خرج
معرف
خَرج،# شهرستان (محافظه) و شهرى در استان (منطقه) ریاض در عربستان سعودى.
متن
خَرج، شهرستان (محافظه) و شهرى در استان (منطقه) ریاض در عربستان سعودى.1) شهرستان خرج. در جنوب‌شرقى استان ریاض قرار دارد و از شمال به شهرستانهاى ریاض و حائر، از مغرب به مزاحمیة و حَریق، از جنوب‌غربى به حوطه بنى‌تَمیم، از جنوب به اَفلاج و از غرب به استان شرقیه محدود مى‌شود و مشتمل بر شهرهاى یَمامه، سِلمیه، دُلَمْ و سَیح یا خرج (رجوع کنید به ادامه مقاله) است (اطلس المملکة العربیة السعودیة، ص 14؛ دریهم، ص 13ـ15، 55ـ66).مساحت شهرستان خرج حدود بیست هزار کیلومترمربع‌و جمعیت آن در 1389ش/2010 بالغ بر شش‌صد هزارتن بوده است (محافظة‌الخرج، 2010). این شهرستان دربیابانهاى جنوب‌شرقى ریاض قرار دارد. ناهمواریها غالباً در مغرب و جنوب‌غربى خرج امتداد دارند و کوههاى طُوَیق* مهم‌ترین آنهاست. در مشرق خرج نیز بیابان دَهْنا واقع است(اطلس المملکة العربیة السعودیة، ص 37ـ40، 187، نقشه 7، ص 195، نقشه 15).دره‌هاى بسیارى‌در کوههاى اطراف خرج وجود دارد، از جمله وادى سَهْباء در مشرق و حَنیفه در شمال‌غربى که نام آنها از قدیم در منابع آمده است و در حیات آبادیهاى منطقه مؤثر بوده‌اند (ابن‌حائک، ص252ـ253؛ دریهم، ص 39ـ51). باتوجه به آبهاى سطحى این دره‌ها، سدهایى نیز در برخى از این دره‌ها احداث کرده‌اند که مهم‌ترین آنها دِرعیّه، باطن و حائر در وادى حنیفه است (دریهم، ص40).منابع آبى خرج از سیلابها و چشمه‌هایى از قبیل ضلع، فَرزان، سَمْحَه، اُمّ خیسَة و خَفْس دِغْرَه تأمین مى‌شود (دریهم، ص 34ـ38؛ الموسوعة‌العربیّة المیسّرة، ذیل مادّه).هواى خرج به علت موقعیت خاص جغرافیایى، در اغلب روزهاى سال خشک و تابستانها بسیار گرم است. اختلاف دما در شبانه‌روز بسیار بالاست. دماى هوا در تابستان ْ47 و در زمستان به صفر درجه مى‌رسد. میزان رطوبت نسبى آن بین 12% تا 76% متغیر است. میزان باران سالیانه خرج بین 25 تا 50 میلیمتر بوده ولى در برخى سالها به 500 میلیمتر نیز رسیده است (دریهم، ص 26ـ27).خرج نسبت‌به سایر مناطق جنوب سرزمین نجد حاصلخیزتر (به‌ویژه در وادیها) و داراى تنوع گیاهى فراوانى است (لاریمر، ج 8، ص 1026؛ دریهم، ص 51ـ53).مهم‌ترین محصولات کشاورزى خرج، خرما، حبوبات، انگور، لیمو، انار و انجیر و دامهاى بومى آنجا شتر و گوسفند است (لاریمر، همانجا).مهم‌ترین جاده ارتباطى خرج، آزادراه ریاض ـ خرج به طول 85 کیلومتر است (کلیب، ص16). راه خرج به مکه و مدینه نیز از طریق ریاض برقرار است (اطلس‌المملکة‌العربیة‌السعودیة، ص187، نقشه7؛ دریهم، ص4). راه‌آهن ریاض ـ دَمّام نیز از خرج عبور مى‌کند(کلیب،ص108؛ الموسوعة‌العربیّة‌المیسّرة، همانجا).براساس گزارشها، خرج با مشکلات محیطى متعددى روبه‌رو بوده است. از جمله قحطى و گرسنگى در 1197، شیوع وبا بین شترها در 1199 (رجوع کنید به عثمان‌بن عبداللّه، ج 1، ص 78ـ79)، بارانهاى سیل‌آسا و ویرانى شهر دلم براثر سیل در 1211 (همان، ج 1، ص 109) و قحطى در 1288ـ1289، 1327 و 1337 که جان بسیارى را گرفت (دریهم، ص 201).شهرستان خرج سکونتگاههاى قدیمى متعددى دارد :شهر تاریخى سلمیه، در ده کیلومترى شهر سیح و شمال‌غرب شهر یمامه. سلمیه در 1311ش براثر سیل آسیب جدّى دید و شهر جدید آن مجددآ بنا شد (دریهم، ص 218ـ221؛ نیز رجوع کنید به کحاله، ص 106). شهر دلم، در مغرب کوه‌هاى طویق و در جنوب‌غربى شهرستان خرج (دریهم، ص 225) که ریحانى (ص 24) آن را مرکز شهرستان خرج (از نواحى نجد) ذکر کرده که نشان‌دهنده اعتبار بیشتر این شهر در دهه‌هاى پیشین است. در 1200ـ1201 آبادى دلم با خشکى و قحطى روبه‌رو شد اما دوباره رونق یافت (فیلبى، ص 113). در زمان لاریمر (متوفى 1332/ 1914) دلم 100 خانه، 1500 تن جمعیت و 600 شتر داشت و مرکز خرج بود (رجوع کنید به ج 7، ص460). دلم امروزه از شهرهاى بزرگ شهرستان خرج از حیث مساحت، جمعیت و مزارع است (کحاله، همانجا؛ دریهم، ص 230). شهر یمامه* نیز از شهرهاى قدیمى شهرستان خرج است که در حدود پنج کیلومترى شمال شهر خرج قرار دارد (دریهم، ص 216).به نظر دریهم (ص 18ـ19)، با شواهدى که ابن‌حائک (ص 252ـ253) در وصف آبادیهاى وادى سهباء آورده است، منطقه خرج همان منطقه سیح است.2) شهر خرج. مرکز شهرستان خرج (دریهم، ص 205). این شهر در 85 کیلومترى جنوب‌شرقى ریاض در ارتفاع حدود چهارده مترى از سطح دریا واقع (اطلس‌المملکة العربیة السعودیة، ص 14؛ کلیب، ص 16؛ نیز رجوع کنید به دریهم، ص 13) و طبق سرشمارى 1383ش/ 2004، حدود 000 ،201 تن جمعیت داشته است (>سالنامه جمعیتى 2006<، ص 299).هرچند در منابع کهن جغرافیایى از قریه خرج سخن به میان آمده (رجوع کنید به ادامه مقاله)، شهر فعلى را در 1354/ 1314ش ملک عبدالعزیزبن عبدالرحمان آل‌سعود بنا نمود و آن را سیح نامید. نام‌گذارى این شهر سابقه تاریخى و وجه لغوى دارد و سبب آن وجود چشمه‌هایى در این شهر است. چون سیح مرکز و مهم‌ترین شهر شهرستان خرج است، نام شهرستان به مرکز آن نیز اطلاق مى‌شود. امروزه نام رسمى شهر به خرج تغییر یافته است هرچند سیح نیز کمابیش کاربرد دارد (دریهم، ص 205ـ214؛ >سالنامه جمعیتى 2006<، همانجا).پیشینه. خرج در بیشتر منابع قدیم جغرافیایى به عنوان وادى و قریه آمده است (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌حائک، ص 253؛ بکرى، ج2، ص491؛ نیز رجوع کنید به یاقوت‌حموى، ذیل‌مادّه؛ حِمْیَرى، ص620). به گفته مؤلفان جغرافیایى سده سوم و چهارم، خرج در مسیر یمامه به یمن جزو نخستین منزلها (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌خرداذبه، ص 152؛ قدامة‌بن جعفر، ص 193) و در تقسیم‌بندى سرزمینى ابن‌حوقل، جزو بحرین* محسوب مى‌شد (ص 25).در 251 دولت محلى بنى‌اخیضر در منطقه خرج ظهور کردند (حاجى‌خلیفه، ص67) که از علویان آنجا بودند و تا 467 در خرج باقى ماندند (رجوع کنید به دریهم، ص 87ـ89؛ حمد جاسر، ص 35).در سده چهارم، ابن‌حائک (ص 252، 276) از بازار خرج، معروف به بنى‌اخیضربن یوسف، و شهرت این سرزمین به بلاد بنى‌عدى‌بن حنیفة، بنى‌عامربن حنیفة، عجل‌بن لجیم و هوذبن على سُحیمى (بازرگان منطقه) نوشته است. از زمان سقوط بنى‌اخیضر تا حکومت اول سعودى در سده دوازدهم اطلاع چندانى از تحولات خرج در دست نیست.خرج قبل از حکومت اول سعودى (1157ـ1234) به دست قبایل عائذ آل‌عثمان افتاد و در دلم، آل‌زامل و در سلمیه، آل‌عفیصان حکومت داشتند. در 1099 محمدبن عزیز آل‌حمید خالدى، حاکم اَحساء و قَطیف، با حمله به خرج به آل‌عثمان تاخت (عثمان‌بن عبداللّه، ج 1، ص 97).پس از روى کار آمدن سعودیها، خرج به‌سرعت به یکى از مراکز اصلى وهابیان تبدیل شد. محمدبن سعود، نخستین حاکم آل‌سعود (متوفى 1179)، بلافاصله پس از تشکیل حکومت به خرج لشکر کشید که فاصله چندانى با درعیّه (مرکز حکومت آل‌سعود) نداشت و بقیه نواحى جنوبى نجد را نیز تصرف کرد (الاطلس التاریخى للمملکة العربیة السعودیة، ص 48ـ51).در 1189 عبدالعزیزبن محمد، دومین حاکم آل‌سعود (حک : 1179ـ1218)، به خرج حمله کرد. یک سال بعد، وى خرج را تحت حکومت خود درآورد و سلیمان عفیصان را به حکومت آنجا گمارد (عثمان‌بن عبداللّه، ج 1، ص 63ـ66؛ الاطلس التاریخى للمملکة العربیة السعودیة، ص 54ـ59).در 1199 سعودبن‌عبدالعزیز، که بعدها سومین حاکم آل‌سعود شد (حک : 1218ـ1229)، به خرج حمله و در 1200 دلم را تسخیر کرد (فیلبى، ص112ـ113). قبل از تشکیل حکومت دوم سعودیها (1240ـ1309) خرج به یکى از مراکز نظامى مشارى‌بن سعودبن عبدالعزیز تبدیل شده بود که در 1235 در پى تشکیل حکومت در وادى حنیفه بود (الاطلس‌التاریخى للمملکة العربیة السعودیة، ص 112ـ113). در 1240 ترکى‌بن عبداللّه، نخستین حاکم دولت دوم آل‌سعود (حک : 1240ـ1249)، با حمله به ناحیه خرج، شهرهاى دلم و سلمیه را تصرف کرد (عثمان‌بن عبداللّه، ج 2، ص 17ـ18؛ دریهم، ص 93ـ94). وى عمربن محمدبن عفیصان را حاکم خرج و عبدالرحمان (از نوادگان محمدبن عبدالوهاب) را قاضى آنجا برگزید (دریهم، ص 94). در 1253 فیصل‌بن ترکى‌بن عبداللّه ناحیه خرج را مرکز حکومتش تعیین کرد اما یک سال بعد خورشیدپاشا، فرزند محمدعلى‌پاشا، خرج را تصرف کرد ولى در 1259 فیصل‌بن ترکى دوباره بر خرج مسلط شد (عثمان‌بن عبداللّه، ج 2، ص 72، 76ـ77، 79ـ81، 98ـ99؛ دریهم، ص 95؛ نیز رجوع کنید به الاطلس التاریخى للمملکة العربیة السعودیة، ص 116ـ126).در 1309، سیطربن رشید، خرج را تصرف و ده سال در آنجا حکومت کرد (دریهم، همانجا). در زمان لاریمر که در اوایل شکل‌گیرى حکومت عربستان سعودى از آنجا دیدن کرد، خرج دست‌کم چهارده آبادى مهم داشت (رجوع کنید به ج 8، ص 1023ـ 1025). ملک‌عبدالعزیز در 1319ـ1320 ریاض را فتح کرد و سپس از ساکنان خرج بیعت گرفت؛ در 1320 نیز در جنگ بین ملک‌عبدالعزیز و ابن‌رشید، منطقه خرج تحت حاکمیت عربستان سعودى قرار گرفت (دریهم، ص 96ـ99).در شهر خرج آثارى قدیمى باقى‌مانده است، از جمله مقابر قدیمى، شامل حدود 500 مقبره سنگى به طول پنج کیلومترى که بر بالاى تپه‌هاى مجاور واقع است؛ سفالهایى نیز در جنوب آن یافته‌اند که قدمت آنها به 300 پیش از میلاد تا 100 میلادى مى‌رسد. قصر ملک عبدالعزیز (بنا شده در 1359) و قصر ابوجفان (ساخته 1366؛ همان، ص55ـ59) از بناهاى معروف شهر است.منابع: ابن‌حائک، صفة‌جزیرة‌العرب، چاپ محمدبن على اکوع، صنعا 1403/1983؛ ابن‌حوقل؛ ابن‌خرداذبه؛ الاطلس التاریخى للمملکة العربیة السعودیة، ریاض: دارة‌الملک عبدالعزیز، 1421/ 2000؛ اطلس المملکة العربیة السعودیة، ریاض: وزارة التعلیم العالى، 1420/ 2000؛ عبداللّه‌بن عبدالعزیز بکرى، معجم‌مااستعجم من اسماءالبلاد و المواضع، چاپ مصطفى سقّا، بیروت 1403/ 1983؛ مصطفى‌بن عبداللّه حاجى‌خلیفه، ترجمه تقویم‌التواریخ : سالشمار وقایع مهم جهان از آغاز آفرینش تا سال 1085ه .ق، از مترجمى ناشناخته، چاپ میرهاشم محدّث، تهران 1376ش؛ حمد جاسر، مدینة‌الریاض عبر اطوار التاریخ، ریاض 1422؛ محمدبن عبدالمنعم حِمْیَرى، الروض‌المعطار فى خبرالاقطار، چاپ احسان عباس، بیروت 1984؛ سعد دریهم، الخرج، ریاض 1413/ 1993؛ امین ریحانى، تاریخ نجدالحدیث، بیروت 1988؛ عثمان‌بن عبداللّه، عنوان المجد فى تاریخ‌النجد، ریاض: مکتبة الریاض الحدیثة، ]بى‌تا.[؛ هرى سنت‌جان بریجر فیلبى، تاریخ نجد و دعوة‌الشیخ محمدبن عبدالوهاب (السلفیة)، تعریب عمر دِیسراوى، قاهره 1418/ 1997؛ قدامة‌بن جعفر، کتاب الخراج، چاپ دخویه، لیدن 1889، چاپ افست 1967؛ عمررضا کحاله، جغرافیة شبه جزیرة‌العرب، چاپ احمدعلى، مکه 1384/ 1964؛ فهد کلیب، الریاض، ریاض 1413/ 1993؛ محافظة الخرج.Retrieved Nov.29, 2010, from http://www.alkharj.gov.sa/ p1.asp?s=2;الموسوعة العربیّة المیسّرة، باشراف محمد شفیق غربال، قاهره 1965ـ1987، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ یاقوت حموى؛Demographic yearbook 2006, New York: United Nations, Department of Economic and Social Affairs, 2008; John Gordon Lorimer, Gazetteer of the Persian Gulf,'Oman, and central Arabia, Buckinghamshire 1986.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

بهزاد لاهوتی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده