خراسانی میرزامحمدمهدی
معرف
عالم دینى، متبحر در فقه و فلسفه در قرن دوازدهم و سیزدهم
متن
خراسانى، میرزامحمدمهدى، عالم دینى، متبحر در فقه و فلسفه در قرن دوازدهم و سیزدهم. او را به دلیل ولادتش در اصفهان و اقامتش در مشهد، اصفهانى و مشهدى و به سبب سیادتش موسوى نیز نامیده‌اند. خراسانى ملقب به شهید ــشهید ثالث یا رابع ــ است. او در 1152 (و به نقلى 1153) در خانواده‌اى اهل علم و تقوا متولد شد. پدرش هدایت‌اللّه نام داشت و در سلسله نَسَب وى، نام شاه نعمت‌اللّه ولى*، ذکر شده است (رجوع کنید به آزاد کشمیرى، ص 353؛ قمى، ج 2، ص 671؛ رضوى، ص 412؛ مدرس، ص 54ـ57).خراسانى پس از فراگیرى مقدمات، به دانشهاى عقلى و نقلى علاقه‌مند شد و علوم عقلى را در اصفهان از آقامحمد بیدآبادى* اصفهانى و پس از آن در مشهد ریاضیات را نزد حسین عاملى مشهدى ــامام جمعه، حکیم و ریاضى‌دان ــ آموخت. سپس از مشهد عازم عتبات شد و در آنجا فقه و اصول و حدیث را از دو استاد معروف آن زمان، آقامحمدباقر بهبهانى* مشهور به وحید و شیخ محمد فتّونى عاملى فراگرفت (مدرس، ص 55؛ آزاد کشمیرى؛ همانجا؛ اعتمادالسلطنه، ج 2، ص 682؛ امینى، ص 275ـ 276). همچنین خراسانى، نزد آخوند خواجویى (احتمالا ملااسماعیل خواجویى*) و شیخ‌یوسف بحرانى* درس خواند و از آنها اجازه فتوا گرفت (رجوع کنید به امینى، ص 279؛ حبیب‌آبادى، ج 3، ص 646). وى بعد از سالها کسب دانش، از عتبات به مشهد بازگشت و به تعلیم و تربیت شاگردان در علوم عقلى و نقلى مشغول شد (رضوى، همانجا؛ انصارى‌قمى، ص 17). از جمله شاگردان وى سیدمحمدمهدى بحرالعلوم* است که در مشهد نزد وى فلسفه خواند و گفته شده است که خراسانى به وى لقب بحرالعلوم داد. دوره شاگردى بحرالعلوم نزد میرزا محمدمهدى خراسانى قبل از سفر وى به عتبات بوده است، زیرا بعدها هر دو شاگرد وحید بهبهانى شده‌اند (انصارى‌قمى، ص 18). همچنین سید دلدار على نقوى‌هندى (رجوع کنید به نقوى‌رضوى*، خاندان)، سیدکاظم‌بن سیدمحمد نعمت‌اللّه جزایرى، سید عبدالکریم‌بن سیدجواد نعمت‌اللّه جزایرى، آقااحمد بهبهانى* ــنوه وحید بهبهانى ــ، سید محمدحسن زنوزى*، و نیز سه پسر خراسانى، میرزا هدایت‌اللّه، میرزا عبدالجواد و میرزا داوود در زمره شاگردان وى به شمار مى‌آیند (رضوى، ص 405ـ406، 409؛ امین، ج 10، ص 76).میرزا محمدمهدى به همراه سه تن دیگر از شاگردان وحید بهبهانى (میرزا مهدى شهرستانى*، ملامحمدمهدى نراقى*، سید محمدمهدى بحرالعلوم) که نام آنها نیز مهدى بود به «مهادى اربعه» مشهورند (اعتمادالسلطنه؛ مدرس، همانجاها). خراسانى سرسلسله خاندانى سرشناس از عالمان است که به «شهیدى»هاى خراسان مشهور شده‌اند، از جمله حبیبِ خراسانى* و آقابزرگ شهیدى (حبیب خراسانى، مقدمه حسن حبیب، ص 7). میرزا محمدمهدى در مسائل اجتماعى و سیاسى فعال و صاحب نفوذ بود؛ از جمله اینکه دستور داد نورعلیشاه ــاز مریدان معصومعلیشاه که پس از کشته شدن معصومعلیشاه به مشهد فرار کرده بود و تبلیغ صوفى‌گرى مى‌کردــ را مؤاخذه و به همراه دیگر صوفیان از مشهد اخراج کنند (درباره گزارشهاى مختلف این رویداد رجوع کنید به شیروانى، ص 382ـ383؛ حبیب خراسانى، همان مقدمه، ص 117، 120) و نیز هنگامى که نادرمیرزا و نصراللّه میرزا ــاز نوادگان نادرشاه افشارــ به بهانه پرداخت حقوق سپاهیانشان به طلاها و اشیاى قیمتى خزانه حرم امام رضا علیه‌السلام دستبرد زدند، میرزا محمدمهدى جلوى آنها را گرفت. او همچنین طلاهایى را که در میان سپاهیان پخش شده بود، به مرور جمع‌آورى کرد و ضریحى بر گرد حرم شریف ساخت. این اعمال باعث کینه و دشمنى نادرمیرزا با میرزا محمدمهدى خراسانى شد. خراسانى سرانجام او در رمضان 1218 در حرم امام‌رضا علیه‌السلام، در پى اقدام نادرمیرزا به شهادت رسید و در همانجا دفن شد (رجوع کنید به زنوزى، روضه 4، قسم 4، ص 620؛ اعتمادالسلطنه، ج 2، ص 682ـ 683؛ مدرس، ص 55ـ56؛ حبیب خراسانى، همان مقدمه، ص 93ـ 95).آثار میرزا محمدمهدى خراسانى عبارت‌اند از: 1) نبراس الهدایة فى شرح کفایة‌الاحکام محقق سبزوارى (متوفى 1090) در شرح بابهاى طهارت، صلاة و حج. نسخه‌اى از این اثر در کتابخانه آستان قدس رضوى موجود است (رجوع کنید به اوکتایى، ج 5، ص 523ـ524؛ قس امین، ج 10، ص 75 که آن را شرح کفایة‌الاصول آخوند خراسانى (متوفى 1329) دانسته است). 2) شرح دروس که به خراسانى منسوب است و برخى آن را همان نبراس‌الهدایة فى شرح کفایة‌الاحکام مى‌دانند (رجوع کنید به نورى، ج 3، ص 429؛ رضوى، ص 411ـ412)، گروهى دیگر نیز آن را اثر دیگرى با عنوان شرح کتاب الدروس الشرعیة فى الفقه‌الامامیة از شهید اول (متوفى 786) دانسته‌اند (رجوع کنید به آزاد کشمیرى، همانجا؛ حبیب‌آبادى، ج 3، ص 646ـ647). 3)رساله نوروزیّه، در رد رساله نوروزیه ملااسماعیل خواجویى. نسخه‌اى از این اثر در کتابخانه مجلس شوراى اسلامى موجود است (رجوع کنید به حائرى، ج 9، بخش 1، ص 322ـ326) از این رساله باعنوان فى تحقیق‌النیروز نیز یاد شده است (رجوع کنید به زنوزى، همانجا). 4)رسالة فى رد رسالة المحاباتیة که در رد اثر محمدباقر وحید بهبهانى است (همانجا). 5)رسالة فى صلوة‌اللّیل (نورى، همانجا). 6)رساله‌اى در بقاء اجساد ائمه (ع) در قبور (رجوع کنید به حائرى، ج 9، بخش 1، ص 322).منابع : محمدعلى‌بن صادق آزادکشمیرى، کتاب نجوم‌السماء فى تراجم‌العلماء، قم ?] 1394[؛ محمدحسن‌بن على اعتمادالسلطنه، مطلع‌الشمس، چاپ سنگى تهران 1301ـ1303، چاپ تیمور برهان لیمودهى، چاپ افست تهران 1362ـ1363ش؛ امین؛ عبدالحسین امینى، شهداءالفضیلة، قم 1352ش؛ ناصرالدین انصارى قمى، شهید رابع: مرحوم آیت‌اللّه میرزا محمدمهدى خراسانى، قم 1376ش؛ عبدالعلى اوکتایى، فهرست کتب کتابخانه مبارکه آستان قدس رضوى، ج 1ـ5، مشهد 1305ـ؛ عبدالحسین حائرى، فهرست کتابخانه مجلس شوراى ملى، ج 9، بخش 1، تهران 1346ش؛ محمدعلى حبیب‌آبادى، مکارم‌الآثار، ج 3، اصفهان 1351ش؛ حبیب‌اللّه‌بن محمدهاشم حبیب خراسانى، دیوان، چاپ على حبیب، مشهد 1330ش؛ محمدباقربن اسماعیل رضوى، کتاب شجره طیّبه در انساب سلسله سادات علویه رضویه، چاپ محمدتقى مدرس رضوى، تهران 1352ش؛ محمدحسن‌بن عبدالرسول زنوزى، ریاض‌الجنة، روضه 4، قسم 4، چاپ على رفیعى، قم 1386ش؛ زین‌العابدین‌بن اسکندر شیروانى، ریاض‌السیاحه، چاپ اصغر حامد ربانى، تهران ?]1361ش[؛ عباس قمى، فوائدالرضویه: زندگانى علماى مذهب شیعه، تهران ?]1327ش[؛ عبدالرحمان‌بن نصراللّه مدرس، تاریخ علماء خراسان، چاپ محمدباقر ساعدى خراسانى، مشهد 1341ش؛ حسین‌بن محمدتقى نورى، مستدرک‌الوسائل، چاپ سنگى تهران 1318ـ1321، چاپ افست تهران 1382ـ1383.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمد زارع

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده