خرْبة البیضاء
معرف
ویرانه‌هاى کاخى از سده‌هاى نخست اسلامى در سوریه
متن
خِرْبَة‌البَیضاء، ویرانه‌هاى کاخى از سده‌هاى نخست اسلامى در سوریه. خربة‌البیضاء یا قصرالابیض در حدود 150 کیلومترى جنوب شرقى دمشق، در بخش حَرّات، در جنوب شرقى سوریه واقع شده است (گاوبه، ص 101).اولین بار گراهام در 1274/ 1858 از ویرانه‌هاى کاخ بازدید کرد و شرحى درباره آن نوشت. پس از مدت کوتاهى، وتسشتاین و م. دو وگوئه از بنا بازدید کردند و گزارشهایى درباره آن نوشتند، از 1315 تا 1317/ 1897ـ 1899، رنه دوسو و ماکس فون اوپنهایم جزئیاتى به این مطالب افزودند، اما هاینتس گاوبه تنها کسى بود که در این بنا حفارى کرد و گزارشهایش را در 1353ش/ 1974 منتشر نمود (رجوع کنید به بهنسى، ص 25، پانویس 58؛ گاوبه، ص 101ـ105). این بنا را اقامتگاه ولیدبن عبدالملک (حک : 86ـ96) دانسته‌اند که کاخهاى بیابانى بسیارى ساخته است. سواژه و هرتسفلد نیز ساخت آن را در محدوده زمانى سده‌هاى اول و دوم ذکر کرده‌اند، حال آنکه دوسو آن را متعلق به قرن چهارم میلادى فرض کرده است (بهنسى، همانجا).خربة‌البیضاء بنایى است مربع شکل، با اضلاعى به طول حدود شصت متر، که در هر گوشه آن یک برج دایره‌شکل و در وسط اضلاع (به جز دیوار شرقى) برجى نیمدایره تعبیه شده است. دیوارهاى بنا داراى دو لایه داخلى و خارجى بوده‌اند. لایه‌ها با سنگهاى مکعبى و خرده‌سنگ و گچ ساخته و میان این دو لایه با سنگ و ساروج محکم شده بوده است. ضخامت لایه خارجى 101 و لایه داخلى 84 سانتیمتر است و سنگهاى بزرگى درون دیوار، دو لایه را به هم متصل کرده‌اند. این فنّ معمارى، پیش از اسلام در جنوب حلب رواج داشته است. ورودى کاخ به عرض 85ر3 متر، در وسط دیوار شرقى و رو به حیاطى داخلى به وسعت 43×43 متر است (گاوبه، ص 101ـ102؛ د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه). ساختار بنا نشان‌دهنده ساخت آن در دو دوره است. در مرحله اول، در قرنهاى ششم و هفتم میلادى، برجى در قسمت جنوبى و اتاقهایى در ضلع غربى کاخ، و در مرحله دوم، در قرنهاى سوم و چهارم هجرى، دیوارها و فضاهاى داخلى زاویه جنوب‌شرقى و قسمتى از ضلع غربى ساخته شده است. اضلاع اتاقهاى مرحله اول با کمى اختلاف بین 5ر6 تا 7 متر و اضلاع اتاقهاى ضلع شرقى کمتر از هفت متر بوده است. بعضى اتاقها درى خاص خود داشته و گاهى میان دیوارهاى حد فاصل دو اتاق، درِ دیگرى بوده است. بعضى اتاقها نیز فقط همین درِ رابط را داشته‌اند. در ضلع شرقى، در مجاورت دروازه ورودى، سه اتاق کوچک و چهار اتاق کشیده مخصوص غذاخورى و آشپزى و انبار موادغذایى، و اتاق نزدیک برجِ ورودى محل نگهبانى بوده است (گاوبه، ص 102ـ104؛ د. اسلام، همانجا). مصالح بنا محلى و از سنگ بازالت و تزیینات آن شامل سنگ‌ریزه‌هاى بازالت براى نماى دروازه اصلى کاخ و درهاى بعضى اتاقها، به علاوه سنگهاى تراشیده ظریف و سنگهاى تزیینى متعدد است. این نوع آذین‌بندى از همان منطقه تأثیر پدیرفته است (گاوبه، ص 105).این بنا از نظر تاریخ معمارى سوریه جالب‌توجه است و شاید حفاریها و بررسیهاى بعدى هویت اصلى بانیان کاخ را کاملا مشخص نماید (بهنسى، همانجا). طراحى اتاقها و تزیین مفصّل دیوارها و درگاهها مبیّن استفاده از آن به عنوان کاخ صحرایى است. نیز اَشکال و نقوش زیاد موجود در کاخ، ساخت اولیه کاخ را در سده دوم هجرى محتمل مى‌کند. از طرفى، این بنا به دلایلى چون یک طبقه بودن، وسعت کم اتاقها و طراحى نشدن آنها به صورت «بیت» (فضاى مستقل درون خانه)، تفاوت سبک ستون‌گذارى، استفاده نکردن از آجر، گنبد و گچ‌برى، نبود رواقهاى محیط حیاط و نبود سقفهاى داراى قوس و طاق، با کاخهاى اموى متفاوت است. بدین‌ترتیب، شاید بانى بنا از مردم روم شرقى یا از غسانیان (حدود قرن پنجم میلادى) بوده باشد، زیرا قابل‌مقایسه با بعضى بناهاى این دوره‌ها مانند رصافه* است. به هرحال، در عهد اموى از نقشه و ساختار این کاخ بهره مى‌گرفته‌اند. نیز تزیینات بنا این احتمال را به وجود مى‌آورد که یکى از فرمانروایان عربِ گمارده امپراتوران روم‌شرقى، در سده پنجم و ششم میلادى آن را ساخته باشد (گاوبه؛ د. اسلام، همانجاها).منابع : عفیف بهنسى، «القصورالشامیة و زخارفها فى عهد الامویین»، الحولیات الاثریة العربیة السوریة، ج 25، ش 1 و 2 (1975)؛ هاینتس گاوبه، «خربة‌البیضا، او، القصرالابیض»، همان، ج 24، ش 1 و 2 (1974)؛EI2, s.v. "Khirbat al-bayda" (by H. Gaube).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عبدالکریم عطارزاده

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده