدند (رجوع کنید به مرکز اسناد و مدارک میراث فرهنگى، 1383ش؛ سازمان ملى حفاظت آثار باستانى ایران، ص 129). هر دو برج خرقان در فهرست آثار ملى ایران به ثبت رسیده است (پازوکى طرودى و شادمهر، ص 264).برج قدیمى (شرقى). این بناى هشت ضلعى از آجر پخته و با ارتفاع حدود پانزده و قطر یازده متر ساخته شده است (مشکوتى، ص 230). ستونهاى مدورى در هشت گوشه آن قرار دارد و به جز دو ستونى که درون آنها پله‌هاى مارپیچ تعبیه شده است و قطر بیشترى دارند، بقیه ستونها به یک اندازه‌اند. پلکانها به غلامْگردشىِ مابین دو پوشه گنبد راه مى‌یابند. مدخل برج در ضلع شمالى قرار دارد. ضخامت دیوارها 60 سانتیمتر و پوشش تزیینى آجرى روى آنها 21 سانتیمتر است. در تمام اضلاع هشت‌گانه، دو ستونچه مدور تزیینى چسبیده به ستونهاى بزرگ دیده مى‌شود که تا اواسط اضلاع امتداد یافته و قوس تیزه‌دارى نیز روى آنها ساخته شده است (استروناخ و یانگ، ص 355؛ ورجاوند، ص 315، 317، 319). قاب و تزیینات آجرى داخل طاق‌نماهاى هر ضلع، طرح و نقش ویژه‌اى دارند. ضلعى که ورودى برج در آن قرار دارد، تزیینات بیشترى از جمله کتیبه دارد که در قسمت بالاى ساقه گنبد قرار گرفته است (ورجاوند، ص 325ـ327). همچنین، آجرکارى سردر ورودى به شیوه خفته و راسته به شکل گل و بوته است و در داخل طاق‌نماى آن از کلمه اللّه براى تزیین استفاده شده است. به جز دو ستون که آجرکارى مشابه دارند تزیینات بقیه ستونها متفاوت است (استروناخ و یانگ، ص 360ـ361).گنبد دو پوسته است ولى دو پوسته آن کاملا در نیم‌رخ هم قرار ندارند (اتینگهاوزن و گرابار، ص 283). پوسته داخلى گنبد سالم است و با خیز و انحناى مناسبى به کمک طاق‌نماها و کاربندى شانزده‌گانه‌اى بالاى هشت ضلعى بنا قرار گرفته، اما از پوسته خارجى گنبد چیزى باقى‌نمانده است (ورجاوند، ص 319).فضاى هشت ضلعى داخل آرامگاه سکویى به ارتفاع سى سانتیمتر در دور تا دورِ آرامگاه دارد. در وسط هر ضلع، طاق‌نمایى با قوس تیزه‌دار دیده مى‌شود. روى دیوارها، کاربندیها و زیر گنبد آثارِ نقاشى دیوارى (فرسک) وجود دارد که در نوع خود حائز اهمیت است. طاق‌نماها در قسمت بالا داراى حاشیه‌اى برجسته‌اند و در قسمت پایین آنها طاق‌نماى دیگرى به رنگ آبى دیده مى‌شود. در قسمت بالاى طاق‌نماها، قابهاى بیضى شکلى با شعاع خورشید در اطراف آنها دیده مى‌شود که داخل آنها نقوش طاووس نر با چترى به شکل بادبزن، ستاره‌هاى شش یا هشت‌پر، دو طاووس در مقابل یکدیگر، یا دو طاووس که گردنهاى بلندشان به هم پیچیده، نقاشى شده است. در حد فاصل هر دو طاق‌نما نیز نقش تجریدى درخت انار با دو پرنده در دو طرف‌آن دیده‌مى‌شود (همان،ص331؛ شریف‌زاده،ص84ـ 85).تزیینات سطح داخلى گنبد شامل نقوش تزیینى با تلفیق خط کوفى است که در داخل کاربندیها با رنگ سبز و آبى ایجاد شده است (شریف‌زاده، همانجا). قبلا ضریح کوچک منبت‌کارى شده‌اى که قسمتى از آن آسیب دیده بود درون برج قرار داشت (گلریز، ج 1، ص 964).برج جدید (غربى). ارتفاع این بنا حدود 55 سانتیمتر بیشتر از برج شرقى است (رجوع کنید به ورجاوند، ص 335؛ آگاهى‌نامه سازمان ملى حفاظت آثار باستانى ایران، ش 24، آذر 1356، ص 21). این برج فقط یک پلکان مارپیچ دارد و سطح خارجى گنبد آن، مانند برج قبلى، داراى رگه‌هاى برجسته آجرى است (ورجاوند، همانجا). این بنا از نظر تزیینات با برج قدیمى تفاوت چشمگیرى دارد که بیشتر ناشى از نماسازى اضلاع و سردر ورودى است. در نماسازى اضلاع هشت‌گانه، حاشیه کم عرض آجرچینى شده‌اى از پایین تا بالا امتداد دارد و ستونچه‌هاى تزیینى و قوس تیزه‌دار روى آنها مانند بناى اول است. حاشیه قوسهاى تزیینى به جز اضلاع دوم و هشتم (از چپ به راست با فرض شماره یک براى ضلع ورودى) که با آجرکارى ظریف برجسته‌اى تزیین شده‌اند، در بقیه اضلاع ساده است. اضلاع هشت‌گانه در جهت طولى با یک رگه برجسته آجرى به دو قسمت تقسیم شده‌اند. در قسمت زیرین، سه طاق‌نماى تزیینى با قوس شکنجى برجسته ساخته شده که هر یک داخل قابى مستطیلى قرار گرفته است. در قسمت بالایى طرحهاى متنوعى به چشم مى‌خورد (همان، ص 335، 338ـ339؛ زمرشیدى، 1367ـ1370ش، ج 1، ص 5). ضلعى که ورودى بنا در آن قرار دارد، از نظر تزیینات با سایر اضلاع و همچنین با ضلع ورودى بناى اول تفاوت دارد. در این ضلع، بین ستونهاى مدور و رگه آجرچینىِ برجسته چهارچوب، فاصله‌اى ایجاد شده و داخل آن تزیین شده است. قوس طاق‌نماى این ضلع از اضلاع دیگر کوتاه‌تر است و در بالاى قوس و زیر کتیبه ساقه گنبد، کتیبه قرآنى کار شده است (ورجاوند، ص 340، 342ـ343). داخل این برج، محرابى با تزیینات آجرى و قوسى شکنجى ساخته شده است (همان، ص 345؛ آگاهى‌نامه سازمان ملى حفاظت آثار باستانى ایران، همانجا). فضاى داخلى آرامگاه فاقد پوشش گچى و نقاشى دیوارى است و دیوارها سراسر آجرچینى ساده دارند (همان، ص 343). دور تا دور و روى ساقه گنبد، مانند برج قدیمى، هشت حاشیه پهن با نقوش هندسى دارد که زیر آنها کتیبه قرآنى به خط کوفى مشاهده مى‌شود (همان، ص 335). ضریح داخل این برج هم‌اندازه ضریح برج قدیمى و بدون تزیینات بود و فقط در حاشیه بالاى آن نام دوازده امام با خط نسخ حکاکى شده بود (گلریز، همانجا).به عقیده برخى، ساخت مقابر خرقان در فضاى خارج از شهر به سبک ترکان سلجوقى و تقلید از چادرهاى صحرانشینى بوده است (رجوع کنید به هیلن برند، ص 275؛ غروى، ص 120ـ121). از نظر معمارى گنبد، اولین نمونه‌هاى گنبدهاى نار (پیازى و نیم‌کره) و قدیمى‌ترین گنبدهاى دو پوسته گسسته (میان تهى) در این برجها دیده مى‌شود (پیرنیا،1380ش، ص 163، 175). گره‌چینى و نقوش هندسى در آجرکارى دوره سلجوقى، در مقابر خرقان به کمال رسیده است (زمرشیدى، 1365ش، ص 27؛ نجیب اوغلو، ص 137). در برجهاى خرقان، حدود 25 نوع آجرکارى تزیینى با استفاده از طرحهاى مختلف مانند حصیرى، جناغى، خفته راسته، گره مربع سرمه‌دان، مربع پا باریک و چهار ترنجى وجود دارد (کیانى و همکاران، ص 16؛ اتینگهاوزن و گرابار، ص288؛ زمرشیدى، 1365ش، ص 224ـ225). آجرکارى برجهاى خرقان که حاکى از مهارت سازندگان آن است، این بنا را یکى از چشمگیرترین بناهاى قرن پنجم کرده است (جونز، ص 161؛ شریف‌زاده، ص 84). نقوش به کار رفته در این بنا نیز قابل تأمل‌اند، از جمله نقش طاووس که در بناها و پارچه‌هاى دوره آل‌بویه نیز به کار رفته است (استروناخ و یانگ، ص 366).منابع :علاوه بر مشاهدات مؤلف؛ دیوید استروناخ و کایلر یانگ، «سه آرامگاه برجى‌از دوران سلجوقى»، ترجمه مجید ورهرام،مجله بررسیهاى تاریخى، سال4، ش 5 و 6 (آذر ـ اسفند 1348)؛ زهره بزرگ‌نیا، معماران ایران از آغاز دوره اسلامى تا پایان دوره قاجار، تهران 1383ش؛ ناصر پازوکى طرودى و عبدالکریم شادمهر، آثار ثبت شده ایران در فهرستآثار ملى: از 24/6/1310 تا 24/6/ 1384، تهران 1384ش؛ محمدکریم پیرنیا، آشنایى با معمارى اسلامى ایران: ساختمانهاى درون‌شهرى و برون‌شهرى، تدوین غلامحسین معماریان، تهران 1371ش؛ همو، سبک‌شناسى معمارى ایرانى، تدوین غلامحسین معماریان، تهران 1380ش؛ حسین زمرشیدى، کاشیکارى ایران، تهران 1367ـ1370ش؛ همو، گره‌چینىدرمعمارى‌اسلامىوهنرهاى دستى، تهران 1365ش؛ حسین زنده‌دل، استان قزوین، تهران 1377ش؛ سازمان ملى حفاظت آثار باستانى ایران، کارنامه دهسال خدمت سازمان ملى حفاظت آثار باستانى ایران وابسته بوزارت فرهنگ و هنر، گردآورنده: محمود مهران، ]تهران 1355ش[؛ عبدالمجید شریف‌زاده، دیوارنگارى در ایران: زند و قاجار در شیراز، تهران 1381ش؛ مهدى غروى، آرامگاهدرگسترهفرهنگ‌ایرانى، تهران 1376ش؛ محمدیوسف کیانى، فاطمه کریمى، و عبداللّه قوچانى، مقدمه‌اى بر هنر کاشیگرى ایران، تهران 1362ش؛ محمدعلى گلریز، مینودر، یا، باب‌الجنه قزوین، ]قزوین [1368ش؛ مرکز اسناد و مدارک میراث فرهنگى، 1383ش.Retrieved Jan. 19,2010, from http://www.ichodoc.ir/ scripts/wxis.exe;نصرت‌اللّه مشکوتى، فهرست بناهاى تاریخى و اماکن باستانى ایران، ]تهران [1349ش؛ گلرو نجیب‌اوغلو، هندسه و تزیین در معمارى اسلامى : طومار توپقاپى، ترجمه مهرداد قیومى بیدهندى، تهران 1379ش؛ پرویز ورجاوند، سرزمین قزوین، تهران 1349ش؛Richard Ettinghausenand Oleg Grabar, The art and architecture of Islam: 650-1250, Harmondsworth, Engl. 1987; Robert Hillenbrand, Islamic architecture: form, function and meaning,Edinburgh1994; Dalu Jones,"The elements of decoration:surface, pattern and light", in Architecture of the Islamic world, ed. George Michell, London: Thames and Hudson, 1984.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عبدالکریم عطارزاده

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده