خدیجه بیگم
معرف
همسر کریم‌خان زند و عمه آقامحمدخان قاجار
متن
خدیجه‌ بیگم، همسر کریم‌خان زند و عمه آقامحمدخان قاجار. او دختر فتحعلى‌خان قاجار* (متوفى 1139)، رئیس طایفه قاجار بود. از زندگى خدیجه‌بیگم تا پیش از ورودش به دربار کریم‌خان زند (حک : 1164ـ1193) اطلاعى در دست نیست، اما چگونگى رویدادهاى تاریخى آن دوره، یعنى درگیریهاى پدرش با نادرمیرزا (بعدها نادرشاه) که به کشته شدن فتحعلى‌خان منجر شد، فرار برادرش محمدحسن‌خان به دشت قبچاق، و سرانجام مرگ محمدحسن‌خان (در 1172) به هنگام جنگ با کریم‌خان، از زندگى پرتلاطم خدیجه‌بیگم حکایت دارد (رجوع کنید به هدایت، ج 8، ص 517ـ518، 559ـ560). با مرگ محمدحسن‌خان، خانواده او را که در استرآباد ساکن بودند به دستور کریم‌خان به تهران بردند، اما خدیجه‌بیگم در استرآباد نزد محمدحسین‌خان بیگلربیگى ماند و پس از مرگ وى به حرم‌سراى کریم‌خان برده شد (غفارى‌کاشانى، ص110ـ111؛ هدایت، ج 9، ص 77ـ78). هر چند در منابع تاریخى روشن نیست که خدیجه‌بیگم در چه زمانى به عقد کریم‌خان درآمد، به نظر مى‌رسد که این ازدواج پس از کشته شدن محمدحسن‌خان صورت گرفته باشد (رجوع کنید به هدایت، ج 9، ص 78).آقامحمدخان و برادرش، حسینقلى‌خان، نیز به دربار خان زند فرستاده شدند و از حمایت خدیجه‌بیگم برخوردار گردیدند (غفارى کاشانى، ص 111؛ هدایت، همانجا). خدیجه‌بیگم به زودى توانست موقعیت خود را در دربار تثبیت کند. او در 1173، به هنگام سفر تفریحى بهاره کریم‌خان در ابهر، اطلاعاتى درباره رفتار ناشایست زنان حرم با برخى از درباریان به دست آورد و به اطلاع خان زند رساند. کریم‌خان پس از مشورت با همسر برادرش، زکى‌خان زند*، و صحت ادعاى خدیجه‌بیگم، عاملان را به مجازات رساند (غفارى کاشانى، ص 131ـ 133). گرچه خدیجه‌بیگم از کریم‌خان فرزندى نداشت، حضور فعال او در حرم‌سراى زند نشان از نفوذ وى دارد (رجوع کنید به هدایت، ج9، ص 315).خدیجه‌بیگم به واسطه سلیمان‌خان (پسر محمدخان قاجار، حاکم استرآباد) که طفلى بیش نبود، آقامحمدخان را در جریان رویدادهاى دربار قرار مى‌داد (بامداد، ج 2، ص 119). با وخیم شدن حال کریم‌خان که به سل مبتلا بود، خدیجه‌بیگم دریافت که سرداران زند برآن‌اند تا پس از مرگ کریم‌خان، آقامحمدخان را به قتل رسانند. ازاین‌رو برادرزاده‌اش را که به بهانه شکار در خارج از شیراز بود، از ماجرا آگاه کرد. با مرگ کریم‌خان، آقامحمدخان با چهارده سوار به سوى استرآباد رفت (هدایت، ج 9، ص 127ـ 129؛ اعتمادالسلطنه، ج 1، ص 164).از زندگى خدیجه‌بیگم پس از مرگ کریم‌خان اطلاعى در دست نیست. خدیجه‌بیگم را مى‌توان از عوامل مؤثر در پایه‌گذارى سلطنت قاجار دانست، زیرا هوشیارى به موقع او سبب نجات جان بنیان‌گذار سلسله قاجار شد (رجوع کنید به هدایت؛ ذهنى، همانجاها).منابع : محمدحسن‌بن على اعتمادالسلطنه، خیرات حسان، چاپ سنگى ]تهران[ 1304ـ1307؛ مهدى بامداد، شرح حال رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجرى، تهران 1357ش؛ ابوالحسن غفارى کاشانى، گلشن مراد، چاپ غلامرضا طباطبائى‌مجد، تهران 1369ش؛ رضاقلى‌بن محمدهادى هدایت، ملحقات تاریخ روضة‌الصفاى ناصرى، در میرخواند، ج 8ـ10.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مهین فهیمی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده