خرانه
معرف
قصرى از دوره امویان در اردن
متن
خَرانه، قصرى از دوره امویان در اردن. این بنا در حدود شصت‌کیلومترى جنوب‌شرقى عَمّان/امان و در هجده کیلومترى مغرب قُصَیر عَمرَه، در بیابانى پوشیده از سنگ سیاه (بازالت) قرار گرفته‌است (پترسن، ذیل مادّه؛ کرسول، ج 1، بخش 2، ص 448؛ >فرهنگ هنر<، ذیل"Qasr Kharana"). این بنا را قصر الحرّانه (رجوع کنید به لنکستر هاردینگ، ص 200) نیز نامیده‌اند، احتمالا به این سبب که حَرَّه در عربى به معنى سرزمین پوشیده از سنگ سیاه است که گویى با آتش سوخته است (ابن‌منظور، ج 3، ص 116). خرانه در موقعیتى سوق‌الجیشى و در محل تلاقى چند وادى در صحراى اردن قرار گرفته است (پیک، ج 3، ص 110؛ لنکستر هاردینگ، همانجا). اولین کاوش در قصر خرانه در 1314 انجام گرفت، اما مهم‌ترین مدرک درباره تاریخ این بنا را موریس در کاوشهاى 1323 تا 1324/1905ـ 1906 یافت، که کتیبه‌اى به خط کوفى بر دیوار یکى از اتاقهاى طبقه بالا در طرف غربى بنا بود. براساس این کتیبه، یکى از نزدیکان ولید اموى، به نام عبدالملک‌بن عمر، در محرّم 92، هنگام بازگشت از مکه در این محل بیتوته کرده بوده‌است (لنکستر هاردینگ، همانجا؛ کرسول، ج 1، بخش 2، ص 447ـ 448). قصر خرانه تا هنگام وقوع زلزله در 1306ش کاملا سالم بود اما در این رخداد شکاف عریضى در گوشه شمال‌غربى آن پدید آمد (لنکستر هاردینگ، ص 203). کاوشهاى سالهاى 1358 تا 1360ش در این بنا پیشینه آن را تا دوره اموى تأیید کرده ولى کاربرى آن را دقیقآ روشن نکرده است (>فرهنگ هنر<، همانجا).شکل بنا چهارگوش به ابعاد حدود 35 متر (هیلن برند، ص 385) و مصالح عمده آن لاشه سنگ با ساروج است (پترسن، همانجا). از تیرهاى چوبى در بنا براى افزایش مقاومت آن در مقابل زلزله استفاده شده است (لنکستر هاردینگ، ص 200؛ ایلایان، ص 2). درون دیوارها منفذهاى نسبتاً باریکى تعبیه شده‌است. حسنى (ص 225) این روزنها را محلهاى تیراندازى یا مَزغَل دانسته، اما ونتورى آنها را که ضربدرى طراحى شده و مانع ورود غبار و باعث تنظیم نور خورشید مى‌شده‌اند، وسیله تهویه هوا دانسته است (رجوع کنید به ایلایان، ص 4). در هر چهار گوشه بنا، برجى مدور (باستیان) و در مرکز دیوارهاى شرقى، غربى و شمالى نیز برجهایى با قاعده نیم‌دایره قرار دارد (رجوع کنید به هیلن‌برند، ص 568، طرح 14/7). تنها ورودى بنا در دیوار جنوبى، میان دو برج با قاعده یک‌چهارم دایره قرار گرفته و پنجره بزرگى در بالاى آن تعبیه شده‌است. کتیبه سنگى ورودى بنا به خط یونانى و با بهره‌گیرى از سبک معمارى بیزانس، یعنى ساخت چهار یا پنج اتاق گرداگرد تالار، گواهى بر پیشینه بیزانسى این بناست (لنکستر هاردینگ، همانجا؛ ایلایان، ص 2). اگرچه این بنا چنان با ویژگیهاى معمارى ساسانى، چون فراوانى ملاط و پنجره‌هاى هلالى و تالار گنبددار عجین است که بعضى آن را بنایى ساسانى یا حداقل تحت‌تأثیر ساسانیان دانسته‌اند (رجوع کنید به کرسول، ج 1، بخش 2، ص 448؛ هواگ و مارتن، ص 30).بعد از ورودى دالان و در هر طرف آن، یک اتاق با سقف گنبدى قرار دارد (پترسن، همانجا). این دالان به حیاط چهارگوش مرکزى قصر به ابعاد دوازده متر، راه دارد (>فرهنگ هنر<، همانجا).در حیاط بنا، مخزن کوچکى براى گردآورى آب باران و در دو گوشه حیاط، پلکانى براى اتصال به طبقه دوم و پشت‌بام تعبیه شده است (رجوع کنید به هواگ و مارتن، همانجا). در چهار جانب حیاط و در دو طبقه، 61 اتاق با ابعاد مختلف قرار دارد (>فرهنگ هنر<، همانجا). اتاقهاى دو طرف دالان و طبقه پایین ساده و احتمالا انبار (پترسن، همانجا) یا اصطبل (رجوع کنید به هیلن‌برند، ص 333) بوده‌اند. مهم‌ترین اتاق، تالار پذیرایى است که در طبقه دوم و روى ورودى بنا واقع شده و در گذشته، گنبدى روى آن قرار داشته‌است. پنجره بالاى ورودى، مربوط به این تالار است (هواگ و مارتن، همانجا). اتاقهاى طبقه بالا با تزیینات گچ‌برى قالبى شبیه آرایه‌هاى قصر اُخَیضَر، و شمارى قاب‌بندیهاى کنده‌شده در دیوارها آراسته شده‌اند. هنوز روى قسمتهایى از دیوارها آثار نقاشیهاى رنگى با نقوش گیاهى موجود است. طاق اتاقها نیز قوسى‌شکل است (>فرهنگ هنر<؛ حسنى، همانجاها). اتاقها به سبب ساخته‌شدن به شکل خانه‌هاى کوچک، به بیت معروف‌اند (کرسول، همانجا).درباره کارکرد بنا، به‌رغم شهرت آن به قصر، نظرهاى متفاوتى ابراز شده است. بیشتر به نظر مى‌رسد این بنا منزلگاهى براى اقامت کوتاه‌مدت بوده‌است. ویژگى ساده و خشن بنا، از جمله نداشتن پنجره در دیوارهاى خارجى اتاقها، فضاى نیم‌تاریک و سرد، نبودن نشانى از اثاثیه در اتاقها، پیش‌بینى نکردن تمهیدى براى رساندن آب جارى به آنها و اصولا ابهام درخصوص منبع آب بنا، همچنین دسترسى به بسیارى از این اتاقها از طریق اتاقهاى مجاور، که به حریم خصوصى ساکنان لطمه مى‌زده است، مى‌توانند شواهدى بر این امر باشند (هیلن‌برند، ص 387).منابع : ابن‌منظور؛ فردریک جوارد پیک، تاریخ شرقى الاردن و قبائلها، تعریب بهاءالدین طوقان، بغداد ?]1352/ 1935[؛ جعفر حسنى، «قصور الامویین فى‌الدیار الشامیة»، مجلة‌المجمع‌العلمى‌العربى، ج 17، ش 5 و 6 (جمادى‌الاولى و جمادى‌الآخره 1361)؛ لنکستر هاردینگ، آثارالاردن، تعریب سلیمان موسى، عَمّان 1971؛ جان هواگ و هانرى مارتن، سبک‌شناسى هنر معمارى در سرزمین‌هاى اسلامى، ترجمه پرویز ورجاوند، تهران 1384ش؛Keppel Archibald Cameron Creswell, Early Muslim architecture, Oxford 1969. Repr. New York 1979; The Dictionary of art, ed. Turner, New York: Grove, 1998; Robert Hillenbrand, Islamic architecture: form, function and meaning, Edinburgh 1994; J. S. A. Ilayan, "The development of structural concept and the architectural form in Qasr Kharana", Unesco, 2010. Retrieved Aug.31, 2010, from http://www. Unesco.org/ archi 2000/pdf/ ilayan.pdf; Andrew Petersen, Dictionary of Islamic architecture, London 1996.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

افسانه منفرد

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده