خراسان (۲)
معرف
خراسان (2)#
متن
خراسان (2)استانهاى خراسان. از زمان شکل‌گیرى مرزهاى سیاسى جدید میان کشورهاى ایران، افغانستان و ترکمنستان و به‌ویژه پس از شکل‌گیرى تقسیمات نوین کشورى در ایران در 1316ش، خراسان استان نهم ایران شناخته شد و تا 1383ش، وسیع‌ترین استان کشور بود. در 1383ش این استان به سه استان خراسان رضوى، خراسان جنوبى و خراسان شمالى تقسیم شد.خراسان‌رضوى. این استان 854، 118 کیلومترمربع، وسعت دارد، مرکز آن مشهد و پنجمین استان کشور از نظر وسعت است و به سبب وجود مزار امام رضا علیه‌السلام در مرکز آن اهمیت دارد. نام آن نیز به آن حضرت منسوب است. از شمال با کشور ترکمنستان و از مشرق با کشور افغانستان مرز مشترک دارد، از جنوب به‌استانهاى خراسان‌جنوبى و یزد، از مغرب‌به استان سمنان و از شمال‌غربى به استان خراسان شمالى محدود مى‌شود (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، 1386ش، ص 57ـ58؛ نقشه جمهورى اسلامى ایران). طبق تقسیمات کشورى سال 1385ش، این استان شامل بیست شهرستان و 69 شهر است (براى نامهاى آنها رجوع کنید به ایران. وزارت کشور، ذیل «استان خراسان»).سه رشته‌کوه بزرگ شمال‌شرق کشور، ارتفاعات اصلى خراسان‌رضوى را تشکیل مى‌دهد :1. رشته‌کوههاى شمالى استان که جهت عمومى شمال‌غربى ـ جنوب‌شرقى دارد و از سه ناهموارى عمده به‌هم پیوسته در شمال شهرستانهاى قوچان، چناران و مشهد با ارتفاعات مهمى چون کپه‌داغ (بلندترین قله ح 949 ،2متر)، اللّه‌اکبر (بلندترین قله ح 804 ،2 متر) و هزار مسجد (به طول 497 کیلومتر و بلندترین قله ح 040،3 متر)، رشته‌کوههاى به‌هم پیوسته جنوب شهرستانهاى ذکر شده با ارتفاعاتى چون آلاداغ* و بینالود* و رشته‌کوههاى جغتاى* در شمال شهرستان سبزوار تشکیل شده است. دره رود اترک در غرب و دره کشف‌رود در شرق که دو رشته‌کوه شمال استان را از هم جدا مى‌سازد، حوزه اصلى جمعیتى شمال‌شرق ایران و بستر مهم‌ترین شهرهاى استان است. رشته‌کوه جغتاى با دره رود جوین (یا کال‌شور) از ارتفاعات جنوبى جدا شده است.2. رشته‌کوههاى نه چندان مرتفع میانى که عمدتآ جهت غربى ـ شرقى دارد. ارتفاعات چهل تن، جام و سلیمانى از کوههاى مهم این قسمت است.3. ارتفاعات جنوبى که به صورت کوههاى منفرد در شهرستانهاى جنوبى استان مانند گناباد، واقع است (رجوع کنید به جعفرى، 1368ـ1379ش، ج 1، ص 76، 212ـ213، 424؛ اطلس جامع گیتاشناسى، ص 28ـ29؛ نقشه کامل ایران امروز). از این ارتفاعات، رودهاى متعددى سرچشمه مى‌گیرند و براساس نقشه‌هاى حوضه‌هاى آبریز اصلى کشور، آبهاى سطحى و رودهاى خراسان‌رضوى در چهار حوضه آبریز متفاوت جریان دارند: رودهاى شمال‌غربى استان در زیرحوضه اترک از حوضه آبریز دریاى خزر؛ رودهاى مرکز و جنوب در زیرحوضه‌هاى کال‌شور و کویر مرکزى از حوضه آبریز ایران مرکزى؛ رودهاى مرکز، شمال و مشرق استان در حوضه آبریز قره‌قوم و رودهاى مشرق و جنوب‌شرقى در زیرحوضه نمکزار خواف از حوضه آبریز شرق ایران (رجوع کنید به فرهنگ جغرافیایى رودهاى کشور، ج 5 و 6، ص 73، نقشه 1). رودهاى دائمى تجن*، اترک* هریرود* که 107 کیلومتر از طول آن، مرز خراسان‌رضوى با افغانستان را تشکیل مى‌دهد، کشف‌رود* ــمهم‌ترین رود داخلى استان به طول حدود سیصد کیلومترــ و چند رود دیگر با نام کال‌شور رودهاى مهم خراسان‌رضوى هستند (رجوع کنید به جعفرى، 1368ـ 1379ش، ج 2، ص 102، 218ـ219، 254، 372ـ374، 394، 477ـ478؛ فرهنگ جغرافیایى آبادیهاى کشور: استان خراسان رضوى، شهرستان سرخس، ص20ـ21؛ همان، شهرستان تربت‌جام، ص10؛ همان، شهرستان قوچان، ص بیست‌وهفت).دشتهاى میانکوهى از عوارض طبیعى است که تقریبآ در سراسر استان پراکنده است و نقش مؤثرى در توزیع و تراکم جمعیت استان دارد. دشتهاى صالح‌آباد و تربت‌جام (در شهرستان تربت‌جام)، دشتهاى گنبدلى و سرخس (در شهرستان سرخس) و دشتهاى قوچان و فاروج (در شمال استان) نمونه‌هایى از دشتهاى استان است. این دشتها همچنان که در ذخیره‌سازى منابع آبى زیرزمینى اثر مستقیم دارد، خراسان‌رضوى را به یکى از مراکز کشاورزى کشور تبدیل نموده و پوشش گیاهى مطلوبى را به‌ویژه در نیمه شمالى استان فراهم آورده است.استان خراسان‌رضوى علاوه بر پانزده سد مخزنى بزرگ مانند سد دوستى، که مهم‌ترین سد استان است، 619 ، 6 قنات و بالغ بر چهارده هزار چاه عمیق دارد که از این نظر به ترتیب در رتبه نخست و سوم در میان استانهاى کشور قراردارد (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، 1386ش، ص 319، 321). این استان بیش از 000 ،394 بهره‌بردار زراعى دارد که بالاترین رقم در میان استانهاى کشور است. شیوه غالب کشت استان به صورت دیم است و حدود 56% زمینهاى زراعى استان به کشت گندم اختصاص دارد. این استان با سطح کشت حدود 000 ،788 هکتار پس از خوزستان دومین سطح کشت را دارد و پس از استان فارس دومین تولیدکننده گندم در کشور است (رجوع کنید به همان، 1386ش، ص 178، 444؛ همو، 1384ش، ص 63). همچنین این استان بیشترین سطح کشت جو در کشور را داراست و مهم‌ترین تولیدکننده جو و انگور آبى در کشور محسوب مى‌شود (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، 1386ش، ص 179، 185). سبزوار، نیشابور و تربت‌حیدریه شهرستانهاى مهم استان در کاشت و تولید چغندرقند به‌شمار مى‌روند و علاوه بر تربت‌حیدریه که بالغ بر 40% تولید زعفران استان را داراست، کاشمر، گناباد و رشتخوار شهرستانهاى مهم استان در کاشت و تولید زعفران‌اند (بالغ بر 000 ،146 کیلوگرم در سال) که تقریبآ به ‌طور کامل به صورت آبى کشت مى‌شود (رجوع کنید به همو، 1384ش، ص 71، 73). خربزه، گرمک و دستنبو از محصولات مشهور استان است که عمدتآ در شهرستانهاى تربت‌جام، تایباد، خواف و مشهد تولید مى‌شود (رجوع کنید به همان،ص80، 99، نیز رجوع کنید به ص 103ـ148). خراسان‌رضوى مهم‌ترین استان از نظر بهره‌برداران گوسفند و بره و تعداد دام کشور، سومین استان داراى بهره‌بردارى طیور سنّتى و دومین استان کشور در پرورش طیور صنعتى است (رجوع کنید به همو، 1386ش، ص200، 205، 207).این استان 286 معدن در حال بهره‌بردارى دارد که بالاترین رقم در میان استانهاى کشور است (براى فهرست و ویژگیهاى برخى از معادن مهم استان رجوع کنید به کسیانى اول، ص 109ـ153). پالایشگاه گاز خانگیران (نام کنونى آن شهید هاشمى‌نژاد)، از پالایشگاههاى معروف ایران، در شهرستان سرخس خراسان رضوى است (رجوع کنید به فرهنگ جغرافیایى آبادیهاى کشور: استان خراسان رضوى، شهرستان سرخس، ص 29). فعالیت 348 شرکت تعاونى صنعتى و 52 شرکت تعاونى فرش دستباف، رونق فعالیت تعاونى در استان را نشان مى‌دهد (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، 1386ش، ص 308، 310). قالى (به‌ویژه فرش مشهد)، قالیچه، گلیم، پوستین و نمد مهم‌ترین تولیدات صنعتى استان است (رجوع کنید به فرهنگ جغرافیائى آبادیها، همانجا؛ فرهنگ جغرافیایى آبادیهاى کشور: استان خراسان رضوى، شهرستان قوچان، ص 34).استان خراسان‌رضوى با جمعیتى بالغ بر 5ر5 میلیون تن (9ر7% جمعیت کشور) دومین استان کشور از نظر جمعیت است. از این تعداد، بالغ بر 6ر99% مسلمان‌اند که بیشترین آنان شیعه دوازده امامى‌اند و اهل تسنن در شهرستانهاى شمالى استان ساکن‌اند (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، 1386ش، ص 113؛ فرهنگ جغرافیایى آبادیهاى کشور: استان خراسان رضوى، شهرستان درگز، ص 26؛ همان، شهرستان قوچان، ص سى‌وشش). در این استان، علاوه بر گویشهاى مختلف فارسى، زبانهاى ترکى و کردى و عربى نیز رایج است (رجوع کنید به فرهنگ جغرافیایى آبادیهاى کشور: استان خراسان رضوى، شهرستان قوچان، همانجا؛ همان، شهرستان درگز، ص 25ـ26؛ نیز رجوع کنید به بخش 3، ج )زبانهاى رایج در خراسان).استان خراسان‌رضوى علاوه بر آنکه داراى شهرهاى تاریخى متعدد مانند مشهد، نیشابور، طوس، بیهق و زام است، مراکز دیدنى بسیارى نیز مانند طرقبه، شاندیز، قدمگاه و گلمکان دارد. این استان داراى بناها و آثار تاریخى فراوانى است که برخى از این آثار در فرهنگ اسلامى و ایرانى از برجسته‌ترین آثار به‌شمار مى‌آید. تا شهریور 1384، تعداد 914 اثر استان در فهرست آثار ملى کشور به ثبت رسید که بیشتر آنها متعلق به دوره اسلامى و در شهرستان مشهد و سپس در شهرهاى طوس و سبزوار و سرخس و نیشابور و تربت‌حیدریه و تربت‌جام و تایباد و کلات متمرکز است (رجوع کنید به پازوکى طرودى و شادمهر، ص 152ـ181؛ مشکوتى، ص 82 ـ112؛ مرکز آمار ایران، 1385ش، ص 658ـ 662؛ فرهنگ جغرافیایى آبادیهاى کشور، استان خراسان رضوى، شهرستان کلات، ص23، 29؛ همان، شهرستان سرخس، ص32؛ اطلس گردشگرى و زیارتى مشهد مقدس، ص16ـ25)؛ مجموعه‌اى از آثار شامل ارگ و باروى شهرها، قلاع و استحکامات، فضاهاى جغرافیایى و محیطى (رجوع کنید به قلاع و استحکامات نظامى، ص 99ـ 110؛ مرکز آمار ایران، 1386ش، ص 86؛ فرهنگ جغرافیایى آبادیهاى کشور: استان خراسان رضوى، شهرستان درگز، ص 6، 23ـ24) و نیز مراکز علمى و فرهنگى شهرهاى این استان، جایگاه تاریخى ویژه‌اى به شهرهاى استان بخشیده است (رجوع کنید به مدارس و بناهاى مذهبى، ص 91ـ 113؛ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1382شالف، ص 5ـ56؛ همو، 1382شب، ص 189ـ231؛ مولوى، ج 1، ص 201، 124، 233، 488 و جاهاى دیگر) که مورد توجه جهانگردان و سیاحان قرار گرفته است (رجوع کنید به طاهرى، ص 24، 34، 37، 54، 62). علاوه بر آن، علما و بزرگانى که به شهرهاى تاریخى استان منسوب‌اند، نشان‌دهنده پویایى دینى و مذهبى این شهرها در دوره‌هاى مختلف تاریخى است (رجوع کنید به رنجبر، ص 152ـ153).منابع : اطلس جامع گیتاشناسى: 85ـ 84، تهران: گیتاشناسى، 1384ش؛ اطلس گردشگرى و زیارتى مشهد مقدس، تهران: گیتاشناسى، 1382ش؛ ایران. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى. دفتر طرح‌هاى ملى، یافته‌هاى طرح آمارگیرى جامع فرهنگى کشور، فضاهاى فرهنگى ایران: فهرستگان آثار تاریخى (2)، تهران 1382ش الف؛ همو، یافته‌هاى طرح آمارگیرى جامع فرهنگى کشور، فضاهاى فرهنگى ایران: فهرستگان زیارتگاه‌ها (1)، تهران 1382ش ب؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، عناصر و واحدهاى تقسیماتى کشورى: آذر 1385، ]تهران 1385ش[؛ ناصر پازوکى طرودى و عبدالکریم شادمهر، آثار ثبت‌شده ایران در فهرست آثار ملى: از 24/6/1310 تا 24/6/ 1384، تهران 1384ش؛ عباس جعفرى، شناسنامه جغرافیاى طبیعى ایران، تهران: گیتاشناسى، 1363ش؛ همو، گیتاشناسى ایران، تهران 1368ـ1379ش؛ احمد رنجبر، خراسان بزرگ: بحثى پیرامون چند شهر از خراسان بزرگ، تهران 1363ش؛ ابوالقاسم طاهرى، جغرافیاى تاریخى خراسان از نظر جهانگردان، ]تهران[ 1348ش؛ فرهنگ جغرافیایى آبادیهاى کشور: استان خراسان رضوى، شهرستان تربت‌جام، همان، شهرستان درگز، همان، شهرستان سرخس، همان، شهرستان قوچان، همان، شهرستان کلات، تهران: سازمان جغرافیایى نیروهاى مسلح، 1384ش؛ فرهنگ جغرافیایى رودهاى کشور، تهران: سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلح، 1381ش ـ؛ قلاع و استحکامات نظامى، تألیف و تدوین کاظم ملازاده و مریم محمودى، تهران: سوره مهر، 1385ش؛ جمال کسیانى اول، اطلس معادن سنگهاى تزئینى و نماى ایران، تهران 1383ش؛ مرکز آمار ایران، سالنامه آمارى کشور 1385، تهران 1386ش؛ همو، نتایج تفصیلى سرشمارى عمومى کشاورزى :1382 استان خراسان رضوى، تهران 1384ش؛ نصرت‌اللّه مشکوتى، فهرست بناهاى تاریخى و اماکن باستانى ایران، تهران 1349ش؛ عبدالحمید مولوى، آثار باستانى خراسان، ج 1، مشهد 1354ش؛ نقشه جمهورى اسلامى ایران: براساس تقسیمات کشورى، مقیاس 000،600،1:1، تهران: گیتاشناسى، 1383ش؛ نقشه راهنماى استان خراسان رضوى، مقیاس تقریبى 000، 300،1:1، تهران: سازمان‌جغرافیایى نیروهاى مسلح، 1386ش؛ نقشه کامل ایران امروز، مقیاس 000، 600،1:1، تهران: گیتاشناسى، 1386ش؛خراسان جنوبى، این استان از نظر وسعت هشتمین استان کشور است (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، 1386ش، ص 57) که به سبب قرار داشتن در قسمت جنوبى منطقه خراسان، خراسان جنوبى نامیده شده و مرکز آن بیرجند* است. این استان از شمال به استان خراسان رضوى، از جنوب به استانهاى سیستان و بلوچستان و کرمان، و از مغرب به استان یزد محدود مى‌شود و از مشرق با کشور افغانستان حدود 330 کیلومتر مرز مشترک دارد (رجوع کنید به بهنیا، ص 149؛ نیز رجوع کنید به نقشه جمهورى اسلامى ایران).این استان هفت شهرستان و بیست شهر دارد که شهرهاى بیرجند (مرکز استان)، قائن، نهبندان، سربیشه و خوسْف از بقیه بزرگ‌تر و پرجمعیت‌ترند (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، ذیل «استان خراسان جنوبى»؛ نقشه تقسیمات سیاسى استان‌هاى جمهورى اسلامى ایران).ارتفاعات این استان بخشى از ناهمواریهاى شرقى کشور، معروف به کوهستانهاى شرق ایران، را تشکیل مى‌دهند که جهت شمالى ـ جنوبى دارند. این ارتفاعات مشتمل‌اند بر چند رشته‌کوه کوچک (مانند باقران، مؤمن‌آباد، شاه‌کوه، شیشه، آهنگران و سفیدکوه) و از نظر زمین‌شناسى، در محدوده نهبندان ـ خاش قرار دارند. این محدوده از دو مجموعه تشکیل شده است که با یک حوضه رسوبى از هم جدا شده‌اند (رجوع کنید به فرهنگ جغرافیایى کوههاى کشور، ج 4، ص نوزده، بیست‌وپنج؛ ایران. وزارت کشور، اداره کل آمار و ثبت‌احوال، ج 3، ص 94؛ درویش‌زاده، ص 218ـ219). در این استان قله‌هایى با بیش از 500 ،2 متر ارتفاع (مانند سبزکوه و سفیدکوه) فراوان است (رجوع کنید به کیهان، ج 1، ص 54؛ اطلس راههاى ایران، ص 49ـ50؛ براى اطلاع بیشتر رجوع کنید به فرهنگ جغرافیایى کوههاى کشور، ج 4، ص 2ـ3). قسمت شرقى استان به دشتهاى کمتر از 1300 متر در مرز افغانستان، قسمت جنوبى به کویر لوت و دشتهاى شمالى سیستان در ارتفاع 1300 تا 1400 مترى، و مغرب استان به دشتهاى کمتر از هزار متر در مرکز ایران منتهى مى‌شود. در این دشتها شوره‌زارها و کویرهاى متعددى، مانند دَق (نمکزار) پترگان در مشرق قائنات و نزدیک مرز افغانستان و دق محمدآباد در هفتاد کیلومترى شمال‌غربى بیرجند مشاهده مى‌شود (رجوع کنید به افشین، ج2، ص277؛ نیز رجوع کنید به اطلس راههاى ایران، همانجا؛ نقشه کامل ایران امروز).این استان رود دائمى ندارد و رودهاى فصلى آن از حوضه‌هاى آبریز مشرق ایران و زیرحوضه‌هاى نمکزار خواف، هامون ماشکیل، هامون هیرمند و حوضه آبریز دشت لوت (کویر لوت) است (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال، ج 3، ص 95؛ افشین، ج 2، ص 276ـ277؛ فرهنگ جغرافیایى رودهاى کشور، ج 5 و 6، ص 8).خراسان جنوبى از نواحى خشک ایران است و به جز مناطق معدودى که آب و هواى معتدلى دارند، در بقیه مناطق تابستانها بسیار گرم و زمستانها سرد است (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال، همانجا؛ رزم‌آرا، ج 9، ص 69). این استان از نظر منابع آبى، در گذشته وضع مناسبى داشته، اما در دهه‌هاى اخیر، به دلیل استفاده گسترده از چاههاى عمیق و نیمه‌عمیق، چشمه‌ها و بالغ بر 900 ،3 قنات، با کم آبى مواجه شده است. در سالهاى 1383 تا 1385ش، بارش مرکز این استان از 212 میلیمتر بیشتر نبوده است (رجوع کنید به کیهان، ج 2، ص 205ـ206؛ مرکز آمار ایران، 1386ش، ص 78ـ79، 319). قبل از شبکه لوله‌کشى آب، آب حوضها و آب‌انبارها نیز از قناتها تأمین مى‌شد و هم‌اکنون قناتها تأمین‌کننده آب باغها و زمینهاى زراعى است. عمیق‌ترین قناتها در استان خراسان جنوبى وجود دارد (رجوع کنید به یزدانى، ص 155ـ164، 170).وضع آب و هوا و منابع آبى در نوع سکونت گزینى و اقتصاد (به‌ویژه نوع کشت محصولات کشاورزى) استان خراسان جنوبى مؤثر بوده است. در مجموع، براساس سرشمارى عمومى کشاورزى 1382ش، اراضى کشاورزى منطقه استان خراسان جنوبى 000، 150 هکتار است که 000 ،38بهره‌بردار زراعى و باغى در این اراضى کشت مى‌کنند. از این اراضى، بالغ بر 52% به صورت آبى، 44% به صورت دیم و بقیه به صورت باغ و قلمستان کشت مى‌شود (مرکز آمار ایران، 1384ش، ص21). زعفران و زرشک از مهم‌ترین محصولات این استان است. براساس همین سرشمارى، 890،9 بهره‌بردار در 457،2 هکتار از اراضى این استان، بالغ بر 900 ،8کیلو زعفران کشت کرده‌اند که ظاهرآ بیش از 95% زعفران ایران و حدود 60% زعفران جهان است (رجوع کنید به همان، ص 55؛ خراسان جنوبى، ص 15؛ براى اطلاع بیشتر از وضع تولید زعفران در گذشته و سطح زیرکشت آن در خراسان جنوبى رجوع کنید به ابریشمى، ص 89ـ97؛ کافى، ص 23ـ29). این استان همچنین مهم‌ترین تولیدکننده زرشک کشور است که براساس سرشمارى مذکور، 565،12 بهره‌بردار بالغ بر چهارهزار تُن زرشک تولید کرده‌اند (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، 1384ش، ص75).این استان از نواحى معدنى ایران است و براساس آمارِ 1385ش، 95 معدن فعال این استان در حال بهره‌بردارى است (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، 1386ش، ص 246؛ نیز رجوع کنید به رزم‌آرا، ج 9، ص 70ـ71).خراسان جنوبى داراى اهمیت ارتباطى در سطح بین‌المللى است (رجوع کنید به بهنیا، ص 145). در دوره قاجار، طبق معاهده 1325/ 1907 بین روسیه و انگلیس، بیرجند و نواحى آن، به عنوان دروازه هند در اختیار انگلیسیها قرار گرفت (وفایى‌فرد، ص 23ـ24). راه ارتباطى مشهد ـ زاهدان که از شمال تا جنوب استان عبور مى‌کند، مهم‌ترین راه ارتباطى خراسان جنوبى است که پس از جنگ جهانى اول احداث شده و در ارتباطات و رشد شهرهاى واقع در مسیر و تبادل کالا نقش مؤثرى داشته است. این راه که چابهار (در ساحل دریاى عمان) را به سرخس (در شمال‌شرقى ایران) متصل مى‌کند، نزدیک‌ترین مسیر زمینى از آسیاى میانه به راههاى دریایى و اقیانوسهاست (رجوع کنید به بهینا، ص 136؛ وفایى‌فرد، ص 22ـ23).براساس سرشمارى عمومى آبان 1385، جمعیت استان حدود 000 ،142خانوار و بالغ بر000،636 تن بوده است که حدود 51% آن شهرنشین و بقیه روستانشین یا غیرساکن بوده‌اند. در همین سرشمارى، بیرجند با جمعیتى حدود 000 ،196تن پرجمعیت‌ترین شهر استان ذکر شده است (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، 1386ش، ص 103، 107).مردم استان مسلمان و بیشتر آنان شیعه‌اند (رزم‌آرا، ج 9، ص 70؛ مرکز آمار ایران، 1386ش، ص 113). اهالى آن به فارسى با گویش بیرجندى سخن مى‌گویند (رجوع کنید به بیرجند*، گویش بیرجندى). ناحیه خراسان جنوبى از آغاز دوره اسلامى تا دوره معاصر (حتى در دوره پهلوى) همواره با نام قهستان شناسانده شده است (رجوع کنید به قهستان*).در این استان، آثار فرهنگى و تاریخى متعددى از دوره‌هاى مختلف بر جاى مانده است. بنابر آمارگیرى جامع فضاهاى فرهنگى که در 1379ش انجام شد، بالغ بر دویست اثر فرهنگى متعلق به قبل از اسلام (مانند سنگ‌نگاره کال جنگال در بیرجند، سنگ‌نگاره لاخ مزار در روستاى کوچِ بیرجند، قلعه دختر در روستاى گاویچ) و آثار دوره اسلامى که بیشتر از دوره قاجار است (مانند مسجد قائن متعلق به قرن هشتم و حسینیه شوکتیه در بیرجند) و 170 اثر تاریخى شامل آرامگاه، قلعه، برج، باغ، آب‌انبار، حمام و کاروان‌سرا در شهرستانهاى استان گزارش شده است (رجوع کنید به لباف خانیکى، ص 130، 135؛ سیماى میراث فرهنگى شهرستان بیرجند، ص20، 163ـ165؛ نیز رجوع کنید به ایران. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1382ش ب، ص 189ـ194، 217ـ223؛ همو، 1382ش الف، ص 7ـ12، 24، 29؛ براى اطلاع بیشتر از مزارات رجوع کنید به آیتى، ص 128ـ132). آثار قلعه‌هاى اسماعیلى نیز در استان خراسان جنوبى (قائن، مؤمن‌آباد و زیرکوه) موجود است (رجوع کنید به فرقانى، ص 15، 349ـ363). چارلز ادوارد ییت در اواخر سلطنت ناصرالدین‌شاه (1298) به آسیاى بادى در حوالى نِه (در مسیر سفرش، از قائن تا بیرجند) اشاره کرده است (رجوع کنید به ص70). این استان از قدیم مهد بزرگان و علماى متعددى بوده که به قهستانى، قائنى، بیرجندى و بعضآ خراسانى معروف بوده‌اند (رجوع کنید به آیتى، ص 127 به بعد).نیز رجوع کنید به قهستان*؛ قائنات*منابع : محمدحسین آیتى، بهارستان: در تاریخ و تراجم رجال قاینات و قهستان، مشهد 1371ش؛ محمدحسن ابریشمى، زعفران ایران: شناخت تاریخى و فرهنگى و کشاورزى، مشهد 1376ش؛ اطلس راههاى ایران، تهران: گیتاشناسى، 1385ش؛ یداللّه افشین، رودخانه‌هاى ایران، تهران 1373ش؛ ایران. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى. دفتر طرح‌هاى ملى، یافته‌هاى طرح آمارگیرى جامع فرهنگى کشور، فضاهاى فرهنگى ایران: فهرستگان آثار تاریخى (2)، تهران 1382شالف؛ همو، یافته‌هاى طرح آمارگیرى جامع فرهنگى کشور، فضاهاى فرهنگى ایران: فهرستگان زیارتگاه‌ها (1)، تهران 1382شب؛ ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال، کتاب جغرافیا و اسامى دهات کشور، ج 3، تهران 1331ش؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، عناصر و واحدهاى تقسیمات کشورى، آذر 1385، ]تهران 1385ش[؛ محمدرضا بهنیا، بیرجند نگین کویر، تهران 1380ش؛ خراسان جنوبى: سرزمین طلاى سرخ، تهران: سازمان میراث فرهنگى و گردشگرى، 1384ش؛ على درویش‌زاده، زمین‌شناسى ایران، تهران 1380ش؛ رزم‌آرا؛ سیماى میراث فرهنگى شهرستان بیرجند، گردآورى رقیه زعفرانلو و حمزه حمزه، تهران: سازمان میراث فرهنگى کشور، 1382ش؛ محمد فاروق فرقانى، تاریخ‌اسماعیلیان قهستان، تهران1381ش؛ فرهنگ جغرافیایى رودهاى کشور، تهران: سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلح، 1381ش -؛ فرهنگ جغرافیایى کوههاى کشور، تهران: سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلح، 1379ش؛ محمد کافى، زعفران: فنآورى تولید و فرآورى، مشهد 1381ش؛ مسعود کیهان، جغرافیاى مفصل ایران، تهران 1310ـ 1311ش؛ رجبعلى لباف خانیکى، سیماى میراث فرهنگى خراسان، تهران 1378ش؛ مرکز آمار ایران، سالنامه آمارى کشور 1385، تهران 1386ش؛ همو، نتایج تفصیلى سرشمارى عمومى کشاورزى :1382 استان خراسان جنوبى، تهران 1384ش؛ نقشه تقسیمات سیاسى استان‌هاى جمهورى اسلامى ایران (در سطح شهرستان)، مقیاس 000،250، 1:2، تهران: وزارت کشور، معاونت سیاسى، دفتر تقسیمات کشورى، 1386ش؛ نقشه جمهورى‌اسلامى‌ایران : براساس تقسیمات کشورى، مقیاس000،600،1:1، تهران: گیتاشناسى، 1383ش؛ نقشه کامل ایران امروز، مقیاس 000،600 ،1:1، تهران: گیتاشناسى، 1386ش؛ مهدى وفایى فرد، در جستجوى هویت شهرى بیرجند، تهران 1384ش؛ لطف‌اللّه یزدانى، «ویژگیهاى قنوات خراسان جنوبى و مسائل مربوط به تقسیم آب آن»، در مجموعه مقالات سمینار جغرافى، ش 1، به‌کوشش محمد حسین پاپلى‌یزدى، مشهد: بنیاد پژوهشهاى اسلامى، 1365ش؛ چارلز ادوارد ییت، سفرنامه خراسان و سیستان،ترجمه قدرت‌اللّه روشنى‌زعفرانلو و مهرداد رهبرى، تهران 1365ش.خراسان شمالى. از مشرق و جنوب به دو استان خراسان رضوى و سمنان و از مغرب به استان گلستان محدود مى‌شود و از شمال با کشور ترکمنستان حدود 534 کیلومتر مرز مشترک دارد. مرکز آن شهر بجنورد است و شش شهرستان و پانزده شهر دارد (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور، ذیل «استان خراسان شمالى»؛ ثاقب حسین‌پور، ص 142؛ نقشه جمهورى اسلامى ایران).چهره طبیعى غالب استان کوهستانى است و کوهستانهاى استان، که ارتفاعات خراسان نامیده مى‌شود، ادامه رشته‌کوههاى البرز به‌شمار مى‌آید (رجوع کنید به فرهنگ جغرافیایى آبادیهاى‌کشور: استان خراسان شمالى، شهرستان شیروان، ص نوزده؛ نقشه راهنماى استان خراسان شمالى). محیط طبیعى استان، به ترتیب از شمال به جنوب، شامل این قسمتهاست: مجموعه ناهمواریها و ارتفاعات شمالى استان که شیب غالب آن در این استان به سمت جنوب است. کپه‌داغ (بلندترین قله 949 ،2متر) معروف‌ترین رشته‌کوه این قسمت است (رجوع کنید به صادقى، ص 27؛ اطلس راههاى ایران، ص10ـ11)؛ دره رود اترک* که بستر و پادگانه‌هاى آن مقرّ تشکیل شهرهاى مهم استان مانند بجنورد، شیروان، حصارگرمخان و آشخانه شده است؛ ناهمواریهاى مرکزى در جنوب اترک که مرتفع‌ترین نقاط استان را دربرمى‌گیرد. رشته‌کوه شاه‌جهان (بلندترین قله 032 ،3متر) در مشرق اسفراین و آلاداغ با جهت جنوب‌شرقى ـ شمال‌غربى (بلندترین قله به نام سالوک با 2670 متر) در جنوب بجنورد، مهم‌ترین ناهمواریهاى این قسمت است (رجوع کنید به صادقى، ص 24ـ 25؛ اطلس راههاى ایران، همانجا)؛ و قسمت شمالى دره کال‌شور یا کال‌شور جاجرم که بستر تشکیل شهرهایى چون سنخواست و گرمه‌جاجرم است (رجوع کنید به نقشه جمهورى اسلامى ایران؛ براى اطلاع بیشتر از وضع طبیعى استان رجوع کنید به پاپلى‌یزدى، ص30ـ39).در این چهار قسمت، عوارض متنوع طبیعى چون دشتهاى میانکوهى، غارها، دره‌هاى ییلاقى و خوش آب و هوا، گردنه‌هاو تنگهایى وجود دارد که در معیشت و حتى تحولات تاریخى سرنوشت‌ساز بوده است (رجوع کنید به فرهنگ جغرافیایى آبادیهاى کشور: استان خراسان شمالى، شهرستان بجنورد، ص 7، همان، شهرستان مانه و سملقان، ص 6ـ7، همان، شهرستان اسفراین، ص 6؛ صادقى، ص 27ـ31). از میان این عوارض، دشتهاى میانکوهى که از قدیم به آنها جلگه گفته مى‌شده (رجوع کنید به ناصرالدین قاجار، ص 79، 81، 91؛ فریزر، ج 2، ص 318) و دره‌هاى حاصلخیز که براى فعالیت عشایرى مناسب بوده (رجوع کنید به پاپلى یزدى، ص 29) اهمیت بیشترى براى ساکنان داشته است. رود اترک و ریزابه‌هاى آن مانند گرگانلى، قوروچاى، شیرین‌چاى و آب خرتوت، گرماب، سملقان و رود دائم کال‌شور و ریزابه‌هاى آن مهم‌ترین جریانهاى سطحى استان هستند (رجوع کنید به اطلس راههاى ایران، همانجا؛ فرهنگ جغرافیایى آبادیهاى کشور: استان خراسان شمالى، شهرستان بجنورد، ص 23، همان، شهرستان اسفراین، ص20، همان، شهرستان مانه و سملقان، ص 21).چند ناحیه جنگلى (مانند پارک ملى گلستان، به مساحت 134 ،87هکتار، که میان استانهاى خراسان‌شمالى و گلستان مشترک است) و نواحى جنگلى کورخورد و سالوک، دو منطقه به صورت پارک ملى و پنج منطقه حفاظت شده طبیعى در استان وجود دارد (مرکز آمار ایران، 1386ش، ص 86، پانویس 1؛ صادقى، ص 58ـ59؛ فرهنگ جغرافیایى آبادیهاى کشور: استان خراسان شمالى، شهرستان مانه و سملقان، ص 23). جنگل دشت در دامنه آلاداغ* که از چمن معروف کالپوس/ کالپوش (رجوع کنید به ادامه مقاله) به سمت شمال حدود هفتاد کیلومتر طول دارد و ادامه جنگلهاى استرآباد است نیز در دهه‌هاى گذشته اهمیت داشت (رجوع کنید به رزم‌آرا، ج 9، ص 49).اقتصاد استان در گذشته به دامپرورى متکى بود، اما امروزه بیشتر به فعالیتهاى کشاورزى وابسته است، به‌ویژه در شهرستانهاى بجنورد و اسفراین که بیشترین زمینهاى کشاورزى استان را دارند (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، 1384ش، ص 37). براساس سرشمارى کشاورزى سال 1382ش، گندم مهم‌ترین محصول این منطقه بوده است که غالبآ به صورت دیم و در 57% از زمینهاى آن کشت مى‌شود (رجوع کنید به همان، ص 55).راه اصلى استانهاى شمالى ایران به مشهد از این استان مى‌گذرد. این راه، مهم‌ترین راه ارتباطى استان است و شهرهاى آشخانه، بجنورد، شیروان و فاروج در مسیر آن قرار دارد. جمعیت استان خراسان‌شمالى در سرشمارى 1385ش، بالغ بر 000 ،811 تن بود که حدود 51% از آن روستانشین، حدود 48% شهرنشین و کمتر از یک درصد غیرساکن بودند. بجنورد با جمعیت بیش از 000 ،176تن (حدود 22% از جمعیت استان)، پرجمعیت‌ترین شهر خراسان‌شمالى است (رجوع کنید به همو، 1386ش، ص 103، 107). براساس آمار همین سال، 6ر99% از مردم استان مسلمان (رجوع کنید به همان، ص 113)، و بیشتر شیعه‌اند. ساکنان استان به فارسى، ترکى، کردى، کردى کرمانجى، ترکمنى، تاتى و بلوچى سخن مى‌گویند (رجوع کنید به فرهنگ جغرافیایى آبادیهاى کشور: استان خراسان شمالى، شهرستان بجنورد، ص 27).طوایف زیادى در این استان زندگى مى‌کنند، از جمله پهلوانلو، توپکانلو، سیفکانلو، میلانلو، دیرانلو، کیکانلو، هشت مرخى، کاوانلو، نامانلو، و روطانلو (مرکز آمار ایران، 1378ش، ص 54ـ56، 63ـ64).در استان خراسان شمالى، فضاهاى فرهنگى متعددى وجود دارد که مهم‌ترین آنها متعلق به دوره قاجاریه و پس از آن است. در آمارگیرى از فضاهاى فرهنگى کشور در 1379ش، بیش از یکصد زیارتگاه و هشتاد اثر باستانى و تاریخى در این منطقه گزارش شده است (رجوع کنید به ایران. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1382ش الف، ص 3ـ5، 17ـ18، 36ـ37؛ همو، 1382ش ب، ص 187ـ189، 198ـ199، 228ـ229؛ نیز رجوع کنید به بجنورد*).پس از تبدیل خراسان شمالى به استان در 1383ش، منابعى درباره وضع جغرافیایى و تاریخى استان منتشر شده است؛ از جمله خراسان شمالى: پژوهشى پیرامون تاریخ تحولات سیاسى شهرهاى خراسان شمالى از آغاز تا انقلاب اسلامى تألیف یوسف متولى حقیقى (مشهد 1387ش).منابع : اطلس راههاى ایران، تهران: گیتاشناسى، 1385ش؛ ایران. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى. دفتر طرح‌هاى ملى، یافته‌هاى طرح آمارگیرى جامع فرهنگى کشور، فضاهاى فرهنگى ایران : فهرستگان آثار تاریخى (2)، تهران 1382ش الف؛ همو، یافته‌هاى طرح آمارگیرى جامع فرهنگى کشور، فضاهاى فرهنگى ایران: فهرستگان زیارتگاه‌ها (1)، تهران 1382ش ب؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، نشریه عناصر و واحدهاى تقسیمات کشورى ]تا پایان آبان 1384[، تهران 1384ش؛ محمدحسین پاپلى‌یزدى، کوچ‌نشینى در شمال خراسان، ترجمه اصغر کریمى، مشهد 1371ش؛ غلامرضا ثاقب حسین‌پور، «مرزهاى خراسان با کشورهاى همسایه»، تحقیقات جغرافیائى، سال 5، ش 3 (پاییز 1369)؛ رزم‌آرا؛ سلیمان صادقى، جغرافیاى شهرستان بجنورد، مشهد 1373ش؛ فرهنگ جغرافیایى آبادیهاى کشور: استان خراسان شمالى، شهرستان اسفراین، همان، شهرستان بجنورد، همان، شهرستان شیروان، همان، شهرستان مانه و سملقان، تهران :سازمان جغرافیایى نیروهاى مسلح، 1384ش؛ مرکز آمار ایران،سالنامه آمارى کشور 1385، تهران 1386ش؛ همو، سرشمارى اجتماعى ـ اقتصادى عشایر کوچنده :1377 جمعیت عشایرى دهستانها، کل کشور، تهران 1378ش؛ همو، نتایج تفصیلى سرشمارى عمومى کشاورزى :1382 استان خراسان شمالى، تهران 1384ش؛ ناصرالدین قاجار، شاه ایران، سفرنامه دوم خراسان، تهران 1363ش؛ نقشه جمهورى اسلامى ایران: براساس تقسیمات کشورى، مقیاس 000، 600، ،1:1تهران: گیتاشناسى، 1383ش؛ نقشه راهنماى استان خراسان شمالى، مقیاس 000، 637: 1، تهران: سازمان جغرافیایى نیروهاى مسلح، 1386ش؛James Baillie Fraser, A winter's journey (Tatar): from Constantinople to Tehran, London 1838, repr. New York 1973.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

وحید ریاحی

وحید ریاحی

وحید ریاحی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده