خربة المفْجر
معرف
ویرانه‌هاى قصرى اموى در غرب اردن
متن
خِربَة‌ المَفْجَر، ویرانه‌هاى قصرى اموى در غرب اردن. این بنا به قصر ابن‌هشام نیز شهرت دارد و در وادى‌النُوَیْعِمِه، در دو کیلومترى شمال اریحا، در کنار رود اردن واقع است. ترکیب خربة‌المفجر به‌معناى مکانى‌که‌در آن آب از زمین مى‌جوشد، حاکى از وفور آب در این ناحیه‌است (د.اسلام، چاپ دوم، ج 5، ص10).براساس کتیبه یافت شده در بنا، این قصر را هشام‌بن عبدالملک* (حک : 105ـ125) براى شکار و تفریح و سکونت در زمستان ساخته بود (دجانى، ص198؛ رفاعى، ص99) که طبق پژوهشهاى انجام‌شده، در زمان خود وى تکمیل نشده بوده و پس از زلزله 129 نیز ویران گردیده است. خربة‌المفجر در قرن ششم مدت کوتاهى مسکونى شد و بعضى اصلاحات در آن انجام گردید و در قرن دهم، اهالى از مصالح آن براى ساخت خانه‌هاى خود استفاده کردند. تا زمان حفارى به این مجموعه توجهى نشده بود (لنکستر هاردینگ، ص223؛ دجانى، همانجا).محوطه خربة‌المفجر را وارن و کندر در 1290/1873 و سپس بلیس و هانتر در 1312/ 1894 بررسى کردند و اهمیت آن را در گزارشهاى خود گوشزد نمودند. آنها سه تپه خاکى در محوطه شناسایى کردند. پس از جنگ جهانى اول (1914ـ 1918)، هزاران قطعه آثار موجود در این تپه‌ها از جمله ستون، سرستون و قالبهاى گچى را دزدیدند. در نتیجه، دولت تحت قیمومیت فلسطین در 1313 و 1314ش حفارى مستمرى را به‌سرپرستى همیلتون و برامکى انجام داد که این حفاریها در دوازده مرحله تا 1327ش ادامه یافت و بقایاى قصر و بناهاى ضمیمه آن از زیر خاک بیرون آورده‌شدند (کرسول، 1979، ج1،بخش2، ص545؛ همیلتون، ص301). مطالعات بعدى نشان داد براى ساخت قسمتهایى از بنا از مصالح کلیسایى که در آن نزدیکى قرار داشته، استفاده‌شده‌است.در1336و1337ش، عونى‌الدجانى محوطه‌اى را در شمال قصر خربة‌المفجر کشف و مشخص کرد که آن محوطه شامل بناهاى مسکونى و انبار موادغذایى سازندگان و غلامان قصر بوده است (رجوع کنید به لنکستر هاردینگ، ص 222؛ دجانى، ص 199). براساس کتیبه‌ها، کارگران بنا یونانى، عرب‌زبان، مسیحى و مسلمان بودند (همیلتون، ص343).مصالح این بنا سنگ تراش‌خورده، آجر و چوب بوده‌است و براى تاقها از آجر و سنگ گچ استفاده شده که هر دو مادّه، خوب با ملاط مخلوط مى‌شدند و با آب و هواى منطقه سازگار بودند (همان، ص 41، 343). نظام پیچیده آبیارى آنجا در دوره حکومت روم شکل گرفته بود و آب مورد نیاز ساختمانهاى مسکونى و نیز کشاورزى را از سه چشمه عین‌السلطان، عین النُوَیعمه و عین‌الدَیوک تأمین مى‌کرد (د. اسلام، همانجا).مجموعه خربة‌المفجر شامل سه قسمت اصلىِ قصر، مسجد و حمام، در داخل حصارى در پشت یک حیاط مستطیل‌شکل ساخته شده‌است (برامکى، ص 135). این حیاط از شمال به جنوب در حدود 135 متر طول و از مشرق به مغرب 54 متر عرض دارد. در جانب جنوبى حیاط، ورودى و در مرکز آن حوض مربع سنگى به ضلع شانزده متر قرار دارد. در وسط حوض، فواره چرخان سنگى تعبیه شده و در کف و سطوح داخلى دیوارهاى آن، لایه‌اى ضخیم از آهک و سفال خردشده به کار رفته و در قسمت فوقانى دیوارها، آجرکارى شده‌است. این نوع پوشش در سرداب و حوضهاى حمام نیز به کار رفته‌است. بر بالاى حوض، کلاه‌فرنگى هشت‌ضلعى روى هشت ستون قوس‌دار با گنبد قرار گرفته‌است. طراحى این کلاه‌فرنگى بدونتردید برگرفته از قبة‌الصخره در قدس است (همیلتون، ص 110ـ 113؛ برامکى، ص 135ـ136).این قصر قلعه‌گونه در دو طبقه، به شکل چهارگوشى است که ضلع شرقى آن 26ر61 متر، اضلاع جنوبى و غربى آن 68ر64 متر و ضلع شمالى آن 61ر64 متر است.درشمال قصر حیاط‌دیگرى واقع شده و در چهار گوشه قصر برجى به شکل 4 1 دایره و در وسط دیوارهاى غربى و شمالى آن برجى نیم‌دایره تعبیه شده‌است (همیلتون، ص 39؛ کرسول، 1979، ج 1، بخش 2، ص 553 وتصویر605). نماى قصر به شکل غیرمتقارن، شامل رواقى با پنج دهانه طاق‌دار در جانب چپ برج ورودى است و چهار دهانه در جانب راست برج دارد، لیکن رواق طبقه دوم در هر جانب شش دهانه دارد (کرسول، 1989، ص180ـ181). اتاقها پشت رواقها قرار دارند. ورودى اصلى قصر در دیوار شرقى و میان دو برج تعبیه شده و دیوارهاى طرفین آن داراى نشیمنگاههاى سنگى و تاقچه‌هاى مزیّن است. بر بالاى ورودى طاق بزرگى قرار دارد که مانند طاقهاى اندلسى، شامل تعدادى طاق کوچک‌تر است (برامکى، ص 136). ورودى کاخ به صحنى به اندازه 28 متر × 29 متر باز مى‌شود. ایوان طبقه بالا نرده‌گذارى شده است و ستونهاى آن مانند طبقه اول قاب‌بندى گچ‌برى دارند. در چهار گوشه بنا، پلکانى براى دسترسى به طبقه دوم تعبیه شده و در کنار پلکان غربى، سردابى براى گذران تابستان ساخته شده‌است (کرسول، 1979، ج 1، بخش 2، ص 553ـ556).در فاصله حدود هفت مترى شمال‌شرقى قصر، بقایاى مسجدى به‌ابعاد 1ر 17 متر×6ر23متر قرار دارد که دسترسى به آن از طریق درى که در جانب راست محراب است یا از طریق سه درى که در جانب شمالى مسجد قرار داشته، امکان‌پذیر بوده است. احتمالا درِ کنارِ محراب‌به مالکان قصر و ملازمان آنها اختصاص داشته است (کرسول، 1989، ص 184؛ د. اسلام، ج 5، ص12).حمام با حدود چهل مترمربع وسعت در شمال قصر قرار دارد و بهتر از بقیه قسمتهاى آن باقى‌مانده است. این بنا از بزرگ‌ترین و زیباترین حمامهایى است که تاکنون شناسایى شده‌اند و شامل یک ورودى، تالار یا خنکخانه در مرکز، گرمخانه، دیوان یا اتاق استراحت و حوض بوده که از طریق دهلیز طاق‌دارى به کاخ متصل مى‌شده‌است. ورودى اصلى حمام به شکل هشتى گنبددار، در وسط ضلع شرقى قرار دارد که در دیوارهاى آن طاقچه‌هاى بسیارى براى قراردادن مجسمه تعبیه شده‌است. ورودیهاى فرعى دیگرى در سایر قسمتهاى حمام وجود دارد (کرسول، 1989، ص 186؛ همیلتون، ص 45ـ48؛ برامکى، ص 137). تالار یا خنکخانه فضاى مربعى به ضلع سى متر است که در هر ضلع آن به‌جز ضلع شرقى، سه محوطه بزرگ نیم‌ دایره ‌شکل به عنوان نشیمنگاه ساخته شده‌است. خنکخانه با شانزده ستون ساخته شده‌است. اجزاى دیگر حمام شامل گرمخانه، اتاق مشت‌ومال و اتاق انتظار در قسمت شمال خنکخانه قرار گرفته‌اند و از فضاى خنکخانه کوچک‌ترند و ارتباطى میان آنها و حمام و سرویسهاى بهداشتى که بى‌تناسب بزرگ بودند، نیست (همیلتون، ص 52؛ د. اسلام، ج 5، ص 13؛ برامکى، ص 136؛ بهنسى، ص 162). گرمخانه با حدود 6ر5 مترمربع مساحت، با مجراهاى زیرزمینى که مستقیمآ به آتشدان متصل بودند، گرم مى‌شد. دیوان یا اتاق استراحت که به استراحتِ خلیفه پس از استحمام اختصاص داشته یا به عنوان اتاق پذیرایى خصوصى استفاده مى‌شده، در شمال تالار خنکخانه است. هر ضلع این اتاق گنبددار مربع‌شکل 8ر4 متر است و یک محوطه نیم‌دایره‌شکل با سقف نیم‌گنبدى در آن قراردارد. در سه طرف دیوان، سکوهاى نشیمن به ارتفاع شصت سانتیمتر تعبیه شده که هم‌سطح محوطه نیم‌دایره است (کرسول، 1989، ص 195ـ198؛ د. اسلام، ج 5، ص 13، 16).ویژگى بارز مجموعه خربة‌المفجر تزیینات متنوع آن است. با اینکه آثار تزیینى در تمامى قسمتهاى مجموعه به دست آمده است، اما کاخ و حمام بیشترین طرحهاى تزیینى را دارند. در این کاخ بیش از 250 نمونه آثار نقاشى دیوارى یافت شده‌است. علاوه بر آن، نمونه‌هاى گچ‌برى، موزاییک‌کارى، سنگهاى تراش‌خورده و حجارى شده از نقوش انسانى، گیاهى، حیوانى و طرحهاى انتزاعى طى حفاریهاى این مجموعه به دست آمده که بیشتر آنها در موزه باستان‌شناسى فلسطین در بیت‌المقدس و برخى نیز در خربة‌المفجر نگهدارى مى‌شوند (رجوع کنید به گرابار، ص 294؛ نیز رجوع کنید به جونز، ص 158، 172). مهم‌ترین پیکره‌هاى اموى در خربة‌المفجر، به صورت تمام و نیم‌تنه با گچ قالبى و سنگ ساخته شده و روى طاقچه‌هاى درون دیوارها و لچکیهاى دور گنبد قرار داده شده بودند. پیکره‌هاى زنان و دختران جوان فربه و کوتاه قد، مردان و حیواناتى چون کبک، بز کوهى، اسب بالدار، میمون و خرگوش به‌وفور بوده و ارزنده‌ترین آنها پیکره هشام‌بن عبدالملک است که تقریبآ در اندازه واقعى، درون طاقچه‌اى در مدخل حمام، با شمشیرى کوچک بر حمایل و دو شیر نشسته در دو طرفش قرار داشته است (رجوع کنید به کرسول، 1979، ج 1، بخش 2، ص 561، تصویر 614؛ عکاشه، ص 11 و تصاویر2ـ4). در موزاییک‌کاریهاى خربة‌المفجر از سنگهایى با رنگ طبیعىِ قهوه‌اى، قرمز، زرد، خاکسترى مایل به آبى و شیرى استفاده شده‌است (همیلتون، ص 339). کف بیشتر قسمتهاى بنا با موزاییکهاى رنگى و سنگهاى مرمر پوشیده و در کف تالار حمام، 31 طرح متفاوت انتزاعى کار شده‌است. زیباترین موزاییک‌کارى مجموعه که زیباترین موزاییک‌کارى اموى نیز محسوب مى‌شود، در اتاق استراحت خلیفه در حمام (دیوان) به کار رفته و شامل درختى است که در طرف راست آن، شیرى در حال هجوم به غزالى و در طرف چپ آن، دو آهو در حال خوردن برگ و گیاهان نشان داده شده‌اند. طرح و رنگمایه‌هاى درخت، رنگ زمینه و تقابل شیر و غزال در این اثر از شاهکارهاى نقاشى دوره اموى است (اتینگهاوزن و گرابار، ص 54ـ55؛ رفاعى، ص100). گچ‌بریهاى خربة‌المفجر نیز از بهترین تزیینات دوره امویان محسوب مى‌شود (جونز، همانجاها) و گاهى در قابهاى گچى، جامهایى که درونشان نقوش برجسته اشخاص است، دیده مى‌شود (رجوع کنید به عکاشه، ص 11، تصویر2). بیشتر نقاشیها در حمام و قصر روى سطحى از گچ یا لعاب کار شده‌اند. در نقاشیهاى مجموعه خربة‌المفجر، طرحهاى پیچ‌درپیچ انتزاعى با پیچکهاى مو در هم گره خورده و نقوش بدیعى ایجاد کرده‌اند (همیلتون، ص41؛ گرابار، همانجا؛ هواگ و مارتن، ص 42). موزاییک‌کاریهاى خربة‌المفجر در کف سرداب، تالار حمام و دیوان، بسیار جالب توجه‌اند. موزاییک‌کاریهاى سرداب کیفیت پایین‌ترى دارند، لیکن در تالار و حمام بسیار زیبا و ظریف با سنگ کار شده‌اند. این آثار در مجموع شامل 42 کفپوش (38 کفپوش در تالار و چهار کفپوش در دیوان) است. نقوش به کار رفته در موزاییکها با نقشهاى درهم تابیده گل و بته کار شده‌اند (د.اسلام، ج 5، ص 13).از مزایاى خربة‌المفجر، استقلال حمام و مسجد است یعنى علاوه بر حمام کوچک داخل قصر، حمام بزرگى خارج قصر قراردارد و علاوه بر مسجد کوچک قصر، مسجد بزرگ دیگرى در جوار حمام خارجى است. حمام بزرگ از حیث وجود مکانهایى براى تفریح‌واستراحت مشابه حمامهاى رومى، اما به‌سبب داشتن نقوش هندسى و تزیینات متفاوت است (برامکى، ص 136). این قصر تلفیقى از ویژگیهاى معمارى شهرنشینى و سازه‌هاى صحرانشینى است و از هنر بین‌النهرین، روم شرقى و به‌ویژه معمارى نظامى ایران ساسانى تأثیر گرفته‌است (همیلتون، همانجا؛ دجانى، ص 199). تصویر ردیف پرندگان کاخ قُصَیر عمره* در اردن تحت تأثیر نقاشیهاى خربة‌المفجر است (جونز، ص 165).منابع : دیمترى برامکى، «تطور الهندسة المعماریة و الفن فى عهد الامویین»، در مؤتمر الآثار فى البلاد العربیة، ج 2، ]بغداد ? 1957[؛ عفیف بهنسى، الشام: لمحات آثاریة و فنیة، بغداد 1400/1980؛ عونى خلیل دجانى، «حفائر فى مدینة أریحا الاردن»، در مؤتمر الآثار فى البلاد العربیة، همان؛ انور رفاعى، تاریخ الفن عند العرب و المسلمین، ]دمشق [1397/ 1977؛ ثروت عکاشه، موسوعة التصویر الاسلامى، بیروت 1999؛ گ. لنکستر هاردینگ، آثار الاردن، تعریب سلیمان موسى، عَمّان ?] 1982[؛ جان هواگ و هانرى مارتن، سبک‌شناسى هنر معمارى در سرزمین‌هاى اسلامى، ترجمه پرویز ورجاوند، تهران 1384ش؛Keppel Archibald Cameron Creswell, Early Muslim architecture, Oxford 1969, repr. NewYork 1979; idem, a short account of early Muslim architecture, revised and supplemented by James W. Allan, Aldershot, Engl. 1989; EI2, s.v. "Khirbat al- Mafdjar" (by E. Baer); Richard Ettinghausen and Oleg Grabar, The art and architecture of Islam: 650-1250, Harmondsworth, Eng. 1987; Oleg Grabar,"The paintings", in R. W. Hamilton, Khirbat al Mafjar: an Arabian mansion in the Jordan valley, Oxford 1959; R. W. Hamilton, Khirbat al Mafjar, ibid; Dalu Jones, "The elements of decoration: surface pattern and light", in Architecture of the Islamic world, ed. George Michell, London: Thames and Hudson, 1984.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عبدالکریم عطارزاده

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده