خرداد
معرف

نام یکى از امشاسپندان، نام ششمین روز ماه و سومین ماه سال در گاه‌شماریهاى زردشتى ایران و نام سومین ماه سال در گاه‌شمارى هجرى شمسى

متن


خرداد، نام یکى از امشاسپندان، نام ششمین روز ماه و سومین ماه سال در گاه‌شماریهاى زردشتى ایران و نام سومین ماه سال در گاه‌شمارى هجرى شمسى.



واژگان. واژه خرداد از صورت اوستایى haur vatat(بارتولومه، ستون ۱۷۹۱ـ۱۷۹۲) و از دو جزء haurva به معنى تام و کامل و بى‌عیب و data به معنى قانون (پورداود، بخش ۱، ص ۷۵)، کاربردى دیرینه در متون ایران پیش از اسلام دارد. این واژه، به صورتهاى صرفى گوناگون، در اوستا (رجوع کنید به بارتولومه، همانجا) و متون ایرانى میانه (اعم از فارسى میانه، پهلوى و سغدى؛ رجوع کنید به نیبرگ، بخش ۲، ص ۹۷؛ هُرن، ص ۶۷؛ مکنزى، ص ۸۹؛ قریب، ص ۵۸) دیده مى‌شود. این واژه در متون سغدى و مانوى به صورت rt t(رجوع کنید به گرشویچ، ص ۱۱، پانویس ۸۶؛ هنینگ، ص ۶۳۴؛ قریب، همانجا)، با اندک تغییرى در متون کتابى پهلوى به صورت hwrdt (رجوع کنید به مکنزى، همانجا) و در متون کتیبه‌اى پهلوى به‌صورت hwld(t)/hwrd(t)(رجوع کنید به ژینیو، ص ۲۴؛ وبر، ج۳، ص ۸۳؛ عریان، ص ۲۲۵) و در سفال‌نوشته‌هاى نَسا به صورت hrwtt (رجوع کنید به دیاکونوف و لیف‌شیتس، ص ۱۶۵، ۱۶۷) به‌کار رفته است. در متون دوره اسلامى این نام به صورتهاى خرداد (رجوع کنید به ابوریحان بیرونى، ۱۳۶۲ش، ص ۲۳۰)، خرداذ (همو، ۱۹۲۳، ص ۴۲، ۷۰؛ مقدسى، ص ۴۴۰؛ یاقوت حموى، ج ۱، ص ۶۷۸) و خرذاذ (فیروزآبادى؛ زَبیدى، ذیل «قنطرة») آمده است. ابوریحان بیرونى، علاوه بر صورتهاى مذکور، نام ماه خرداد را به صورت هروداد (رجوع کنید به ۱۹۲۳، ص ۷۰، به نقل از اهالى خوارزم) و ردد (همان، ص ۴۶، به نقل از اهالى سغد) نیز ضبط کرده است (قس صورت سغدى واژه). در گویش طبرى نام این ماه به صورت هَرَماه (رجوع کنید به کیا، ص ۲۱۶ـ۲۱۷) ضبط شده است که تصحیفى از شکل خرداد به شمار مى‌آید.خرداد در مقام یکى از امشاسپندان وظایف خاصى برعهده داشته است. خرداد، ششمین امشاسپند از میان هفت امشاسپند و همکارِ تیر و باد و فروردین، و فرشته‌موکل‌بر آبهاست (رجوع کنید به بندهش، ص ۴۹). به‌نوشته بیرونى (۱۹۲۳، ص ۲۲۰)، خرداد عهده‌دار تربیت خلق‌وموکل بر درختان و گیاهان و رفع آلودگى از آبهاست. بنابر بندهش (ص ۱۱۵ـ۱۱۶)، خرداد سَروَرِ سالها و ماهها و روزهاست. در متن پهلوى دیگرى، به‌نام سى‌روزه، نیز به سرورى خرداد بر روزهاى سال اشاره شده است (رجوع کنید به پژوهش در متن پهلوى سى روزه کوچک و سى روزه بزرگ، ص ۳۶). یکى از یشتهاى کوچک اوستا متعلق‌به خرداد امشاسپند است که در آن به ستایش خرداد اشاراتى شده است (رجوع کنید به اوستا، خرداد یشت، بند ۱ـ۱۱) از میان موجودات اهریمنى (= دیوان)، دیو «تَریز» متضاد خرداد است (رجوع کنید به بندهش، ص۵۵، ۱۴۸، نیز رجوع کنید به ص۸۸؛ اوستا، ج۱، توضیحات پورداود،ص۹۶؛ براى‌آگاهى بیشتردرباره موقعیت خرداد به‌عنوان یکى از امشاسپندان رجوع کنید به د. ایرانیکا، ذیل مادّه). در تعدادى از متون پهلوى نام خرداد به صورت جفت در کنار دیگر امشاسپند، امرداد، ذکر شده‌است (از جمله رجوع کنید به بندهش، ص۱۴۸؛ اوستا، ج ۱، همان توضیحات، ص ۹۵). شباهت واژگانى جفت خرداد و مرداد با نام جفت اسطوره‌اىِ بابِلى، هاروت و ماروت*، باعث شده است تا درباره یکى بودن این دو جفت یا تحت تأثیر قرار گرفتن آنها از یکدیگر بحثهایى مطرح شود؛ اما به نظر مى‌رسد یافتن منشأ مشترک دیگرى براى این دو مفهوم، جز شباهت واژگانى، دشوار است (براى شباهتهاى هاروت و ماروت با جفت خرداد و مرداد رجوع کنید به د. ایرانیکا، ذیل «هاروت و ماروت»).خرداد یکى از روزهاى ماه در گاه‌شماریهاى رایج در ایران در دوران اشکانى و ساسانى بوده است. هم به ششمین روز هر ماه و هم به سومین ماه هر سال خرداد اطلاق مى‌شده است (رجوع کنید به تقویم*، بخش ۴، الف : ۳ و ۴). مهم‌ترین وقایع مذهبى زردشتى در روز خرداد از ماه فروردین (ششمین روز از ماه فروردین) که نوروز بزرگ یا نوروز کبیر نامیده مى‌شود (رجوع کنید به بیرونى، ۱۳۶۲ش، ص۲۵۳؛ همو، ۱۹۲۳، ص۲۱۷؛ گردیزى، ص ۲۳۸؛ شهمردان‌بن ابى‌الخیر، ص ۳۶)، رخ داده یا رخ خواهد داد. از جمله این که در این روز، جهان و نخستین انسان (کیومرث) آفریده شد و در همین روز بود که زردشت به پیامبرى مبعوث گردید و این پیش‌بینى که همه رخدادهاى مربوط به رستاخیز در دین زردشتى، در همین روز اتفاق مى‌افتد (رجوع کنید به متون پهلوى، ص ۱۴۱ـ۱۴۵).در میان نوشته‌هاى دوران اسلامى نیز ابوریحان بیرونى (۱۹۲۳، همانجا) به مواردى از رخدادهاى مربوط به روز خرداد از ماه فروردین اشاره کرده است. ایرانیان باستان چون بر آن بودند که در این روز براى ساکنان روى زمین سعادت تقسیم مى‌شود، این روز را روز امید (یوم‌الرجاء) نیز مى‌نامیدند (همانجا). ابوریحان بیرونى (۱۹۲۳، ص ۲۲۰) و قزوینى (ص۸۰) از جشنى به نام نیلوفر یاد کرده‌اند که در روز خرداد از ماه تیر برگزار مى‌شده است.از نام خرداد به عنوان سومین ماه سال، علاوه بر گاه‌شماریهاى رایج در ایرانِ دوره اشکانى و ساسانى، در منطقه کاپادوکیا* نیز استفاده مى‌شده است (رجوع کنید به بنفاى و اشترن، ص ۹۲ـ۹۴). در دوره‌اى طولانى در ایران پیش از اسلام، رواج دوگونه گاه‌شمارى خورشیدى (رجوع کنید به تقویم*، بخش ۴، الف: ۴) باعث شده است تا در این‌گونه گاه‌شماریها موقعیت ماههاى سال نسبت به یکدیگر، در طول زمان تغییر کند. بر این اساس، ماه خرداد در گاه‌شمارى وهیژکى که در قرن چهارم پیش از میلاد مقارن همین ماه در گاه‌شمارى عرفى بود، در قرن پنجم میلادى مقارن ماه بهمن در گاه‌شمارى عرفى (بدون کبیسه) شد (رجوع کنید به عبداللهى، ص ۲۳۰ـ۲۳۴، ۳۵۸ـ۳۵۹).در ایران پس از اسلام با استفاده از روشِ اعمالِ کبیسه به وسیله منجمان عهد ملکشاه سلجوقى، ماه خرداد به عنوان سومین ماه فصل بهار و مقارن برج جوزا قرار گرفت و تثبیت شد (رجوع کنید به نصیرالدین طوسى، گ ۱۵ر؛ بیرجندى، گ ۲۳ر). در احکام نجوم دوره اسلامى، ماه خرداد (جوزا) از ماههاى گرم و تر و بادى معرفى شده است (رجوع کنید به ابوریحان بیرونى، ۱۳۶۲ش، ص ۳۱۷، ۴۱۴). بر همین اساس، در شعر فارسى نیز همواره از ماه خرداد به عنوان ماه گرم یاد شده است (رجوع کنید به امیر معزى، ص ۱۶۷، بیت ۳۹۲۳) که در آن درختان به شکوفه مى‌نشینند (مسعود سعد سلمان، ص ۱۱۳، بیت ۹، ص ۶۵۵، بیت ۱؛ خاقانى، ص ۳۴۸، بیت ۱). براساس آنچه در پاره‌اى احادیث شیعى ذکر شده، از نظر اختیارات روزها، وجوه چندى براى روز خرداد در نظر گرفته شده‌است. از جمله مناسب بودن این روز براى تزویج و صید و طلب روزى (رجوع کنید به مجلسى، ج ۵۶، ص ۶۰ـ ۶۱؛ نیز رجوع کنید به سلیم، ص ۲۶۰ـ۲۶۱).در ایران پیش از اسلام، در روز ششمِ خردادماه جشنى مى‌گرفتند که خردادگان نامیده مى‌شد (رجوع کنید به گردیزى، ص ۲۳۸؛ قس تقى‌زاده، ص ۱۹۱: خرداد جشن، به نقل از کوشیارگیلى). از این جشن آگاهیهاى اندکى باقى‌مانده است. ابوریحان بیرونى (۱۳۷۳ـ۱۳۷۵، ج ۱، ص ۲۵۹؛ همو، ۱۹۲۳، همانجا) اشارات کوتاهى به این جشن کرده که کمابیش گردیزى (ص ۲۳۹) آنها را تکرار نموده است. در ماه خرداد جشنهاى دیگرى نیز برگزار مى‌شد، از جمله عیدالریاحین (رجوع کنید به تقى‌زاده، همانجا). به‌نوشته قزوینى (همانجا)، روز سى‌ام خرداد ماه جشن آبریزگان یا عیدالاغتسال بود؛ اما ابوریحان بیرونى (۱۳۷۳ـ۱۳۷۵، همانجا) عید اغتسال را روز سیزدهم تیرماه دانسته است (نیز رجوع کنید به گردیزى، ص ۲۳۸). بر این اساس، نوشته قزوینى (همانجا) مبنى بر قرار گرفتن آبریزگان در ماه خرداد، صحیح به نظر نمى‌رسد.منابع : ابوریحان بیرونى، الآثار الباقیة عن‌القرون الخالیة، چاپ ادوارد زاخاو، لایپزیگ ۱۹۲۳؛ همو، کتاب التفهیم لاوائل صناعة التنجیم، چاپ جلال‌الدین همائى، تهران ۱۳۶۲ش؛ همو، کتاب القانون المسعودى، حیدرآباد، دکن ۱۳۷۳ـ۱۳۷۵/ ۱۹۵۴ـ۱۹۵۶؛ محمدبن عبدالملک امیرمعزى، دیوان، چاپ عباس اقبال آشتیانى، تهران ۱۳۱۸ش؛ اوستا، یشت‌ها، گزارش پورداود، چاپ بهرام فره‌وشى، تهران ۱۳۵۶ش، بندهش، ]گردآورى[ فرنبغ دادگى، ترجمه مهرداد بهار، تهران: توس، ۱۳۶۹ش، عبدالعلى‌بن محمد بیرجندى، شرح زیج جدید سلطانى، نسخه خطى کتابخانه دیوان هند، ش ۲۲۳۷؛ پژوهش در متن پهلوى سى روزه کوچک و سى روزه بزرگ، ترجمه آذرمیدخت دهدشتى، ]تهران[: فروهر، ۱۳۶۳ش؛ ابراهیم پورداود، فرهنگ ایران باستان، بخش ۱، تهران ۱۳۵۶ش؛ حسن تقى‌زاده، گاهشمارى در ایران قدیم، تهران ۱۳۱۶ش؛ بدیل‌بن على خاقانى، دیوان، چاپ ضیاءالدین سجادى، تهران ۱۳۶۸ش؛ محمدبن محمد زَبیدى، تاج‌العروس من جواهرالقاموس، ج ۱۳، چاپ حسین نصار، کویت ۱۳۹۴/ ۱۹۷۴؛ عبدالامیر سلیم، «تطبیق روزهاى ماه در فرهنگ ایرانى و احادیث اسلامى، یا، سى روزه در حدیث شیعه»، نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانى دانشگاه آذرابادگان، ش ۱۱۱ (پاییز ۱۳۵۳)؛ شهمردان‌بن ابى‌الخیر، روضة‌المنجمین، چاپ عکسى از نسخه خطى کتابخانه ملک، با مقدمه و فهرست‌ها و اصطلاحات نجومى از جلیل اخوان زنجانى، تهران ۱۳۶۸ش؛ رضا عبداللهى، تاریخ تاریخ در ایران، تهران ۱۳۶۶ش؛ سعید عریان، راهنماى کتیبه‌هاى ایرانى میانه: پهلوى ـ پارتى، تهران ۱۳۸۲ش؛ محمدبن یعقوب فیروزآبادى، القاموس المحیط، چاپ یوسف الشیخ محمد بقاعى، بیروت ۲۰۰۵؛ بدرالزمان قریب، فرهنگ سغدى: سغدى، فارسى، انگلیسى، تهران ۱۳۷۴ش؛ زکریابن محمد قزوینى، عجائب‌المخلوقات و غرائب الموجودات، بیروت: دارالشرق العربى، ]بى‌تا.[؛ محمدصادق کیا، واژه‌نامه طبرى، تهران ۱۳۲۷ش؛ عبدالحى‌بن ضحاک گردیزى، زین‌الاخبار، چاپ عبدالحى حبیبى، چاپ افست تهران ۱۳۴۷ش؛ متون پهلوى، (ترجمه، آوانوشت)، گردآورى جاماسب ـ آسانا، گزارش سعید عریان، تهران: کتابخانه ملى جمهورى اسلامى ایران، ۱۳۷۱ش؛ مجلسى؛ مسعود سعد سلمان، دیوان، چاپ غلامرضا رشیدیاسمى، تهران ۱۳۶۲ش؛ مقدسى؛ دیوید نیل مکنزى، فرهنگ کوچک زبان پهلوى، ترجمه مهشید میرفخرایى، تهران ۱۳۷۳ش؛ محمدبن محمد نصیرالدین طوسى، زیج ایلخانى، نسخه خطى کتابخانه دانشگاه کیمبریج، ش Browne ۰.۲(۷)، نسخه عکسى کتابخانه بنیاد دایرة‌المعارف اسلامى؛ یاقوت حموى؛Christian Bartholomae, Altiranisches Worterbuch, Strasbourg ۱۹۰۴, repr. Berlin, ۱۹۶۱; Theodor Benfey and Moriz A.Stern, Ueber die Monatsnamen einiger alter Volker insbesondere der Perser, Cappadocier, Juden und Syrer, Berlin ۱۸۳۶; I.M. Diakonoff and V. A. Livshits, Parthian economic documents form Nisa, in Corpus inscriptionum Iranicarum, part ۲: Inscriptions of the Seleucid and Parthian periods and of eastern Iran and Central Asia, vol.۲: Parthian, ed. D. N. Mackenzie, London ۲۰۰۱; EIr. s.vv. "Harut and Marut" (by A. Shapur Shahbazi), "Hordad" (by Antonio Panaino); Ilya Gershevitch, A grammar of Manichean Sogdian, Oxford ۱۹۵۴; Philippe Gignoux, Glossaire des inscriptions Pehlevies et Parthes, London ۱۹۷۲; W. B. Henning, "Zum soghdischen Kalender", Orientalia (۱۹۳۹), repr, in Acta Iranica, ۱۴, Tehran and Liege ۱۹۷۷; Paul Horn, "Neupersische Schriftsprache", in Grundriss der iranischen philologie, ed. Wilhelm Geiger and Ernst Kuhn, vol.۱, Strassburg ۱۹۰۱; Henrik Samuel Nyberg, A manual of Pahlavi, Wiesbaden ۱۹۶۴-۱۹۷۴; D. Weber, Ostraca, Papyri und Pergamente, vol.۳, London ۱۹۹۲.


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فرید قاسملو

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده