خرطوم(خارطوم/ خرطوم)
معرف
پایتخت سودان، واقع در استان خرطوم در مرکز سودان، در محل تلاقى رود نیل آبى (ازرق) و نیل سفید (ابیض)، و در ارتفاع حدود چهارصد مترى از سطح دریا (ابوسلیم، ص 5، >اطلس جامع جهان تایمز<، نقشه 87)
متن
خَرطوم(خارطوم/ خُرطوم)، پایتخت سودان، واقع در استان خرطوم در مرکز سودان، در محل تلاقى رود نیل آبى (ازرق) و نیل سفید (ابیض)، و در ارتفاع حدود چهارصد مترى از سطح دریا (ابوسلیم، ص 5، >اطلس جامع جهان تایمز<، نقشه 87).استان خرطوم با جمعیتى حدود شش میلیون نفر در دشتى مثلث شکل واقع شده و شامل سه شهر خرطوم شمالى (خرطوم بحرى) واقع در شرق رود نیل آبى و نیل سفید، اُم‌دُرمان*، پایتخت فرهنگى سودان، واقع در غرب رود نیل سفید و نیل بزرگ و خرطوم، پایتخت رسمى سودان، است (بعلبکى؛ بستانى، ذیل مادّه؛ >شهرهاى خاورمیانه و افریقاى شمالى<، ص215). آب و هواى خرطوم گرم و خشک است. میانگین درجه حرارت سالیانه آن ْ 30 و میانگین بارندگى سالیانه 150 میلیمتر است (سعود صادق حسن، ص 6؛ الموسوعة العربیة، ذیل مادّه). صحراى بیوضه واقع در شمال این شهر پوشیده از بوته‌ها و درختان خاردار علف مقاوم به خشکى است (گونیلى، ج 2، ص 13).خرطوم مرکز سیاسى و ادارى، خدماتى، تجارى، اقتصادى، صنعتى سودان و به لحاظ فرهنگى داراى اهمیت است (الموسوعة العربیة العالمیة، ذیل مادّه؛ ابوحجر، ص 209؛ ابوسلیم، ص 52).خطوط راه‌آهن خرطوم را به مصر، العُبید و بورت سودان متصل مى‌کند (مغایرى، نقشه 49؛ >شهرهاى خاورمیانه و افریقاى شمالى<، ص 219؛ >دایرة‌المعارف جدید افریقا<، ذیل مادّه). شهر خرطوم با یک پل به ساحل غربى نیل سفید و اُم‌درمان و با پل دیگر به خرطوم بحرى یا شمالى در ساحل شرقى نیل آبى مرتبط مى‌شود (>دایرة‌المعارف جدید افریقا<، همانجا؛ >شهرهاى خاورمیانه و افریقاى شمالى<، ص 216). فرودگاه بین‌المللى سودان نیز در شهر خرطوم واقع است (ابوحجر، ص 210؛ عفیفى، ذیل مادّه).شهر خرطوم از لحاظ کشاورزى داراى موقعیت ممتازى است، چنان‌که در اطراف آن کشتزارهاى برنج، گندم، بادام زمینى، کنجد و پنبه، و نیز نخلستانها و بوستانهاى بزرگ وجود دارد (ابوحجر، همانجا).سد جبل اولیاء در جنوب خرطوم بر روى نیل سفید در 1316ش/ 1937 احداث گردید که با استفاده از آب آن طرح کشت پنبه میان دو نیل اجرا شد (عفیفى، همانجا). در 1321ش/ 1942 یکى از طولانى‌ترین مخازن آبى جهان در این شهر احداث گردید که با بناى سدّ اسوان اهمیت خود را از دست داد (ابوحجر، ص 209). خرطوم مرکز تجارى و اولین مرکز صنعتى سودان است و بیشتر کارخانه‌هاى صنعتى سودان در این شهر متمرکزند، از جمله صنایع نساجى، موادغذایى و ساختمان (خوند، ج 9، ص290).کلیساى اقباط قصر حکمداریه، قصر سیدعلى‌المیرغنى و قصر جارکوک که مقرّ مهدى سودانى بود، از آثار تاریخى شهر خرطوم است (ابوسلیم، ص 37ـ39؛ هولت و دیلى، ص 93، 236).پیشینه. درباره وجه تسمیه خرطوم نظرها مختلف است. برخى نام خرطوم را برگرفته از نام گیاهى به نام قرطم دانسته‌اند که در آن مناطق زیاد مى‌روید. برخى این نام را برگرفته از زبان قبایل دنکا دانسته‌اند که به‌معناى محل تلاقى رودها و چشمه‌هاست. برخى نیز بر این باورند که خرطوم در اصل خورالتوم بوده و پس از تحریف به صورت خرطوم درآمده است، اما غالب نویسندگان نام‌گذارى خرطوم را به علت واقع شدن آن در محل تلاقى دو رود نیل دانسته‌اند که به شکل خرطوم فیل است (ابوسلیم، ص 7ـ8؛ بعلبکى؛ الموسوعة العربیة، همانجاها).مهم‌ترین شهر دوره مسیحیان سوبا، پایتخت اقلیم جنوبى مملکت نوبه، در محل خرطوم فعلى بوده است (سیدبشرى، ص 8). هسته اصلى شهر خرطوم در قرن دوم در جزیره توتى (محل تلاقى دو نیل آبى و سفید و مرکز عمده کشت پنبه سودان) شکل گرفت (هولت و دیلى، ص 9، 64؛ شقیر، ص 22؛ الموسوعة العربیة العالمیة، همانجا) و بعد از قرن دوم، تاجرانى که از نیل و دریاى سرخ مى‌آمدند اسلام را به این ناحیه وارد کردند (>شهرهاى خاورمیانه و افریقاى شمالى<، همانجا). در 1103 فقیهى از اهالى جزیره توتى که به تقوا مشهور بود پس از عبور از رود نیل در مکان فعلى خرطوم منزلگاهى براى خود بنا کرد و آبادانى خرطوم از این تاریخ آغاز شد (ابوسلیم، ص 14؛ الموسوعة العربیة العالمیة، همانجا).در 1236 محمدعلى‌پاشا، خدیو مصر، سودان را که در حاکمیت سلسله فونج بود تصرف و در 1237 پادگان دائمى در خرطوم احداث کرد (خوند، ج 9، ص220؛ گیتاشناسى نوین کشورها، ص 279). در 1237 پسر وى اسماعیل‌پاشا، اردوى خود را در رأس خرطوم (نوک خرطوم یا رأس دشت مثلثى در محل تلاقى دو رود) برپا کرد که شالوده بناى شهر خرطوم (پایتخت) شد (گونیلى، ج 2، ص 43؛ ابوسلیم، ص 12ـ13). وى در 1239 مقر حکمرانى را که در زمان حاکمیت فونجها شهر سنار بود، به خرطوم منتقل ساخت (الموسوعة العربیة، همانجا؛ ابوسلیم، ص 7). در 1246 با انتقال ادارات دولتى به خرطوم، این شهر رسمآ پایتخت سودان گردید (ابوسلیم، ص 26؛ شقیر، ص 107). خرطوم در 1261 شهرى با شصت هزار تن جمعیت بود که نیمى از اهالى آن را مصریان و نیم دیگر را یونانیها، سوریها و اروپاییها تشکیل مى‌دادند (ضرار، ص 59ـ60). در قرن چهاردهم/ نیمه دوم قرن نوزدهم سودان تحت سیطره انگلیس درآمد و گوردون فرمانده انگلیسى به سودان آمد. در این زمان مسلمانان به رهبرى محمداحمدبن عبداللّه معروف به مهدى سودانى* در برابر انگلیسیها قیام کردند. در این قیام گوردون به قتل رسید (گونیلى، ج 2، ص 51) و در 1303 مهدى سودانى بر خرطوم مسلط شد. بعدها در 1316 کیچنر فرمانده انگلیسى اقدام به بازسازى برخى ویرانه‌ها کرد (>دایرة‌المعارف جدید افریقا<، همانجا؛ سیدبشرى، ص 11، 13). در دوره حکومت مشترک مصر و انگلیس (1316ـ1375 (1335ش)/ 1898ـ 1956) ساختمانهاى دولتى و مسکونى بسیارى در آنجا بنا گردید. خرطوم در 1332 رونق گرفت و جمعیت آن به 000،250 تن رسید. پس از استقلال کشور سودان در 1335ش/ 1956، جمعیت خرطوم افزایش یافت و شهر بزرگى شد (الموسوعة العربیة العالمیة، همانجا؛ سیدبشرى، ص 13ـ14). جمعیت این شهر در 1372ش/ 1993، حدود 403،271 تن بوده است (>شهرهاى خاورمیانه و افریقاى شمالى<، ص 215).شهر خرطوم فعلى داراى سه بخش تجارى، دولتى و مسکونى است. شرق، غرب و جنوب بخش مسکونى را دو بخش تجارى و حکومتى احاطه کرده‌اند (ابوسلیم، ص 136).خرطوم بحرى/ شمالى. این شهر با جمعیت حدود 887،700 تن (در 1372ش/ 1993)، کوچک‌ترین و جدیدترین شهر از شهرهاى سه‌گانه پایتخت سودان و یکى از مراکز صنعتى سودان در امتداد شهر خرطوم و مکمل آن است. قبل از آغاز قرن چهاردهم/ بیستم این شهر حلفایه نامیده مى‌شد. مقبره و گنبد شیخ خوچلى در این شهر قرار دارد. در دوره مهدى سودانى کارخانه فشنگ‌سازى در این شهر ساخته شد. پس از ایجاد پل بر روى رود نیل آبى در 1328/ 1910 راه‌آهن از این شهر به شهر خرطوم امتداد یافت. انگلیسیها نیز تأسیساتى مثل انبار مهمات در این شهر ساختند. پس از جنگ جهانى دوم در اطراف ایستگاه راه‌آهن منطقه صنعتى تأسیس شد که پس از استقلال سودان توسعه یافت (همان، ص 172ـ176، 185؛ >شهرهاى خاورمیانه و افریقاى شمالى<، همانجا؛ اطلس جامع گیتاشناسى، ص 97).منابع :آمنه ابوحجر، موسوعة المدن العربیة، عَمّان 2002؛ محمدابراهیم ابوسلیم، تاریخ الخرطوم، بیروت 1411/1991؛ اطلس جامع گیتاشناسى : 88ـ 87، تهران: گیتاشناسى، 1387ش؛ بطرس بستانى، کتاب دائرة‌المعارف: قاموس عام لکل فن و مطلب، بیروت 1876ـ1900، چاپ افست ]بى‌تا.[؛ منیر بعلبکى، موسوعة المورد: دائرة‌معارف انکلیزیة عربیة مصورة، بیروت 1980ـ 1983؛ مسعود خوند، الموسوعة التاریخیة الجغرافیة، بیروت 1994ـ2004؛ سعود صادقحسن، ملامح من عمارة المساجد فى الخرطوم ]بیروت[: دارالاصاله، 1426/2005؛ سیدبشرى، «الخرطوم الکبرى: دراسة جغرافیة للنشأة و التطور»، مجلة البحوث و الدراسات العربیة، ج 12، ش 12 (1985ـ1986)؛ نعوم شقیر، جغرافیة و تاریخ السودان، بیروت 1972؛ ضرار صالح ضرار، تاریخ السودان الحدیث، بیروت 1968؛ عبدالحکیم عقیقى، موسوعة 0001 مدینة اسلامیة، بیروت 1421/2000؛ حسین گونیلى، جغرافیاى ممالک اسلامى: قاره افریقا، ج :2 سودان، تهران 1343ش؛ گیتاشناسى نوین کشورها، گردآورى و ترجمه عباس جعفرى، تهران: گیتاشناسى، 1382ش؛ مازن مغایرى، اطلس العالم، نابلس 1426/2005؛ الموسوعة العربیة، دمشق: هیئة الموسوعة العربیة، 1998ـ، ذیل «الخرطوم» (از عدنان عطیه)؛ الموسوعة العربیة العالمیة، ریاض: مؤسسة اعمال الموسوعة للنشر و التوزیع، 1419/1999؛ پیتر مالکم هولت و م. دیلى، تاریخ سودان بعد از اسلام، ترجمه محمدتقى اکبرى، مشهد 1366ش؛Cities of the Middle East and North Africa: a historical encyclopedia, ed. Michael R.T. Dumper and Bruce E. Stanley,Santa Barbara, Calif. 2007, s.v. "Khartoum" (by Bruce Stanley); New encyclopedia of Africa, ed. John Middleton, Detroit: Thomson, 2008, s.v. "Khartoum" (by Thomas F. McDow); The Times comprehensive atlas of the world, London: Times Books, 2005.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

بهزاد لاهوت

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده