خردل
معرف
خردل،# نامى براى چند گونه گیاهى مختلف از خانواده شب ‌بویان با مصارف دارویى و ادویه‌اى.
متن
خردل، نامى براى چند گونه گیاهى مختلف از خانواده شب ‌بویان با مصارف دارویى و ادویه‌اى.1) خردل سفید با نام علمى Brassica alba/ Sinapis alba: این گیاه علفى، یک‌ساله، به ارتفاع تا شصت سانتیمتر، داراى برگهاى منقسم، گلهاى زرد مطبوع، میوه خورجین و دانه‌هاى زرد مایل به قرمز است. قسمت مورد استفاده، دانه گیاه است که پس از جویدن تندى ملایمى از آن احساس مى‌شود. منشأ این گیاه احتمالا نواحى شرق مدیترانه است و در مرکز و جنوب اروپا، شمال افریقا و اکثر نقاط آسیا مى‌روید. در منابع از این گیاه با نام خردل ابیض، اسفند، کَبَر ابیض، حُرْف فارسى/ بابلى و حَرشاء یاد کرده‌اند (رجوع کنید به زرگرى، ج1، ص222ـ223؛ بتانونى، ص274؛ هج و رشینگر، ص 38؛ غالب، ذیل «خردل ابیض»؛ پیکرزگیل، ص 165).2) خردل سیاه/ اسود با نام علمى B. nigra: گیاه علفى، یک‌ساله، به ارتفاع تا 5ر1 متر، داراى برگهایى با بریدگیهاى کمتر از خردل سفید، گلهاى زردِ تقریبآ نامطبوع، میوه خورجین و دانه‌هاى قرمز تیره است. قسمت مورد استفاده، دانه گیاه است که بو ندارد و طعمش ابتدا تلخ و سپس تند و سوزان است. منشأ خردل سیاه احتمالا خاورمیانه است. این گیاه نیز در بخش وسیعى از کره زمین از جمله هند و محدوده گیاه ـ جغرافیایى ایران مى‌روید (رجوع کنید به زرگرى، ج 1، ص 226؛ هج و رشینگر، ص 37؛ قبیسى، ص 158؛ پیکرزگیل، همانجا).3) خردل هندى/ ژاپنى/ قهوه‌اى با نام علمى B. juncea: ارتفاع این گیاه یک‌ساله به یک متر مى‌رسد. قسمت مورد استفاده گیاه، دانه‌هاى قهوه‌اى آن است. احتمالا منشأ آن آسیاى مرکزى است. در اروپا و آسیا از جمله هند و افغانستان مى‌روید و در بیشتر مناطق براى به‌دست آوردن روغن خردل و دیگر مصارف آن کاشته مى‌شود (هج و رشینگر، ص 34ـ 35؛ روزنگارتن، ص 303؛ بمبر، ص 357؛ پیکرزگیل، همانجا؛ زرگرى، ج 1، ص229).4) خردل بیابانى با نام علمى S. arvensis L.: این گیاه به ارتفاع تا شصت سانتیمتر، برگهاى تخم‌مرغى و دندانه‌دار و دانه‌هاى سیاه شفاف فراوان دارد که به طور تقلبى به انواع خردل افزوده مى‌شود. این گیاه در اکثر نقاط دنیا به فراوانى مى‌روید. منابع فارسى و عربى قدیم و جدید، این گیاه را خردل برّى، خردل حقلى، حَرشاء و لَبْسان/ لَمْبْسانى نامیده‌اند (دیوسکوریدس، 1952، ص192؛ اصمعى، ص 14؛ دینورى، ج1، ص155؛ ابن‌بیطار، ج2، ص53؛ شرح‌لکتاب دیاسقوریدوس فى هیولى الطب، ج 1، ص 52؛ زرگرى، ج 1، ص 225؛ هج و رشینگر، ص 38؛ قس ابن‌میمون، ص 25).5) خردل فارسى/ حرف‌السطوح/ صناب‌برّى با نام علمىcampestre Lepidium campestre/ Thalaspi: گیاه علفى کوچک، داراى گلهاى کوچک سفید رنگ، میوه خورجینک و دانه تند مزه است (غالب، ذیل «حرف‌السطوح»؛ زرگرى، ج 1، ص 190؛ براى واژگان انواع خردل رجوع کنید به دیوسکوریدس، 1952، ص 213؛ ابوریحان بیرونى، ص 48، 213، 242؛ ابوالخیر اشبیلى، ج 1، ص 205؛ برهان، ذیل «خردل»، «زرنگ»، «کهزک»).تاریخچه. بذرهاى کشف شده خردل در عراق، هند و مصر به ترتیب متعلق به 3000، 2000 و 1900 سال پیش از میلاد است. تاریخچه شناخت و استفاده از این گیاه حداقل به دو هزار سال پیش از میلاد برمى‌گردد. در نوشته‌اى متعلق به 1550 سال پیش‌از میلاد که ابرس، مصرشناس، در 1291/1874 آن را گزارش داده، نام خردل آمده‌است (رنفرو و ساندرسون، ص107؛ پیکرزگیل، ص 165ـ166؛ روزنگارتن، ص 11ـ12). در بندهش (ص 78) آمده است که پس از مرگ گاو یکتا آفریده، اعضاى بدن او به‌گیاهان مختلف‌از جمله سپندان تبدیل‌شد. برخى سپندان را معادل خردل دانسته‌اند (همان، ص 176، پانویس 7؛ مکنزى، ذیل "Spanda(n"؛ برهان، ذیل «خردل»، «سپندان»).فیثاغورس (حدود 530 قبل از میلاد) و بقراط (حدود 400 قبل از میلاد) خواص دارویى خردل را برشمرده‌اند (به نقل روزنگارتن، ص 299؛ نیز رجوع کنید به ص 24؛ پیکرزگیل، ص 165). در عهد جدید (متى، 31:13 و 32)، ملکوت آسمان به دانه خردل تشبیه شده است که هر چند کوچک است، وقتى بروید آن‌قدر بزرگ مى‌شود که پرندگان در آن مأوا مى‌گیرند. در قرآن (رجوع کنید به لقمان: 16؛ انبیاء: 47) نیز دانه خردل، مظهر شىء بسیار خرد و ریز است. پلینیوس/ پلینى‌اکبر (دانشمند رومى قرن اول میلادى؛ ج 6، کتاب 10، ص 137ـ141، ج 7، فهرست، ص 538، ذیل "Sinapi")، به تفصیل از سه نوع خردل و خواص آنها یاد کرده است. دیوسکوریدس (1934، ص154؛ 1952، ص192، 211) نیز انواعى از خردل را آورده است. در امپراتورى روم در سال 301 میلادى، دانه‌هاى کامل و کوبیده شده این‌گیاه گران‌قیمت بود. در قرن نهم میلادى کشت خردل در اروپا رواج یافت. مسلمانان نیز محدوده کشت آن را تا اسپانیا گسترش دادند (روزنگارتن، ص299ـ300؛ پیکرزگیل، ص 165ـ166؛ نیز رجوع کنید به لاوفر، ص380). در الفلاحة‌النبطیة (ج 2، ص 795ـ796) شرایط کشت این گیاه آمده است. در منابع فارسى و عربى قدیم نیز به فراوانى از انواع خردل و کاربردهاى آنها یاد شده است (ادامه مقاله).کاربردها. دیوسکوریدس خواصى براى خردل آورده است که به تکرار در نوشته‌هاى اسلامى، البته با برخى مطالب افزوده، دیده مى‌شود. او (1952، ص 192) لبسان را غذایى خوب و مفید براى ترشى معده دانسته است. همچنین وى (1952، ص 211ـ 212) نوعى دیگر از خردل به نام سینیفى را گرمابخش و جاذب مواد از عمق بدن و از بین برنده بلغم معرفى کرده و براى اورام حلق، خشونت ناى، سیاتیک، ورم طحال، داءالثعلب، تبهاى دوره‌اى، سنگینى گوش، خشونت پلک و موارد دیگر مفید دانسته است. او (1952، ص 213) خردل فارسى را براى سیاتیک (عِرق‌النساء) مفید دانسته است (نیز رجوع کنید به رازى، ج 20، ص 385ـ387؛ ابن‌بیطار، ج 2، ص 52). به نظر ابن‌ماسویه، خردل براى دردهاى قلب و رحم، صرع، سدد عارض از بلغم و رطوبات موجود در سر و معده مفید است (به نقل رازى، ج 20، ص 385ـ386). ماسرجویه نیز آن را براى تب و لرز مؤثر مى‌داند (به نقل رازى، ج 20، ص 387؛ نیز رجوع کنید به ابن‌سینا، ج 1، کتاب 2، ص 768ـ769). خردل براى دفع آفات کشاورزى و رفع ضرر ناشى از خوردن زیاد خشخاش و جلوگیرى از فساد سرکه و امثال آن نیز توصیه شده است (رجوع کنید به الفلاحة‌النبطیة، ج 1، ص 413ـ 414، 531، ج 2، ص 795ـ 796، 983، 1118؛ در معرفت بعضى امور فلاحت، ص 154). حکیم مَیْسَرى (ص 53، 91، 94، 168، 171) خردل را در ترکیب داروهاى فراوانى براى درمان برخى بیماریها معرفى کرده است (نیز رجوع کنید به ابن‌حبیب،ص 87 ، پانویس5؛ابن‌بکلارش،ص308؛ جرجانى، ص 238). ابن‌زُهر (ص 142) روغن خردل را براى اعضاى سرمازده و بیماریهاى ناشى از سرما و نیز عقرب گزیدگى مؤثر دانسته است. البته سابقه شناخت فایده این دارو براى عقرب گزیدگى دست‌کم به بیش از پنج قرن قبل از میلاد مى‌رسد (روزنگارتن، ص 299). دانشمندان متأخر نیز خواصى براى انواع خردل آورده‌اند که بیشتر تکرار نوشته‌هاى پیشینیان است مگر اندک اضافاتى از قبیل اینکه خردل در درمان فراموش‌کارى، افزایش شیر، درمان فلج کودکان ناشى از ضعف عصبها و سردى و دفع سنگها]ى کلیه و مثانه [مفید است (طبرى، ص 380؛ مجوسى، ج2، ص109؛ هروى، ص129، 180، 303؛ ابن‌بطلان، ص 38؛ جرجانى، ص 71، 134؛ ابن‌بیطار، ج 4، ص 92ـ93؛ ابن‌عدیم، ج 1، ص 146، 157، 168، ج 2، ص 666، 672، 685، و جاهاى دیگر؛ انصارى شیرازى، ص 141؛ حکیم مؤمن، ص 100؛ انطاکى، ج 1، ص 156؛ عقیلى علوى شیرازى، ص 383ـ384). ابن‌بطلان (همانجا) دفع ضرر خردل را در پروردن آن در سرکه و بادام مى‌داند.در طب جدید براى گونه‌هاى مختلف خردل خواصى قائل‌اند که برخى از آنها مشابه مطالب موجود در کتب گیاه ـ داروشناسى قدیمى و برخى نیز متفاوت‌اند (رجوع کنید به زرگرى، ج 1، ص 190ـ191، 222ـ230؛ بتانونى، ص 275، 277؛ پیکرزگیل، ص 165؛ روزنگارتن، ص 6ـ7؛ شهیدى بنجار، ص 302). ازترکیبات حاصل از خردل سیاه، گاز خردل تولید و براى اولین‌بار در جنگ جهانى اول به عنوانسلاح شیمیایى به کار گرفته شد (پیکرزگیل، همانجا؛ روزنگارتن، ص 304). خردل در هند نماد حاصلخیزى بوده‌است (رجوع کنید به دایماک و همکاران، ج 1، ص123).منابع : ابن‌بطلان، تقویم‌الصحة، ترجمه فارسى از مترجمى نامعلوم (اواخر قرن پنجم/ اوایل قرن ششم)، چاپ غلامحسین یوسفى، تهران 1366ش؛ ابن‌بکلارش، کتاب‌الادویة‌المفردة‌المُسمى بالمستعینى، در الاغذیة و الادویة عند مؤلفى الغرب‌الاسلامى، چاپ محمد عربى خطّابى، بیروت : دارالمغرب الاسلامى، 1990؛ ابن‌بیطار؛ ابن‌حبیب، العلاج بالاغذیة الطبیعیة و الاعشاب فى بلادالمغرب، او، مختصرفى الطب، چاپ محمدامین ضناوى، بیروت 1419/1998؛ ابن‌زُهر، کتاب الاغذیة، در الاغذیة و الادویة عند مؤلفى الغرب‌الاسلامى، همان؛ ابن‌سینا؛ ابن‌عدیم، الوصلة الى‌الحبیب فى وصف الطیبات‌و الطیب، چاپ سلیمى محجوب و دریة‌الخطیب، حلب 1406ـ1408/ 1986ـ1988؛ ابن‌میمون، شرح اسماءالعقار، چاپ ماکس مایرهوف، قاهره 1940؛ ابوالخیر اشبیلى، عمدة‌الطبیب فى معرفة‌النبات، چاپ محمد عربى خطّابى، بیروت 1995؛ ابوریحان بیرونى، الصیدنة؛ عبدالملک‌بن قریب اصمعى، کتاب‌النبات، چاپ عبداللّه یوسف غنیم، قاهره 1392/1972؛ على‌بن حسین انصارى شیرازى، اختیارات بدیعى (قسمت مفردات)، چاپ محمدتقى میر، تهران 1371ش؛ داوودبن عمر انطاکى، تذکرة اولى‌الالباب ]و[ الجامع للعجب‌العُجاب، ]قاهره [1416/1996؛ کمال‌الدین حسن بتانونى، اسرارالتداوى بالعقار بین‌العلم الحدیث والعطار، کویت 1994؛ محمدحسین‌بن خلف برهان، برهان قاطع، چاپ محمدمعین، تهران 1361ش؛ بندهش، ]گردآورى [فرنبغ دادگى، ترجمه مهرداد بهار، تهران: توس، 1369ش؛ اسماعیل‌بن حسین (حسن) جرجانى، خُفُى علائى (خفّ علائى یا الخفیة‌العلائیة)، چاپ على‌اکبر ولایتى و محمود نجم‌آبادى، تهران 1369ش؛ محمدمؤمن‌بن محمدزمان حکیم مؤمن، تحفه حکیم مؤمن، چاپ سنگى تهران 1277، چاپ افست 1378؛ حکیم مَیْسَرى، دانشنامه در علم پزشکى، چاپ برات زنجانى، تهران 1366ش؛ در معرفت بعضى امور فلاحت ]از مؤلفى ناشناخته[، در احمدرضا یاورى، مقدمه‌اى بر شناخت کشاورزى سنتى ایران، تهران، 1359ش؛ احمدبن داوود دینورى، کتاب‌النبات، ج :1 حروف اـز، چاپ برنهارد لوین، اوپسالا 1953؛ پدانیوس دیوسکوریدس، هیولى الطب فى‌الحشائش و السموم، ترجمة اِصْطِفَن‌بن بَسیل و اصلاح حنین‌بن اسحاق، چاپ سزار ا. دوبلر و الیاس تِرِس، تطوان 1952؛ محمدبن زکریا رازى، کتاب‌الحاوى فى‌الطب، حیدرآباد، دکن 1374ـ1393/ 1955ـ1973؛ على زرگرى، گیاهان داروئى، ج 1، تهران 1368ش؛ شرح لکتاب دیاسقوریدوس فى هیولى الطب، وضعه مؤلف مجهول فى نهایة‌القرن السادس الهجرى، حققه و نقله الى‌اللغة‌الالمانیة و علق علیه آلبرت دیتریش، گوتینگن 1408/1988؛ على‌بن سهل طبرى، فردوس‌الحکمة فى‌الطب، چاپ محمدزبیر صدیقى، برلین 1928؛ عقیلى علوى شیرازى؛ ادوار غالب، الموسوعة فى علوم‌الطبیعة، بیروت 1988؛ الفلاحة‌النبطیة، الترجمة‌المنحولة الى ابن‌وحشیه، چاپ توفیق فهد، دمشق 1993ـ1998؛ حسّان قبیسى، معجم‌الاعشاب و النباتات‌الطبیة، بیروت 1415/1995؛ على‌بن عباس مجوسى، کامل‌الصناعة‌الطبیة، بولاق 1294؛ هروى؛Charles James Bamber, Plants of the Punjab, Lahore 1916; Pedanius Dioscorides, The Greek herbal of Dioscorides, tr. John Goodyer, 1655, ed. Robert T. Gunther, Oxford 1934; William Dymock, C. J. H. Warden, and David Hooper, Pharmacographia Indica, London 1890-1893, repr. Karachi 1972; Ian Hedge and Karl Heinz Rechinger, Cruciferae (Flora Iranica, ed. Karl Heinz Rechinger, no.57), Graz 1968; Berthold Laufer, Sino-Iranica: Chinese contributions to the history of civilization in ancient Iran, Chicago 1919, repr. Taipei 1967; David Neil MacKenzie, A concise Pahlavi dictionary, London 1990; Barbara Pickersgill, "Spices", in The cultural history of plants, ed. Ghillean Prance and Mark Nesbitt, New York: Routledge, 2005; Plinius/Pliny [the Elder], Natural history, with an English translation, tr. W. H. S. Jones, vol. 6, Cambridge, Mass. 1969, vol 7, Cambridge, Mass. 1966; Jane M. Renfrew and Helen Sanderson, "Herbs and vegetables", in The cultural history of plants, ibid; Frederic Rosengarten, The book of spices, Wynnewood, Penn. 1969; Ghulam Husayn Shahidi Bonjar, "Evaluation of antibacterial properties of some medicinal plants used in Iran", Journal of Ethnopharmacology, no. 94 (2004), Retrieved July 28, 2004, from www. elsevier.com/ locate/jethpham.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

شمامه محمدی فر

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده