خدیجه خاتون بقعه
معرف
از مقابر برجى قرن هشتم در استان قم
متن
خدیجه‌ خاتون، بقعه، از مقابر برجى قرن هشتم در استان قم. این بقعه در گورستان روستایى به همین نام در 35 کیلومترى جنوب شهر قم قرار دارد و در واقع تنها اثر ارزشمند باقى‌مانده از قرن هشتم در خارج از شهر قم است. براساس کتیبه‌اى در بنا، این بقعه منسوب به خدیجه‌خاتون، یکى از فرزندان امام جعفرصادق علیه‌السلام است (رجوع کنید به مدرسى طباطبائى، ج 2، ص 204). فیض قمى (ج 2، ص 427ـ428) به دلیل نبودن نام خدیجه در میان دختران آن امام و سادات مهاجر به قم تا سده چهارم و ذکر خاتون در دنباله نام خدیجه، که واژه‌اى مغولى است، شخص مدفون در بقعه را فرزند بلافصل امام ندانسته و معتقد است وى در سده ششم یا هفتم مى‌زیسته و از احفاد على‌بن حسن‌العلوى العُرَیْضى از دودمان على‌بن جعفر بوده است.بنابر کتیبه سراسرى بنا در داخل ضلع شمالى و کتیبه دیگرى در زیرگوشوارها، این بقعه در 770 به دستور غیاث‌الدین امیرمحمد، از فرمانروایان مستقل قم، ساخته و سپس تجدید بنا شده است (رجوع کنید به مدرسى طباطبائى، ج 2، ص 202ـ204). بنابر کتیبه دیگرى که از زیرگوشوار شمال غربى آغاز مى‌شود، استادکاران این بنا درویش‌على طاهر و درویش ابراهیم‌بن حسن حلاج و على‌بن محمد ابوشجاع، هنرمند برجسته قرن هشتم، بوده‌اند (رجوع کنید به همان، ج 2، ص 205؛ عرب، ص 161).بر دو سوى بدنه جنوبى بنا، پنج بیت شعر بر روى ده قطعه کاشى با زمینه لاجوردى نوشته شده که در آن، نام سازنده ضریح چوبى، اسکندر، و تاریخ محرّم 1321 آمده است (رجوع کنید به مدرسى طباطبائى، همانجا؛ فیض قمى، ج 2، ص 432ـ433). این بقعه به‌سبب ارزشهاى تاریخى، هنرى و مذهبى در 1378ش، در فهرست آثار ملى کشور به ثبت رسید (رجوع کنید به پازوکى طرودى و شادمهر، ص 303).باتوجه به ترکهاى عمیق در دیوارهاى بنا، افراد محلى اضلاع خارجى بقعه را با لایه‌اى از سنگ پوشانده و ایوانى در جبهه شمالى به عنوان ورودى و حجره‌هایى در شمال و جنوب بقعه ساخته‌اند (رجوع کنید به فیض قمى، ج 2، ص 428؛ عرب، همانجا). به‌دلیل غیرفنى بودن کار، در 1380ش اداره میراث فرهنگى استان قم ضمن زهکشى اطراف بنا و حذف حجره الحاقى جبهه جنوبى، لایه سنگى را اصلاح و جدار خارجى بنا را با کمربندى از سنگ تقویت کرد. بقعه خدیجه‌خاتون از خارج، نقشه‌اى هشت ضلعى دارد. شش متر از نماى خارجى با مخلوطى از قلوه سنگ، آجر و گچ پوشیده شده و دو متر بالاى آن از آجر و با طاق‌نمایى در هر ضلع است. ورودى بقعه ایوانى است در جبهه شمالى که به همراه دو حجره جانبى در دوره معاصر به بنا الحاق شده است. باتوجه به شواهد، بقعه ورودیهاى دیگرى نیز در جنوب و شرق داشته است (رجوع کنید به فیض قمى، ج 2، ص 429). بنا از داخل، مربع شکل با اضلاع 5ر5 متر است و دو صُفّه در شرق و غرب آن، با دهانه 3 متر و عمق 25ر1 متر، قرار دارد. براى تغییر بنا از حالت چهارضلعى به هشت ضلعى، گوشوارهایى در زوایا ایجاد شده که آن را به هشت گوشه و سپس شانزده ضلع با چهار نورگیر در جهات اصلى تبدیل کرده است که آهیانه گنبد با بلندى حدود یازده متر از سطح زمین در بالاى آن قرار دارد. گنبد دو پوسته رُک همانند منشورى شانزده تَرْک است (رجوع کنید به عرب، همانجا).نماى داخلى بنا، مانند دیگر آثار على‌بن محمد ابوشجاع، با ملاط‌سازى گچى، نقوش مهرى، آرایه‌هاى گیاهى، اسلیمى، کتیبه‌هایى باخطوط کوفى، بنایى، ثلث، مشبکهاى گچى، شمسه‌ها و ترنجها تزیین شده است (همانجا). این بنا از جمله برجهاى آرامگاهى است که از نقشه عمومى هشت ضلعى از دوره ایلخانیان (حک: 654ـ750) پیروى مى‌کند (رجوع کنید به همان، ص 147؛ ویلبر، ص 125ـ126).بقعه دیگرى نیز در بخش قنوات قم، در مسیر جاده قم ـ سراجه در ده کیلومترى شرق قم، واقع شده است که امامزاده خدیجه‌خاتون نامیده مى‌شود. به استناد لوح سنگى موجود در ایوان بنا ــکه متأسفانه فاقد تاریخ است ــ بناى فعلى احتمالا در دوران قاجار به همت حاجى بخش‌على‌بن جعفر آقاقمى احداث شده است. کتیبه مذکور، مدفونان در بنا را شاهزاده عبداللّه و عبدالرحمان و زینب‌خاتون، فاطمه‌خاتون، خدیجه‌خاتون، مریم‌خاتون و رقیه‌خاتون، همگى فرزندان امام موسى‌بن جعفر، معرفى کرده است (رجوع کنید به ناصرالشریعه، ص 219؛ مدرسى طباطبائى، ج 2، ص 172ـ173). بقعه بنایى است هشت ضلعى از خارج و داخل، که داراى شش صُفّه در اضلاع و ایوانى در جانب شرقى است. تمام جدار داخلى بقعه سفیدکارى شده و شامل تزیینات گچ‌برى و کاشى‌کارى است. از آثار قدیم باقى‌مانده در بنا لوحهاى خشتى با روکش کاشى روى مزار متعلق به قرن هفتم و هشتم بود (مدرسى طباطبائى، ج 2، ص 172؛ فیض قمى، ص 506، 511). در 1379ش، لوح مزار جدیدى از سنگ مرمر جایگزین لوح تاریخى یادشده گردید و قطعاتى اندک از لوح قدیم به اداره میراث فرهنگى قم منتقل شد. این بقعه در 1380ش در فهرست آثار ملى کشور به ثبت رسید (رجوع کنید به پازوکى طرودى و شادمهر، ص 305).منابع : ناصر پازوکى طرودى و عبدالکریم شادمهر، آثار ثبت شده ایران در فهرست آثار ملى: از 24/6/1310 تا 24/6/ 1384، تهران 1384ش؛ کاظم عرب، «گزارش و تحقیق و معرفى هفت بناى تاریخى و ارزشمند قم بازمانده از قرن هشتم هجرى»، اثر، ش 33ـ34 (بهار و تابستان 1381)؛ عباس فیض قمى، کتاب گنجینه آثار قم، قم 1349ـ1350ش؛ حسین مدرسى طباطبائى، تربت پاکان: آثار و بناهاى قدیم محدوده کنونى دارالمؤمنین قم، قم 1355ش؛ محمدحسین ناصرالشریعه، تاریخ قم، چاپ على دوانى، تهران 1383ش؛ دونالد نیوتن ویلبر، معمارى اسلامى ایران در دوره ایلخانان، ترجمه عبداللّه فریار، تهران 1365ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

کاظم عرب

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده