خرسانآل
معرف
خاندانى‌از عالمان و ادیبان‌شیعى نجف
متن
خِرسان،آل، خاندانى‌از عالمان و ادیبان‌شیعى نجف. نسب این خاندان از طریق محمد عابد به فرزند امام موسى کاظم علیه‌السلام مى‌رسد (ابن‌عنبه، عمدة‌الطالب، ص245ـ247، همو، الفصول‌الفخریة، ص138؛ ضامن‌بن‌شدقم، ج2،قسم2، ص302). این خاندان علاوه بر شهرت در علم و ادب، عهده‌دار نظارت بر حرم مطهر امام‌على علیه‌السلام و اداره امور زائران در نجف اشرف بوده‌اند (امین، ج4، ص81، 118؛ آل‌محبوبه، ج1، ص270).خاندان خرسان در آغاز ساکن شهر حلّه بودند، سپس برخى از آنان به کربلا مهاجرت کردند تا اینکه سیدابوالحسن معصوم در قرن ششم در نجف اشرف اقامت گزید (تمیمى، ج 4، ص 61)، ازاین‌رو در قرن پنجم، ششم و اوایل قرن هفتم این خاندان به آل‌معصوم مشهور بودند (همانجا؛ نیز رجوع کنید به ضامن‌بن شدقم، ج 2، قسم 2، ص 297)، اما شهرت این خاندان به اخرس، از زمان ابوالفتح ابن ابى‌محمدبن ابراهیم‌بن ابى‌فتیان غنائم‌بن عبداللّه‌بن حسن برکة است که به اخرس شهرت داشته و به فرزندان او بنواخرس گفته شده است (ابن‌عنبه، ص 247؛ ضامن‌بن‌شدقم، ج 2، قسم 2، ص 303). برخى از مشهورترین افراد این خاندان عبارت‌اند از :ابوالحسن معصوم‌بن احمدبن حسن حائرى، جد اعلاى آل‌خرسان که در قرن پنجم و ششم مى‌زیسته و او را بسیار ستوده‌اند (ضامن‌بن شدقم، همانجا؛ عبدالحسین امینى، ص 57). وى عهده‌دار امور حرم امام على علیه‌السلام بود و بدین‌سبب مَقریزى (ج 4، قسم 1، ص 168ـ172) از وى با عنوان «امام مشهد على» یاد کرده است. در زمان تولیت او طلائِع‌بن رُزِّیک، وزیر مقتدر فاطمیان به زیارت مرقد مطهر امام على علیه‌السلام رفت و ظاهرآ میان این دو مناسبات خوبى برقرار شد، چنان‌که ابن‌رُزِّیک سالیانه مبلغى را نزد ابوالحسن معصوم مى‌فرستاد (رجوع کنید به همانجا؛ ضامن‌بن شدقم، ج 2، قسم 2، ص 298).شمس‌الدین محمدبن احمدبن على، از عالمان و فقیهان (زنده در 754) که کتابهاى زادالسبیل در فقه و المشجَّرالکشّاف لاصول‌السادة‌الاشراف در نسب‌از جمله تألیفات اوست (ابن‌عنبه، عمدة‌الطالب، ص 247؛ آقابزرگ طهرانى، طبقات: الحقائق، ص 177؛ همان: الضیاء، ص 115، همو، الذریعة، ج 12، ص4).احمدبن درویش‌بن محسن، فقیه و ادیب. او در نجف به دنیا آمد و نزد فقیهان و بزرگان آن شهر دانش آموخت و از خواص و ملازمان شیخ موسى کاشف‌الغطا (متوفى 1243)، فقیه بزرگ عراق، و کاتب شخصى او شد و به همراه او به بسیارى از شهرهاى ایران سفر کرد. او خطى خوش و در ادبیات مهارت داشت و به دو زبان عربى و فارسى شعر مى‌سرود (تمیمى، ج 4، ص 76). وى در ربیع‌الآخر 1246 در نجف از دنیا رفت (حرزالدین، ج 1، ص 169؛ امین، ج 4، ص 81؛ آقابزرگ طهرانى، طبقات: الکرام، قسم 1، ص 87؛ خاقانى، ج 2، ص 4؛ حبیب‌آبادى، ج 2، ص 600). از جمله آثار وى مى‌توان به مجموعه ادبى در دو جلد اشاره کرد (محمدهادى امینى، 1413، ج 2، ص 486).حسن‌بن على‌بن شکر، فقیه امامى قرن سیزدهم. او در حدود 1200 در نجف به دنیا آمد. فقه را در محضر شیخ‌محمدحسن صاحب جواهر (متوفى 1266) آموخت و در همان زمان مجلس درسى برپا کرد که عالمان بسیارى از دانش وى بهره بردند (تمیمى، ج 4، ص 68). به درخواست برخى از تجار و اعیان بغداد به آن شهر رفت و تا پایان عمر مرجعیت مردم را برعهده گرفت و در 1265 در همین شهر درگذشت و در نجف اشرف به خاک سپرده شد (امین، ج 5، ص 189؛ آقابزرگ طهرانى، طبقات: الکرام، قسم 1، ص 338؛ نیز رجوع کنید به روضاتى، ص 155؛ محمدهادى امینى، همانجا؛ تمیمى، ج 4، ص 69). او علاوه بر تألیف رساله‌هاى فقهى، کتابخانه نفیسى داشت که پس از مرگش در آتش سوخت (آقابزرگ طهرانى، الذریعة، ج 8، ص 297؛ روضاتى، ص 157).جعفربن احمد بن درویش، عالم، ادیب و شاعر. او در 17 ذیحجه 1216 به دنیا آمد (تمیمى، ج 4، ص 78) و پس از فراگیرى مقدمات علمى در مجلس درس شیخ‌مرتضى انصارى حاضر شد. جعفربن احمد شعر کم مى‌سرود (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، طبقات: نقباء، قسم 1، ص 278)، اما مکاتبات بسیارى با شاعران و ادیبان معاصر خود داشت. امین (ج 4، ص 81) و خاقانى (ج 2، ص 6ـ26) بخشى از این مراسلات را ذکر کرده‌اند. او در دوم رجب 1303 در نجف درگذشت (حرزالدین، ج 1، ص 168؛ حبیب‌آبادى، همانجا؛ محمدهادى امینى، 1413، ج 2، ص 487). از وى دو مجموعه ادبى برجاى مانده است (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، الذریعة، ج 9، قسم 1، ص 195).محمدحسین‌بن حسن‌بن على، فقیه و ادیب و زاهد امامى. وى در نجف به دنیا آمد، دوره مقدماتى را نزد پدرش و سپس فقه و اصول را نزد فقیهانى چون محمدحسین کاظمى، میرزاحسین خلیلى و شیخ‌محمد طه نجف آموخت. وى مجلس درسى نیز برپا کرد. در سالهاى آخر عمرش نابینا شد و در 1322 چشم از جهان فروبست (همو، طبقات: نقباء، قسم 2، ص 566؛ تمیمى، ج 4، ص 74ـ75؛ محمدهادى امینى، 1413، ج 2، ص 486). از وى تقریرات درسهاى فقه و اصول و دیوان شعر کوچکى باقى مانده است (محمدهادى امینى، همانجا).عبدالرسول‌بن محمدحسین‌بن حسن، فقیه زاهد و مجاهد امامى. وى پس از خواندن دروس مقدمات، مباحث فقه و اصول را نزد محمد طه نجف و دیگران آموخت. وى از جمله کسانى است که در رکاب فقیه مجاهد سیدمحمدسعید حبوبى* به جنگ با قواى انگلیس پرداخت (تمیمى، ج 4، ص 83). او در 21 محرّم 1361 درگذشت و در مقبره خانوادگى آل‌خرسان به خاک سپرده شد (همانجا).عبدالمرتضى‌ بن موسى، فقیه و زاهد امامى. او پس از تکمیل دوره مقدماتى، فقه و اصول را نزد فقیهانى چون على‌بن یاسین رفیش نجفى (متوفى 1334) و شیخ‌الشریعه اصفهانى و علم رجال را از ابوتراب خوانسارى و حکمت را نزد شیخ‌نعمت‌اللّه دامغانى آموخت (همان، ج 4، ص 84). وى نیز از مجاهدان و مبارزان با استعمار انگلیس بود. او در 27 ربیع‌الاول 1361 وفات کرد (همان، ج 4، ص 84ـ85).حسن‌بن عبدالهادى‌بن موسى، فقیه و محقق آثار علماى بزرگ شیعه. تولد وى را به اختلاف 1321 (رجوع کنید به همان، ج 4، ص 85) و 1326 (آقابزرگ طهرانى، الذریعة، ج 14، ص 67) ذکر کرده‌اند. پس از تکمیل دروس مقدمات، فقه و اصول را نزد فقیهانى چون سیدابوالحسن اصفهانى، میرزاى نائینى، آقاضیاء عراقى و رجال را نزد سیدابوتراب خوانسارى و اخلاق را نزد شیخ‌على قمى و حکمت را از محضر نعمت‌اللّه دامغانى کسب کرد (تمیمى، همانجا). وى در تحقیق و احیاى شمارى از آثار علمى شیعه سهمى اساسى داشت، از جمله تحقیق و چاپ تهذیب‌الاحکام شیخ‌طوسى همراه با شرح مشیخه آن در نجف‌اشرف در 1382 (آقا بزرگ طهرانى، الذریعة، همانجا؛ محمدهادى امینى، 1413، ج 2، ص 488) و تحقیق و چاپ الاستبصار شیخ‌طوسى همراه با مقدمه و شرح مشیخه آن (آقابزرگ طهرانى، الذریعة، همانجا؛ محمدهادى امینى، 1385، ص 74ـ75). روش شرح ایشان در شرح مشیخه بدین ترتیب است که در آغاز خلاصه‌اى از جرح و تعدیل راوى را ذکر نموده، سپس به اختصار پاره‌اى از منابع رجال یا تراجم موجود وى را نقل کرده است (طوسى، ج 4، ص 305). اثر دیگر او تحقیق و چاپ کتاب من لایحضُرُه الفقیه همراه با مقدمه مبسوطى به نام حیاة‌الشیخ الصدوق به پیوست شرح مشیخه صدوق است که در 1379 در نجف‌اشرف به چاپ رسیده است (آقابزرگ طهرانى، الذریعة، همانجا؛ عواد، ج 1، ص 332ـ333؛ محمدهادى امینى، 1385، ص 337). وى علاوه بر این، کتابى در شرح‌حال خاندانش با عنوان یتیمة‌الزمان فى ما قیل فى آل خرسان تألیف کرده است (محمدهادى امینى، 1413، همانجا).محمدمهدى‌بن سیدحسن، محقق و مؤلف. وى در 1347 در نجف به‌دنیا آمد و پس از اتمام تحصیلات به نگارش و تحقیق روى آورده و آثار فراوانى را تحقیق و تألیف کرده است؛ از جمله کتابى در شرح‌حال عبداللّه‌بن عباس در چهار جلد (آقابزرگ طهرانى، طبقات : نقباء، قسم 3، ص 1118؛ محمدهادى امینى، 1413، همانجا)؛ المشجَّر المبیَّن فى مَنْ ذُکِرَ فى منتقلة الطالبیین (همان، ج 21، ص 44)؛ نشوة‌الامانى که منظومه‌اى است در 78 بیت در نسب آل خرسان (همان، ج 24، ص160؛ محمدهادى امینى، 1413، همانجا)؛ و قَلائد العِقْیان فى ما قیل فى آل‌الخرسان (آقابزرگ طهرانى، الذریعة، ج 17، ص 163؛ روضاتى، ص 156). وى همچنین تمام آثار باقى مانده از ابن‌ادریس حلّى را تحت عنوان موسوعة ابن‌ادریس حلّى (قم 1387ش) به چاپ رسانده است. وى علاوه بر این بر بسیارى از کتابها مقدمه نوشته است، که تمام این مقدمه‌ها در کتابى با عنوان مقدمات کتب تراثیة (قم 1385ش) به چاپ رسیده است. وى همچنین در کتاب اخیر، ضمن آوردن شرح حال خود، فهرست کاملى از آثارش (از جمله آثار چاپ نشده) آورده است.منابع :محمدمحسن آقابزرگ طهرانى ، الذریعة الى تصانیف‌الشیعة، چاپ على‌نقى منزوى و احمد منزوى، بیروت 1403/1983؛ همو، طبقات اعلام‌الشیعة: الحقائق الراهنة فى المائة الثامنة، چاپ على‌نقى منزوى، بیروت 1975؛ همان: الضیاءاللامع فى‌القرن التاسع، چاپ على‌نقى منزوى، تهران 1362ش؛ همان: الکرام البررة، قسم 1ـ2، مشهد 1404؛ همان: نقباءالبشر فى‌القرن‌الرابع عشر، مشهد، قسم 1ـ4، 1404؛ جعفربن باقر آل‌محبوبه، ماضى‌النجف و حاضرها، بیروت 1406/1986؛ ابن‌عنبه، عمدة‌الطالب فى انساب آل ابى‌طالب، بیروت: دارمکتبة الحیاة، ]بى‌تا.[؛ همو، الفصول‌الفخریه، چاپ جلال‌الدین محدث ارموى، تهران 1363ش؛ امین؛ عبدالحسین امینى، شهداء الفضیلة، قم 1352ش؛ محمدهادى امینى، معجم‌المطبوعات النجفیة: منذ دخول الطباعة الى‌النجف حتى‌الآن، نجف 1385/1966؛ همو، معجم رجال الفکر و الادب فى‌النجف خلال الف عام، ]نجف [1413/ 1992؛ محمدعلى جعفر تمیمى، مشهد الامام، او، مدینة‌النجف، نجف 1374/1955؛ محمدعلى حبیب‌آبادى، مکارم‌الآثار، ج 2، اصفهان 1362ش؛ محمد حرزالدین، معارف‌الرجال فى تراجم العلماء و الادباء، قم 1405؛ على خاقانى، شعراءالغرى، او، النجفیات، نجف 1373/1954، چاپ افست قم 1408؛ محمدعلى روضاتى، جامع‌الانساب، اصفهان 1335ش؛ ضامن‌بن شدقم، تحفة الازهار و زلال الانهار فى نسب ابناء الائمة الاطهار، چاپ کامل سلمان جبورى، تهران 1378ش؛ محمدبن حسن طوسى، الاستبصار، چاپ حسن موسوى خرسان، تهران 1390؛ کورکیس عواد، معجم‌المؤلفین العراقیین فى القرنین التاسع عشر و العشرین، بغداد 1969؛ احمدبن على مَقریزى، المواعظ و الاعتبار فى ذکر الخطط و الآثار، چاپ ایمن فؤاد سید، لندن 1422ـ1425/ 2002ـ2004.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مینا احمدیان

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده