خربْگه
معرف
نوعى مهره‌بازى در شمال افریقا
متن
خَرَبْگه، نوعى مهره‌بازى در شمال افریقا. هرچند ریشه خ رب گ شناخته شده، منشأ این بازى در غبار زمان گم شده است (مربعهایى که در این بازى به کار مى‌رود در سقف اهرام مصر نیز دیده شده‌اند). خربگه یکى از چهار بازى‌اى است که بَنوهلال با خود به افریقیه آورده بودند. این بازى روى صفحه‌اى مربع‌شکل انجام مى‌گیرد که چند چاله در اطراف آن، در زمین یا صخره، تعبیه مى‌شود. این صفحه از 49 مربع کوچک‌تر یا به اصطلاح خانه (بیت ]/ بَیْت[ یا ذار ]/دار[) تشکیل شده است. صفحه بازى را مى‌توان روى سطحى سنگى یا روى کیسه پوشیده از شن و ریگ نیز ترسیم کرد. بازى را برحسب تعداد چاله‌هاى هر ضلع صفحه مربع شکل، به نامهاى خَموسیّه (با پنج چاله) و سَبوعیّه (با هفت چاله) نیز مى‌خوانند. مربعِ مرکزىِ صفحه بازى، ذارالوَسْطْ ]/ دارالوَسَطْ[ نامیده مى‌شود و با نخستین حرکتِ اولین مهره، این مربع در تمام طول بازى خالى باقى مى‌ماند. بقیه مربعهاى مشخص شده یا مربعهاى با کارکرد خاص در این بازى، مربع مرکزى را در میان گرفته‌اند و مکانهاى امن بازى محسوب مى‌شوند.بازى خربگه دو نفره است. وقتى که صفحه بازى آماده مى‌شود، بازیکنان (خرباگها یا خرباگیها) در حلقه تماشاچیان علاقه‌مندى قرار مى‌گیرند که بازى را دنبال و بازیکنان را تشویق مى‌کنند. پس از اینکه بازیکنان مهره‌ها را، دو به دو، بر صفحه بازى در جاى خود قرار دادند، هریک به نوبت مهره‌هایى را که به دو رنگ متفاوت‌اند حرکت مى‌دهند. این مهره‌ها را کِلاب (جمع کَلْبْ = سگ) مى‌نامند. مادّه و جنس مهره‌ها در مناطق مختلف، متفاوت است. مهره‌ها به دو رنگ سیاه و سفیدند؛ مهره‌هاى سفید از سنگ‌ریزه یا پوسته حلزون و مهره‌هاى سیاه از گلوله‌هاى خشک شده سرگین شتر، هسته هلو که در آفتاب سیاه شده یا هسته خرما تهیه مى‌شود. از هر رنگ 24 مهره تهیه مى‌کنند. اولین مرحله بازى این است که بازیکنان مهره‌ها را، دو به دو، در جاهایى از صفحه بازى که انتخاب مى‌کنند قرار دهند. جریان بازى به همین کار بستگى دارد؛ هر بازیکن، مهره‌هاى خود را حرکت مى‌دهد و در عین حال سعى مى‌کند که حرکتهاى رقیب خود را پیش‌بینى کند و بازیکنان ماهر مى‌توانند تا هشت حرکت آینده رقیبشان را حدس بزنند. هر بازیکن تلاش مى‌کند که مهره‌هاى حریف را، یکى یکى، بین دو مهره خود گیر بیندازد. به این ترتیب بازیکن به اصطلاح مى‌تواند «سگِ حریف را بخورد». در عمل، مهره‌ها را مى‌توان در هر خانه‌اى قرار داد و بازیکنان مى‌توانند آنها را در هر جهتى حرکت بدهند ولى ظاهرآ حرکت در قطرها مجاز نیست.بازى خربگه در فصل بهار و در فضاى باز، جایى که به همین منظور در محوطه میان خیمه‌ها خالى گذاشته‌اند، انجام مى‌گیرد. مُسِن‌ترها بعد از ظهرها تا هنگام غروب آفتاب بازى مى‌کنند. در پشت بازارچه‌ها، صفحه بازى را روى کیسه‌هاى پوشیده از شن آماده مى‌کنند و مغازه‌دارى که چهار، پنج دست بازى را ترتیب مى‌دهد، هم‌زمان، از حضار با نوشیدنى پذیرایى مى‌کند. چوپانان نیز وقتى گله را به چرا مى‌برند، در زمینهاى شیب‌دار و ناهموار، در عین حال که مراقب گله خود هستند، خربگه بازى مى‌کنند. خربگه سرگرمى گروهى پیچیده‌اى است ]و بنابراین مى‌توان براى آن مسابقاتى ترتیب داد[. گاه مسابقاتى نیز در این زمینه برگزار مى‌شود و مشتاقان این بازیها به همراه وسایل و آذوقه لازم به نقاط مختلف سفر مى‌کنند. پیش از آغاز بازیها بر سر چیزى شرط‌بندى مى‌کنند، مثلا چهارپایى چون گوسفند، بز یا شتر (در این مورد از واژه شرط، خطار یا مُقابِل استفاده مى‌کنند). در حماسه هلالیان، بازنده خربگه باید شرطهاى سخت‌ترى را بر گردن مى‌گرفت مثلا باید برهنه مى‌شد و حتى گاه کار به قتل یکى از بستگان نزدیک او مى‌کشید.تحت عنوان خربگه، بازى متفاوت دیگرى نیز وجود دارد (مثلا با یک صفحه مستطیل که قطرهاى آن را ترسیم کرده‌اند) و برعکس، بازى‌اى که وصف کردیم نیز گاه با نامهاى دیگرى خوانده مى‌شود، مثلا در حجاز آن را قَطرَه مى‌نامند.منابع :R. Alleau, Dictionnaire des jeux, Paris 1964, 275-276; Marcelin Beaussier, Dictionnaire pratique arabe-fran(ais, Alger 1931; G. Boris, Lexique du parler arabe des Marazig, Paris 1958, 141; E. W. Lane, Manners and customs of the modern Egyptians, London 1842, II, 60; G. , Paris Posener, Dictionnaire de la civilisation egyptienne 1959, 141-142; A. Robert, "Jeux et divertissements des indigenes d'Algerie (Region de Bordj Bou Arreridj)", Rev. Afr. (1921).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ل. سعاده ( د. اسلام)

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده