خرْبة المنیه
معرف
ویرانه‌هاى کاخى منسوب به امویان در فلسطین اشغالى
متن
خِرْبَة‌ المِنیَه، ویرانه‌هاى کاخى منسوب به امویان در فلسطین اشغالى. این بنا که به قصر هشام نیز معروف است (عادل، 2009)، در 230 مترى شمال‌شرقى دریاچه طبریه و کمتر از یک کیلومترى غرب طبقا، از مناطق فلسطینىِ تحت اشغال، واقع است (کرسول، 1989، ص 93؛ بهنسى، ص 19). اگرچه این بنا اولین نمونه از قصرهاى پنج‌گانه بیابانى معروف امویان (خربة‌المنیه، خربة‌المَفْجَر، المُشَتّى، الحَیْر غربى و الحیر شرقى) است، اما در زمینهاى حاصلخیز و غیربیابانى قرار دارد (عادل، 2009). اولین حفارى براى کشف بقایاى کاخ را مادر در 1311ش/ 1932 آغاز کرد. اشنایدر در 1315ش/1936 و سپس به همراه پوتریش ـ رایگنارد بین سالهاى 1316 تا 1318ش/ 1937ـ 1939 به‌بررسى بنا پرداخت. کرسول و کونل نیز در همین سالها درباره بنا تحقیق کردند. گرابار و همراهانش در 1339ش/ 1960 قسمتهایى از بنا را از زیر خاک بیرون آوردند (رجوع کنید به کرسول، همانجا؛ همو، 1979، ج 1، بخش 2، ص 382). منطقه‌اى که خربة‌المنیه در آن قرار دارد، تا قبل از 1327ش/1948، که فلسطین اشغال شد، مسکونى بوده و پس از آن، امکان حفارى و کسب اطلاعات بیشتر به وجود نیامده است (عادل، 2009؛ بهنسى، همانجا). این بنابر اساس تنها کتیبه کوفىِ سنگ مرمرى مکشوفه در برج دروازه‌ورودى، به‌فرمان ولیدبن‌عبدالملک (86ـ96) ساخته شده است (کرسول، 1989، ص95)، اما بِهْنِسى (همانجا) کاخ را متعلق به دوره پیش از اسلام دانسته و بر آن است که ولید آن را ترمیم کرده و توسعه داده است. نقشه بنا مستطیلى نامنظم با ابعاد دیوار شمالى 4ر66 متر، شرقى 73 متر، جنوبى 67 متر و غربى 3ر72 متر است. در هر گوشه بنا، یک برج دایره‌شکل و در وسط هر ضلع آن (به‌جز ضلع شرقى) نیز یک برج نیمدایره با قطر چهار متر تعبیه شده است. دیوارهاى دورتادور کاخ از سنگ آهک محلى و با ضخامت 40ر1 متر روى پایه‌هایى از سنگ بازالت به ارتفاع چهل سانتیمتر ساخته شده است (کرسول، 1989، ص 94؛ همو، 1979، همانجا).در ضلع شرقى، دروازه ورودى داراى اتاقى مربع و گنبددار با مساحت شش متر مربع است که میان دو برج تقریبآ نیمدایره واقع شده است. قسمتهاى راست و چپ این اتاق تورفتگى دارد و رأس گنبد باز است. در این اتاق درگاه طاقدارى به عرض 75ر3 متر قراردارد که در ابتداى دهلیزى با هفت متر عرض و 5ر11 متر طول قرار داشته و مستقیمآ به حیاط راه مى‌یافته است (کرسول، 1989، همانجا؛ همو، 1979، ج 1، بخش 2، ص382ـ 383). در فضاهاى ورودى، براى انتظار ملاقات‌کنندگان سکوهاى سنگى تعبیه شده بود. در سمت راست راهروى ورودى به حیاط، پنج اتاق مستطیل‌شکل در موازات یکدیگر بوده‌اند که ضمن اینکه دو اتاق گوشه شمال‌شرقى به یکدیگر و یکى از آنها به تالار واقع در ضلع شمالى بنا راه داشته است، ورودیهاى سه اتاق دیگر نیز به جانب حیاط باز مى‌شده است. این اتاقها احتمالا محل استراحت سربازان و محافظان و مهمانان بوده، که فاصله زیادى با فضاهاى مسکونى خلیفه و خانواده‌اش در جنوب‌شرقى بنا داشته است. در قسمت چپ راهرو، تعدادى اتاق قرار دارد که سه‌تاى آنها موازى هم و درهایشان به همدیگر باز مى‌شود و فقط ورودىِ اتاق وسطى به طرف حیاط است (رجوع کنید به همو، 1979، ج 1، بخش 2، ص 383، 388، نیز رجوع کنید به ص 385، نقشه؛ عادل، 2009).در هر چهار گوشه حیاط، ایوانى قرار گرفته که در هر ضلع، شش ستون سقف آن را حمل مى‌کند (کرسول، 1989، همانجا). مسجد در گوشه جنوب‌شرقى بنا با 10ر13 متر عرض و 42ر19 متر طول واقع شده و ورود به آن از گوشه حیاط مرکزى، از اتاقهاى جانبى مسجد و همچنین از خارج بنا براى استفاده همسایگان کاخ امکان‌پذیر بوده است. محراب مسجد در دیوار جنوبى واقع بوده و کف مسجد نیز تزییناتى با قطعاتى از سنگهاى بازالت و آهک داشته است. هنگام اتمام ساخت کاخ، ساختمان مسجد ناتمام بوده است (همو، 1979، ج 1، بخش 2، ص 383ـ384، 388؛ بهنسى، ص20).وسط ضلع جنوبى، تالارى مربع از سنگ مرمر به ضلع بیست متر دیده مى‌شود که احتمالا براى برگزارى مراسم استفاده مى‌شده است. دیوارهاى این تالار تا ارتفاع دو متر و کف آن مرمرین است و بالاى دیوارها موزاییک‌کارى شده است. ضلع رو به حیاط این تالار سه در دارد. سقف تالار نیز روى ستونهایى در چند ردیف قرار گرفته است. در دو طرف تالار، دو فضاى مستطیل‌شکل قرینه با طول مساوى 42ر19 و عرض 70ر9 و 81ر9 متر وجود دارد که هر کدام با سه در به تالار راه مى‌یابند و مستقیمآ به حیاط راه ندارند. فضاى مستطیلى سمت شرقى تالار سه ستون دارد و فضاى غربى آن از پنج اتاق تشکیل شده که اتاق وسطى بزرگ‌تر است (کرسول، 1989، ص 94ـ95). این تالار محل پذیرایى خلیفه از مهمانان و حل‌وفصل دعاوى بوده است (عادل، 2009).اگرچه حفارى ضلع غربى کاخ به صورت کامل انجام نشده است، اما بررسیها نشان داده که در دو گوشه جنوبى و شمالى این ضلع، دو ایوان بزرگ و در انتهاى هر ایوان، دو اتاق کوچک و روى‌هم رفته دو بیت (فضاى مسکونى مستقل درون خانه) ساخته شده بوده که در کف این اتاقها از سنگهاى متنوع رنگى، موزاییک و از طاق تونلى در ورودى بعضى اتاقها استفاده شده است. هر ایوان نیز با پلکانى که قسمتهایى از آنها هنوز باقى مانده، به حیاط مرکزى مرتبط مى‌شده است. اتاقى گنبددار نیز در قسمت غربى کشف شده که باتوجه به ویژگیهاى موجود، احتمالا حمام بوده است (کرسول، 1979، ج 1، بخش 2، ص 387).در ضلع شمالى، بعضى قسمتهاى دیوار تا حدود دو متر باقى مانده است. در زاویه غربى این ضلع، دو اتاق مستطیل موازى بوده که از طریق درهایى هم به اتاقهاى غربى بنا و هم به مجموعه پنج اتاق متصل شده‌اند. اتاقهاى مرکزى و قسمت سمت چپ این مجموعه درى به سوى حیاط داشته‌اند. یکى از این اتاقها به برج وسط دیوار شمالى راه داشته که شبیه به قصرالمُشَتّى و احتمالا محل استراحت سربازان و محافظان و مهمانان بوده است. در سمت شرقى این اتاقها، تالار بزرگى با ستونهایى در وسط آن قرار داشته است (همان، ج 1، بخش 2، ص387ـ388).از مهم‌ترین آثار مکشوفه کاخ مقادیرى سفال ساده، سلاح، ابزار ساختمانى و سه سکه طلاى یک دینارى با تاریخهاى 89، 98 و 116 از زمان ولید، سلیمان و هشام اموى است (همان، ج 1، بخش 2، ص 388).این کاخ داراى تزیینات بسیار بوده‌است. داخل گنبد کنده‌کاریهاى متنوعى دیده مى‌شود که نماى داخلى گنبد را به صورت هشت دایره درآورده است. قسمتهایى از گنبد که کنده‌کارى ندارند، با شیشه‌هاى رنگى موزاییک‌کارى شده‌اند (همان، ج 1، بخش 2، ص 383، 385). در کف فضاهاى مختلف کاخ، موزاییک‌کاریهاى مختلفى وجود دارد. قاب‌بندیهاى خاصى با نقوش رنگین به گونه‌اى آرایش یافته‌اند که نقشهاى قالى‌گون تزیینى را به نمایش گذاشته‌اند (ایتنگهاوزن و گرابار، ص 55؛ کرسول، 1989، ص 95). نقشهاى کنگره‌دار پلکانى که در آثار قبل از اسلام به‌وفور به کار رفته، در عهد امویان و براى اولین بار در زمان ولید در خربة‌المنیه استفاده شده‌اند (رجوع کنید به کرسلو، 1979، ج 1، بخش 2، ص 389). معمولا این نوع کاخها مجموعه‌اى تالار داشتند که به عنوان تختْخانه، محل پذیراییهاى رسمى و تفریح شاهانه خلیفه بوده است (گرابار، ص 76). امویان در اوایل دوران خود با ورود به صحراى سوریه در مناطق قابل زرع ساکن شدند و بنّایان و معماران بیزانسى کاخهاى آنان را ساختند. همچنین آنها از شیوه قلعه‌سازى بیزانسیها براى ساختار کاخهاى اموى بهره بردند که خربة‌المنیه نیز نمونه‌اى از آنهاست (رجوع کنید به پاپادوپولو، ص 219).منابع : عفیف بهنسى، «القصور الشامیة و زخارفها فى عهد الامویین»، الحولیات الاثریة العربیة السوریة، ج 25، ش 1 و 2 (1975)؛ امیره عادل، «ماتبقى من المدمّر: خربة المنیه»، ملتقى طلاب کلیه اثار جامعه القاهره، 2009.Retrieved Sep. 21, 2010, from http://archeologist. ahlamontada. com/montada-f 7/topic-t 2009.htm; Keppel Archibald Cameron Creswell, Early Muslim architecture, NewYork 1979; idem, A short account of early Muslim architecture, revised and supplemented by James W.Allan, Aldershot, Engl. 1989; Richard Ettinghausen and Oleg Grabar, The art and architecture of Islam: 650-1250, Harmondsworth,Engl.1987;Oleg Grabar, "The architecture of Power: palaces, citadels and fortifications", in Architecture of the Islamic world, ed. George Michell, London: Thames and Hudson, 1984; Alexandre Papado- poulo, Islam and Muslim art, translated from the French by Robert Erich Wolf, London 1980.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عبدالکریم عطارزاده

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده