خداوندگار مسجد و مدرسه
معرف
بنایى شامل مسجد و مدرسه و زاویه از قرن هشتم در ترکیه
متن
خداوندگار، مسجد و مدرسه، بنایى شامل مسجد و مدرسه و زاویه از قرن هشتم در ترکیه. این بنا در دامنه کوهى در چکرک در غرب شهر بورسه* قرار دارد. مسجد خداوندگار کتیبه‌اى که هویت و تاریخچه ساخت آن را روشن کند ندارد و تنها براساس وقف‌نامه‌اى که در 787 تنظیم شده، سال اتمام بنا تعیین شده است (بلر و بلوم، ص 135، 137؛ بولوت و همکاران، ص 152، 155). این مسجد به دستور سلطان‌مراد اول عثمانى (حک : 761ـ791) ملقب به خداوندگار، به درخواست مادرش نیلوفرخاتون، احداث شد و ازاین‌رو به خداوندگار به معناى سلطان شهرت یافت (عارسون، ج 4، ص 245).این بنا با مسجد و زاویه در طبقه اول و مدرسه در طبقه دوم ساختارى غیرمعمول دارد (بورسا، ص 151؛ گودوین، ص 40). گفته شده مانند بسیارى از مساجد آناطولى، در این بنا براى سلطان دفترى خاص و براى کارگزاران و منشیان سلطنتى حجره‌هایى وجود داشته است (عارسون، همانجا). با این حال، اولیا چلبى (ج 2، ص 14) درباره کاربرد آموزشى حجره‌ها گزارش داده است.این بنا در زمین‌لرزه‌هاى 1271، آسیب دید که بعدها بدون تغییر اساسى بازسازى شد (گودوین، ص 40). براساس کتیبه بالاى ورودى بنا، مسجد خداوندگار مجددآ در 1322/ 1904 به دستور عبدالحمید دوم مرمت گردید (رجوع کنید به بولوت و همکاران، ص 154). نقشه بنا به شکل مستطیلى است که بخش بیرون‌نشسته کوچکى در جانب جنوبى (قبله) دارد. ساخت‌مایه اصلى آن آجر و سنگ است که به صورت سه رج آجر و یک رج سنگ در دیوارهاى بنا به کار رفته‌اند (عارسون، همانجا؛ گودوین، ص 41).ورودى مسجد در جانب شمالى، در وسط رواق پنج‌دهانه‌اى با طاقهاى نوک‌تیز، قرار دارد که با عبور از چند پله، دهلیزى و در دو طرف آن پلکانهایى براى دسترسى به طبقه دوم تعبیه شده است (عارسون، همانجا؛ بلر و بلوم، ص 137). این دهلیز به صحنى که چهار ایوان در چهار ضلع دارد، راه مى‌یابد. ایوان مقابل ورودى از همه کوچک‌تر است و ایوانهاى شرقى، غربى و جنوبى طاق ضربى دارند (رجوع کنید به بولوت و همکاران، همانجا). ایوان جنوبى (شبستان) همان قسمت بیرون‌نشسته مسجد است که در انتهاى آن محراب قرار دارد. محراب نیز در جاى خود بیرون نشسته است (عارسون، ج 4، ص 245، 247، تصویر 492). بر بالاى صحن، گنبدى به قطر 11 متر و ارتفاع 23 متر قرار دارد (بلر و بلوم، همانجا). در طبقه اول، سطح شبستان بالاتر از دیگر قسمتهاست که سبب مى‌شود نمازگزاران از نظر رتبه متمایز شوند. زمانى، براى رفع این مسئله، سطح صحن را بالا بردند، اما ممتازپاشا، والى بورسه، در 1322/ 1904 آن را به شکل گذشته بازگرداند (عارسون، ج 4، ص 245).طبقه دوم مختص مدرسه و شبیه طبقه اول است، با ایوان پنج دهانه‌اى که روى رواق طبقه اول قرار گرفته است و سه گنبد کوچک بر بالاى آن وجود دارد، با این تفاوت که دهانه‌هاى ایوان بالا هر کدام به دو دهانه تقسیم شده‌اند. همچنین در این طبقه اتاق بزرگى، احتمالا مخصوص مطالعه، بالاى دهلیز طبقه اول قرار گرفته است. در طبقه دوم، دوازده حجره 5ر2 × 5ر3 مترى در دو ضلع طولىِ محوطه مستطیل‌شکلِ طبقه بالا ساخته شده است. در هر طرف پلکانها، دو حجره دیده مى‌شود که احتمالا به مدرّسان تعلق داشته است. در اطراف این حجره‌ها، درست در سه ضلعى که بالاى صحن طبقه اول است، راهرویى با طاق گهواره‌اى، مشرف به صحن پایین، قرار دارد و حجره‌ها ناظر به صحن پایین‌اند. همچنین راهروى باریکى که در اطراف ایوان جنوبى طبقه پایین است، به اتاق گنبددار کوچکى راه دارد. این اتاق که بالاى محراب قرار دارد، احتمالا نمازخانه یا محل خلوت‌گزینى بوده است. با این حال، ابهام کاربرى آن که نمونه دیگرى در میان بناهاى عثمانى ندارد، حتى سبب شده این بنا را اثر معمارى ایتالیایى فرض کنند. همچنین، استفاده سلطان از این اتاق در هنگام نماز، در حالى‌که فوق امام جماعت قرار مى‌گرفته، محتمل دانسته شده است (بلر و بلوم، همانجا؛ گودوین، ص 40ـ41).در گوشه شمال‌شرقى، منارى است که پایه آن از طبقه دوم و از کنار ایوان آغاز شده و احتمالا پس از ساخت بنا در حدود 820 افزوده شده است (رجوع کنید به عارسون، همانجا، گودوین، ص41).نماى بیرونى دو طبقه بنا فضایى قصرگونه را تداعى مى‌کند و پنجره‌هاى کوچک و اندک، سیمایى ایستا و حجیم از این مسجد به وجود مى‌آورد (بورسا، ص 152ـ153).ساخت مسجد و زاویه خداوندگار بر روى تپه و خارج از فضاى شهر در ابتداى حکومت عثمانیها و شکل‌گیرى الگوهاى مسجد و زاویه، گرایشهاى صوفیانه حکومتگران آن عهد را به نمایش مى‌گذارد (رجوع کنید به خانقاه*، بخش اول؛ گودوین، ص 41ـ 42). از طرفى، طرح دو طبقه این بنا در مدارس دوطبقه عهد سلجوقیان (قرن پنجم و ششم) در سیواس، ارزروم و دیگر شهرها دیده شده است. به‌ویژه صحن مرکزى که با گنبد پوشیده شده، با ایوانهایى در اطراف، تکرار الگوى مدارس آن عهد است (عارسون، همانجا؛ گودوین، ص 41)، اما ترکیب مسجد، زاویه و مدرسه در یک بناى دوطبقه، طراحى ساختارشکنانه‌اى در ابتداى شکل‌گیرى معمارى عثمانى است.منابع : محمدظلى‌بن درویش اولیاچلبى، اولیا چلبى سیاحتنامه‌سى، ج 2، چاپ احمد جودت، استانبول 1314؛ بورسا: نخستین پایتخت امپراتورى عثمانى، تألیف سماوى ایجه و دیگران، ترجمه شهنازبیگى بروجنى، تهران: پانیذ، 1384ش؛Celal Esad Arseven, Turk sanati tarihi, Istanbul: Milli Egitim Basimevi, [n.d.]; Sheila S. Blari, Jonathan M. Bloom, The art and architecture of Islam: 1250-1800, Middlesex, Engl. 1995; Lale Bulut, Aydogan Demir, and Yekta Demiralp, "Bursa: city of sultans", in Early Ottoman art: the legacy of emirates, Vienna, Austria: Museum With No Frontiers, 2002; Godfrey Goodwin, A history of Ottoman architecture, London 1992.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

اکرم ارجح

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده