خرانق
معرف
خَرانَق،# بخش و مرکز بخشى در شهرستان اردکان.
متن
خَرانَق، بخش و مرکز بخشى در شهرستان اردکان.1) بخش خَرانق. در مشرق شهرستان اردکان در شمال استان یزد قرار دارد و از شمال به شهرستان نائین، از مشرق به شهرستان طبس، از جنوب به شهرستان بافق و از مغرب به بخش مرکزى شهرستان اردکان محدود مى‌شود (رجوع کنید به نقشه تقسیمات کشورى جمهورى اسلامى ایران؛ نقشه راهنماى استان یزد). این بخش مشتمل است بر دو دهستانِ رباطات، به مرکزیت رباط پشت بادام* و زرین، به مرکزیت آبادى توت (ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1385ش، ذیل «استان یزد»). مرکز بخش آبادى خرانق است (رجوع کنید به ادامه مقاله).خرانق یکى از وسیع‌ترین، کم تراکم‌ترین و خشک‌ترین بخشهاى کشور است. این بخش با وسعتى بالغ بر هجده هزار کیلومترمربع، وسیع‌تر از استانهاى اردبیل و گیلان و چند استان دیگر است (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، 1386ش، ص 57؛ فرهنگ جغرافیایى آبادیهاى ]کشور[ : استان یزد، ج 1، ص 254). سطح آن غالبآ دشتهاى نسبتآ هموار و پوشیده از شنهاى روان است و به جز چند ناهموارى از رشته‌کوههاى منفرد مرکز ایران، ارتفاعات مهمى در خرانق ممتد نیست. دُربید در شمال غربى و هامانه در جنوب خرانق (ارتفاع بیش از سه هزار متر) و کوههاى ساغند در جنوب رباط پشت بادام (ارتفاع 2350 متر) و چاه جوله (ارتفاع 2293 متر) مهم‌ترین ناهمواریهاى بخش‌اند که بیشتر روستاها را در خود جاى داده‌اند و از مناطق عمده دامپرورى بخش به شمار مى‌روند (رجوع کنید به عباس جعفرى، ج 1، ص 549؛ فرهنگ جغرافیایى آبادیهاى ]کشور[: استان یزد، ج 1، ص 258 و نقشه 4 و 5).آب و هواى خرانق گرم و خشک است. میانگین دما در قسمتهاى مختلف بخش بیش از ْ15 و میزان بارش سالیانه کمتر از 100 میلیمتر است. در مناطق کوهستانى بخش، به ویژه در بخش غربى میانگین دما بیش از ْ15 و میزان بارش بیش از 250 میلیمتر است (رجوع کنید به فرهنگ جغرافیایى آبادیهاى ]کشور[: استان یزد، ج 1، ص 254 و نقشه 2 و 3). این بخش با کمبود منابع آبى سطحى و زیرزمینى روبه‌روست و رود خرانق که از ارتفاعات پیرامون آبادى خرانق سرچشمه مى‌گیرد و به کویر درانجیر منتهى مى‌شود، رود فصلى است (رجوع کنید به عباس جعفرى، ج 2، ص 205؛ نقشه راهنماى استان یزد).بخش خرانق در 1316ش در استان یزد تشکیل و از 1324ش جزو شهرستان اردکان شد (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1382ش، ذیل «استان یزد»). جمعیت آن در سرشمارى 1385ش، 3195 تن و تراکم نسبى جمعیت 16ر0 تن در هر کیلومترمربع بوده است (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، 1385ش، ذیل «استان یزد»؛ فرهنگ جغرافیایى آبادیهاى ]کشور[: استان یزد، ج 1، ص 258). در خرانق منابع معدنى و زیرزمینى غنى وجود دارد. معدن اورانیوم خرانق، از بزرگ‌ترین معادن خاورمیانه، در جنوب آبادى ساغند قرار دارد؛ علاوه بر آن، معدن چادُرمَلو در جنوب شرقى آبادى خرانق و معدن سنگ باریت حاجى‌آباد از معادن مهم بخش است (فرهنگ جغرافیایى آبادیهاى] کشور[: استان یزد، ج 1، ص 261؛ حقیقت، ص 50؛ مرکز آمار ایران، 1385ش، همانجا).در بخش خرانق آبادیهاى قدیمى متعدد و آثار فراوانى وجود دارد، از جمله رباط پشت بادام؛ آبادیهاى انجیره (یا آبخیزه) و ساغند که ابن‌خرداذبه (ص 51) و مقدسى (ص 493) از آن نام برده‌اند. آبادى ساغند در 55 کیلومترى مشرق آبادى خرانق واقع و داراى آثارى قدیمى چون قلعه اللّه‌آباد (از آثار سده‌هاى هفتم یا هشتم)، کاروان‌سرا و امامزاده شاه قاسم است؛ آبادیهاى مُغِستان با قلعه‌اى کهن، شهرنو با آب‌انبار قدیمى و توت با برجى از دوره قاجار نیز از آبادیهاى قدیمى بخش خرانق به شمار مى‌رود (رجوع کنید به فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج73، ص23، 25ـ26، 39، 43؛ قلاع و استحکامات نظامى، ص 237ـ 238). در این بخش کاروان سراهاى فراوانى وجود دارد و به سبب کثرت این کاروان‌سراها، نام رباطات نیز به آن اطلاق شده است (فرهنگ جغرافیایى آبادیها، ج73،ص19؛ نیز رجوع کنید به پازوکى‌طرودى و شادمهر، ص460).2) آبادى خرانق، مرکز بخش خرانق، در حدود 65 کیلومترى مشرق اردکان و 80 کیلومترى شمال شرقى یزد، در مسیر راه اصلى یزد ـ مشهد قرار دارد (رجوع کنید به نقشه راهنماى استان یزد). این آبادى که در ارتفاع 1720 مترى و کنار رود خرانق قرار دارد، از سه طرف با کوه احاطه شده‌است و از مشرق به نمکزار میان خرانق و ساغند محدود مى‌شود (فرهنگ جغرافیایى آبادیهاى ]کشور[: استان یزد، ج 1، ص 262). خرانق از دو قنات دائمى خرانق و مهواد بهره مى‌برد، با این حال به جز باغهاى محدود، کشاورزى عمده‌اى ندارد. صنایع دستى مهم آنجا قالى‌بافى با طرحهاى یزدى و کاشانى است (همان، ج 1، ص254، 261). جمعیت آن در سرشمارى 1385ش، 433 تن بوده است. اهالى آنجا شیعه‌اند و به فارسى با گویش یزدى سخن مى‌گویند (مرکز آمار ایران، 1385ش؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، همانجاها؛ فرهنگ جغرافیایى آبادیهاى ]کشور[: استان یزد، ج 1، ص 262).گفته مى‌شود سابقه آبادى خرانق بیشتر از شهر یزد است (رجوع کنید به فرهنگ جغرافیایى آبادیهاى ]کشور[: استان یزد، ج 1، ص 263). نام آن در اصل خُورنُق و احتمالا از سکونتگاه‌هاى زردشتیان بوده است (رجوع کنید به رزم‌آرا، ج10، ص 76). در میان اهالى خرانق مشهور است که این آبادى سابقآ خَبَرْنَق نام داشت که برگرفته از نام فردى زردشتى است (فرهنگ جغرافیایى آبادیهاى ]کشور[: استان یزد، همانجا). یزدیها به آن خُرُونُق مى‌گویند (جعفربن محمد جعفرى، ص 278). به گفته مستوفى‌بافقى که کتابش را در سده یازدهم تألیف کرده، رباط و دیه خرانق را در حدود چهار هزار سال قبل، فردى به نام خورافروز بنا کرده و خورنق نامیده و به سبب کثرت استعمال به خرانق مشهور شده است (ج 3، ص 662).از وضع خرانق در پیش از اسلام اطلاع دقیقى در دست نیست. به نظر مى‌رسد مکان آبادى خرانه یا خزانه که مؤلفان جغرافیایى اوایل دوره اسلامى در نوزده فرسخى یزد به نیشابور ــمیان انجیره و ساغند، در شش فرسخى انجیره و دوازده فرسخى ساغندــ از آن نام‌برده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌خرداذبه، ص 51؛ ابن‌حوقل، ص 407ـ408) با آبادى فعلى خرانق مطابقت داشته باشد. بنابر گزارشها، در این دوره در خرانق دویست سکنه، قلعه، کشت و زرع و باغ وجود داشت (رجوع کنید به اصطخرى، ص 235؛ ابن‌حوقل، همانجا؛ مقدسى، ص 493).خرانق در مسیر حرکت امام رضا علیه‌السلام به خراسان بود؛ بنابر سنگ‌نوشته‌اى که در خرانق موجود است، این آبادى در 592 مخروبه بود و در 595 بازسازى شد (افشار، 1345ش، ص650ـ651؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 73، ص20). در سده‌هاى هشتم و نهم، جاده خرانق در مسیر خراسان رونق داشت (رجوع کنید به جعفربن محمد جعفرى، ص 143). در اوایل سده یازدهم، رباط خرانق محل جنگ مهاجمان ازبکى که از خراسان به یزد مى‌رفتند با علیقلى‌خان شاملو، حاکم یزد، بود که به شکست ازبکان انجامید (رجوع کنید به اسکندرمنشى، ج 2، ص 525ـ 526). پس از آن، کاروانهاى میان یزد و خراسان قرنها از این رباط استفاده مى‌کردند (رجوع کنید به سپهرى اردکانى، ج 1، ص100ـ101؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 73، ص 19). در دوره پهلوى، خرانق با جمعیتى بالغ بر شش صد تن، قصبه بخش خرانق با هجده آبادى بود، از صحارى آنجا زیره سیاه به دست مى‌آمد و مردم آن کرباس‌بافى داشتند (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال، ج 3، ص 276؛ رزم را، ج10، ص 77). امروزه بافت هسته اصلى خرانق، قدیمى است اما در مجاورت راه یزد ـ مشهد بافت جدیدى شکل گرفته است (رجوع کنید به فرهنگ جغرافیایى آبادهاى ]کشور[: استان یزد، ج 1، ص 263).از آثار خرانق اینهاست : مسجدجامع قدیمى با سنگ قبرى به تاریخ 499، منار جنبان با قدمتى بیش از 150 سال، قلعه خرانق با شش برج براى حفاظت در برابر مهاجمان، کاروان‌سراى چهار ایوانى با مصالح آجرى متعلق به دوره صفوى ــ بازسازى شده در دوره قاجار، مَشْهَدَک یا مَشْهَدُک در نزدیکى گورستان خرانق که به عقیده اهالى محل نماز امام رضا علیه‌السلام بود، دو سنگ قبر از سده هشتم، مزار باباخادم و آب‌انبار (قلاع و استحکامات نظامى، ص238؛ کیانى و کلایس، ج1، ص183؛ افشار، 1348ـ 1354ش، ج 1، ص170ـ 171؛ فرهنگ جغرافیایى آبادهاى ]کشور[: استان یزد، همانجا؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 73، ص20؛ نیز رجوع کنید به «خورانق ستاره‌اى در کویر»، ص50ـ51). کاروان سراهاى سنگى (متعلق به دوره مغول) و شاه‌عباسى و یزدیها در انجیره، قلعه قدیمى در آبادى دُرْبید و امامزاده پیرغیب در آبادى هامانه از آثار پیرامون آبادى خرانق است (پازوکى طرودى و شادمهر، ص460ـ464؛ فرهنگ جغرافیائى‌آبادیها، ج73،ص19).منابع : ابن‌حوقل؛ ابن‌خرداذبه؛ اسکندرمنشى؛ اصطخرى؛ ایرج افشار، «کتیبه‌اى از قرن ششم در خرانق: اطلاعى مهم از گذرگاه حضرت ثامن‌الائمة» یغما، سال 19، ش 12 (اسفند 1345)؛ همو، یادگارهاى یزد، تهران 1348ـ 1354ش؛ ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال، کتاب جغرافیا و اسامى دهات کشور، ج 3، تهران 1331ش؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، عناصر و واحدهاى تقسیمات کشورى: آذر 1385،] تهران 1385ش[؛ همو، نشریه تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران 1382ش؛ ناصر پازوکى‌طرودى و عبدالکریم شادمهر، آثار ثبت‌شده ایران در فهرست آثار ملى : از 24/6/ 1310 تا 24/6/ 1384، تهران 1384ش؛ جعفربن محمد جعفرى، تاریخ یزد، چاپ ایرج افشار، تهران 1343ش؛ عباس جعفرى، گیتاشناسى ایران، تهران 1368ـ 1379ش؛ عبدالرفیع حقیقت، فرهنگ تاریخى و جغرافیائى شهرستانهاى ایران، تهران 1376ش؛ «خورانق ستاره‌اى در کویر: گزارشى از روستاى خورانق، محل مرکز مطالعات و همکارى‌هاى بین‌المللى»، دهیاریها، سال 2، ش 8 (تیر 1383)؛ رزم‌آرا؛ على سپهرى اردکانى، نگاهى به تاریخ اردکان، ج 1، اردکان 1364ش؛ فرهنگ جغرافیایى آبادیهاى ]کشور[ : استان یزد، تهران: سازمان جغرافیایى نیروهاى مسلح، 1381ش؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى کشور جمهورى اسلامى ایران، ج :73 کویر در انجیر، تهران: اداره جغرافیائى ارتش، 1360ش؛ قلاع و استحکامات نظامى، تألیف و تدوین کاظم ملازاده و مریم محمدى، تهران: سوره مهر، 1385ش؛ محمدیوسف کیانى و ولفرام کلایس، فهرست کاروانسراهاى ایران، تهران 1362ـ 1368ش؛ مرکز آمار ایران، سالنامه آمارى کشور 1385، تهران 1386ش؛ همو، سرشمارى عمومى نفوس و مسکن :1385 نتایج تفصیلى کل کشور، 1385ش.Retrieved May,24,2010, from http://www.sci.org.ir/portal/ faces/public/census85/census85.natayej/census85.rawdata;محمدمفیدبن محمود مستوفى بافقى، جامع مفیدى، چاپ ایرج افشار، ج 3، تهران 1340ش؛ مقدسى؛ نقشه تقسیمات کشورى جمهورى اسلامى ایران، مقیاس 000،500 ،1:2، تهران: سازمان نقشه‌بردارى کشور، 1379ش؛ نقشه راهنماى استان یزد، مقیاس تقریبى 000، 700،1:1، تهران: سازمان جغرافیایى نیروهاى مسلح، 1386ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدسعید جانب اللهی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده