خدابخش کتابخانه (کتابخانه عمومی شرقی خدابخش)
معرف
از کتابخانه‌هاى معتبر هندوستان، در منطقه بانکیپورِ* شهر پتنه*، در ایالت بهار*
متن
خدابخش، کتابخانه (کتابخانه عمومى شرقى خدابخش)، از کتابخانه‌هاى معتبر هندوستان، در منطقه بانکیپورِ* شهر پتنه*، در ایالت بهار*. مؤسس آن خدابخش، کتابْدوستى برجسته از مسلمانانِ اهل سنّتِ هند بود. او در 1258/1842 (قس د. اسلام، چاپ دوم، ذیل «خدابخش» : 1824) در چپره در ایالت بهار متولد شد و تحصیلات دانشگاهى را در رشته حقوق در دانشگاه کلکته به پایان رساند. در 26 سالگى، در پتنه به وکالت مشغول شد و در این حرفه بسیار موفق بود. در 1312، به ریاست دادگاه عالى دربار نظامِ حیدرآباد منصوب شد و حکومت وقت انگلیس به پاس خدمات اجتماعى و عمومى‌اش القاب متعددى، از جمله خان‌بهادر، به وى اعطا کرد (صلاح‌الدین خدابخش، ص 8؛ سرکار، ص 58؛ شیروانى، ص 93؛ «کتابخانه عمومى اوریانتال خدابخش»، ص 392؛ د. اسلام، همانجا).خدابخش شیفته ادبیات و علوم اسلامى بود و علاقه به نسخه‌هاى خطى فارسى و عربى را از پدرش محمدبخش (1230ـ1293) به ارث برده بود. محمدبخش که وکیل مدافع دعاوى ایالت بهار بود، قسمت عمده درآمدش را صرفِ خرید و جمع‌آورى نسخ خطى مى‌کرد. او بالغ بر 400، 1نسخه خطى گردآورى کرده است که هسته اصلى کتابخانه خدابخش را تشکیل مى‌دهند (صلاح‌الدین خدابخش، ص 43؛ شیروانى، همانجا؛ تسبیحى، ص 295؛ نیز رجوع کنید به د. اسلام، همانجا). خدابخش در مقاله‌اى درباره کتابخانه‌هاى اسلامى، از سپردن این کتابها به وى و تبدیل این گنجینه شخصى به کتابخانه‌اى عمومى به سفارش پدرش سخن گفته است (رجوع کنید به ص 14؛ نیز رجوع کنید به صلاح‌الدین خدابخش، ص 39).خدابخش خود نیز نسخه‌هاى نفیسى را از شامات، عربستان، ایران و به خصوص بیروت و قاهره جمع‌آورى کرد و به مجموعه پدرش افزود. آوازه خدابخش به عنوان خریدار منصف نسخه‌هاى خطى سراسر هند را فراگرفت. نقل شده است که یکى از کارکنان کتابخانه او چند جلد کتاب نفیس را دزدید و براى فروش به لاهور فرستاد، کتابفروش لاهورى نیز کتابها را به بهترین مشترى خود یعنى خدابخش داد (رجوع کنید به صلاح‌الدین خدابخش، ص 40؛ شیروانى، ص 94). او به توسعه مجموعه خود ادامه داد تا شمار نسخه‌هاى خطى به چهار هزار و کتابهاى چاپى به 500 ،2جلد رسید و سر چارلز الیوت، معاون استاندار بنگال و بهار، کتابخانه را با نام کتابخانه عمومى شرقى، رسمآ در 25 ربیع‌الاول 1308 براى استفاده عموم گشود. این کتابخانه به‌رغم نظر خدابخش، به نام او شهرت یافت (صلاح‌الدین خدابخش، ص 42؛ سرکار، ص 59؛ «کتابخانه عمومى اوریانتال خدابخش»، همانجا؛ نیز رجوع کنید به شیروانى، ص 93؛ د. اسلام، همانجا).خدابخش در 1326 درگذشت و در محوطه کتابخانه‌اش به خاک سپرده شد (سرکار، ص 58، 60؛ د.اسلام، همانجا). او در شروط و اسناد وقف کتابخانه (تنظیم شده در 1309) والى ایالت بهار را متولى کتابخانه قرار داد، اما در 1341ش/ 1962 حکومت بهار اداره کتابخانه را به هیئتى به ریاست والى بهار واگذر کرد. در این هیئت، چهار نماینده از دولت هند، چهار نماینده از حکومت بهار و همچنین یک تن از خانواده خدابخش شرکت داشتند (شیروانى، ص 95؛ «کتابخانه عمومى اوریانتال خدابخش»، ص 394).در 1321/1903 لرد کرزن، نایب‌السلطنه هند، در بازدید از کتابخانه عمیقآ تحت‌تأثیر گنجینه ادبى آنجا قرار گرفت و دستور داد ساختمان جدیدى براى آن ساخته شود و براى حفاظت صحیح نسخه‌هاى خطى طرحهایى تهیه گردد. وى دنیسن راس، مستشرق معروف بریتانیایى، را مأمور تدوین فهرستى براى این کتابخانه کرد (د. اسلام، همانجا؛ نیز رجوع کنید به صلاح‌الدین خدابخش، ص 48ـ49؛ بانکیپور*). نخستین ساختمان جدید این کتابخانه در 1314ـ1317ش/ 1935ـ1938 بنا شد (>سیرى جهانى در دستنویسهاى اسلامى<، ج 1، ص 407).فهرستهاى بسیارى از نسخه‌هاى خطى کتابخانه خدابخش تهیه و چاپ شده است. در این میان، دو فهرست معتبر به نامهاى مفتاح‌الکنوزالخفیة براى نسخه‌هاى خطى عربى و مرآة‌العلوم براى نسخه‌هاى خطى فارسى، شاخص به شمار مى‌آیند (براى اطلاع بیشتر رجوع کنید به سزگین، ص 327ـ329؛ حسن، ص 252ـ253؛ تسبیحى، ص 295ـ296؛ نفیسى، ص 49ـ50). همچنین، نخستین >فهرست کتابهاى چاپى اروپایى‌زبانِ کتابخانه عمومى شرقى خدابخش< در 1336 تنظیم و چاپ شد. این کتابخانه فصلنامه‌اى با عنوان خدابخش لائبریرى جرنل(مجله کتابخانه خدابخش) به‌زبان اردو منتشر مى‌کند که مقالاتى به زبانهاى عربى، فارسى و انگلیسى نیز در آن چاپ مى‌شود.آثار این کتابخانه در موضوعهاى گوناگون از جمله کلام، فقه، اخلاق، فلسفه، تصوف، تاریخ، ادبیات، طب، ریاضیات، موسیقى و نقاشى پرشمار است (رجوع کنید به حسن، ص 252؛ شیروانى، ص 94؛ «کتابخانه عمومى اوریانتال خدابخش»، ص 392). این مجموعه افزون بر 000 ،21نسخه خطى به زبانهاى عربى، فارسى، اردو، پشتو، پالى، ترکى، هندى و سنسکریت، بیش از 000 ،250جلد کتاب چاپى، 000 ،37جلد مجله صحافى شده، و 600 ،1نوار صوتى و تصویرى دارد (>جهان آموزش 2002<، ص 737؛ کتابخانه عمومى شرقى خدابخش، 2009). همچنین، حدود دویست نسخه خطى که از برگ درخت خرما تهیه شده‌اند و نیز هفتصد تابلوى نفیس نقاشى در آنجا نگهدارى مى‌شوند (شیروانى، همانجا؛ تسبیحى، ص 295). نسخه‌هاى خطى و نفیس کتابخانه اغلب به کتابخانه حکمرانان بابرى (حک : 932ـ1274) متعلق‌اند که پس از سقوط پادشاهىِ بابرى به این کتابخانه منتقل شده‌اند (شیروانى، همانجا).برخى از نسخه‌هاى مهم این کتابخانه عبارت‌اند از: نسخه بسیار کهنى از قرآن به خط کوفى، که آن را نسخه‌بردارى از روى مصحف عبداللّه‌بن مسعود دانسته‌اند؛ نسخه بسیار قدیم از صحیح مسلم؛ و نسخه واحدى از کتاب سیرت فیروزشاهى (رجوع کنید به >سیرى جهانى در دستنویسهاى اسلامى<، ج 1، ص 407ـ 408) که مورد نخست، بنابر آگاهیهاى امروز درباره نسخ کهن قرآنى بعید مى‌نماید. برخى از نسخه‌هاى نفیس این کتابخانه نیز اینهاست: چندین قرآن مُذّهب به قلم خطاطان معروف، از جمله قرآنى با خط یاقوت مستعصمى* (متوفى 698)، نوشته شده در 668 به سه خط نسخ، ریحان و ثلث (رجوع کنید به اوکانر، ص 33؛ حسن، همانجا؛ شیروانى، ص 95)؛ شاهنامه فردوسى که در 942 به خط نستعلیق نوشته شده و شامل چندین نگاره زیباست (رجوع کنید به اوکانر، ص 40؛ شهریار نقوى، ص 107)؛ دیوان حافظ، نوشته شده در قرن نهم هجرى به خط نستعلیق، همراه با یادداشتهایى به قلم همایون (حک : 937ـ963) و جهانگیر (حک:1014ـ1037)، پادشاهان بابرى هند (رجوع کنید به شیروانى، همانجا؛ شهریار نقوى، ص 106)؛ پادشاه‌نامه، نوشته محمد امین به خط نستعلیق، شامل تاریخ زندگى شاه‌جهان (حک : 1037ـ1068)، پادشاه بابرى هند، داراى حواشى مذهّب و تزیینات زیبا در هر صفحه (رجوع کنید به شیروانى، همانجا؛ «کتابخانه عمومى اوریانتال خدابخش»، ص 393؛ براى فهرستى از با ارزش‌ترین نسخه‌هاى خطى فارسى این کتابخانه رجوع کنید به اوکانر، ص 36ـ46، 66ـ74 و براى آگاهى از مهم‌ترین نسخه‌هاى خطى عربىِ آنجا رجوع کنید به همان، ص 47ـ64، 75ـ92؛ صلاح‌الدین خدابخش، ص 44 به بعد).کتابخانه خدابخش در زمینه همکارى بین‌المللى و منطقه‌اى در جنوب آسیا نقش عمده‌اى دارد. این کتابخانه از طریق همایشهاى منطقه‌اى درخصوص نسخه‌هاى خطى مرتبط با تصوف، طب یونانى، تاریخ هند، مطالعات قرآنى و ادیان هندى، توجه هند، پاکستان، بنگلادش و دیگر کشورهاى جنوب آسیا را به خود جلب کرده است. هدف این کتابخانه از برگزارى این همایشها ایجاد و گسترش فرهنگ علمى و دانشگاهى در بین ملل جنوب آسیاست (شاهرضایى، ص 105ـ106). اولین همایش در 1363ش/1984 با موضوع طب یونانى برگزار شد و دومین همایش در 1364ش/1985 به نسخه‌هاى خطى تصوف اختصاص داشت. همایش سوم، با همکارى بنیاد اسلامى همدرد، در 1364ش/ فوریه 1986 در پتنه و دهلى برگزار شد. همایش چهارم در 1367ش/ 1988 درخصوص نسخه‌هاى خطى تاریخى میانه هند بود و همایش پنجم به موضوعات قرآنى اختصاص داشت که از 3 تا 7 اسفند 1367/ 22ـ26 فوریه 1989 در پتنه برگزار شد. همایش بین‌المللى ادیان هندى (مانند هندوئیسم، جاینیسم، بودیسم و سیکیسم) نیز از 3 تا 5 دى 1373/ 24ـ26 دسامبر 1994 در دهلى‌نو برگزار گردید (همان، ص 106ـ107).کتابخانه خدابخش علاوه بر برگزارى همایش، سخنرانیهاى سالیانه‌اى در زمینه مطالعات تاریخى، زبان اردو، فارسى، عربى و مطالعات اسلامى ترتیب داده است. از اقدامات دیگر این کتابخانه، ترجمه آثار مهم به زبانهاى اردو، هندى، انگلیسى و کشمیرى و غیره است (همان، ص 107ـ108).منابع :غلامحسین تسبیحى، نگرشى جامع بر جهان کتابشناسى‌هاى ایران، تبریز 1365ش؛ هادى حسن، مجموعه مقالات هادى حسن، تهران 1373ش؛ فؤاد سزگین، کتابخانه‌ها و مجموعه‌هاى نسخه‌هاى خطى عربى در جهان، ترجمه، تنظیم و فهرستها از چنگیز پهلوان، ]تهران[ 1366ش؛ بدرالساداتشاهرضایى، «آشنایى با کتابخانه خدابخش»، آینه میرات، سال 5، ش 1 (تابستان 1381)؛ سید باحیدر شهریار نقوى، «کتابخانه‌ها و نسخ خطى فارسى در شبه قاره هند و پاکستان»، معارف اسلامى، ش 9 (شهریور 1348)؛ شیروانى، «کتابخانه خدابخش: گنجینه نوادر علوم اسلامى»، آریانا، سال 30، ش 1 (دلو و حوت 1350)؛ «کتابخانه عمومى اوریانتال خدابخش»، وحید، سال 8، ش 3 (اسفند 1349)؛ سعید نفیسى، «کتابهاى مهم کتابخانه ریاست رامپور»، پیام‌نو، سال 4، ش 9 (فروردین 1330)؛EI2, s.v. Khuda Bakhsh(by Sh. Inayatullah); Khuda Bakhsh, "The Islamic libraries", Khuda Bakhsh Library journal, no.6 (1978); Khuda Bakhsh Oriental Pubic Library. Retrieved Oct.14, 2009, from http:// www. kblibrary. bih. nic. in/ Collection. htm; Vincent Clarence Scott O'connor, An Eastern library: an introduction to the Khuda Bakhsh Oriental Public Library, Patna 1985; Salahuddin Khuda Bakhsh, "My father: his life and reminiscences", in Khuda Bakhsh, Patna: Khuda Bakhsh Oriental Pubilc Library, 1991; Jadu Nath Sarkar, "Khuda Bakhsh, the Indian Bodley life and character", in ibid; The World of learning 2002, 52nd ed., London: Europa Publications, 2007; World survey of Islamic manuscripts, ed. Geoffrey Roper, London: Al-Furqan Islamic Heritage Foundation, 1992-1994.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

منصوره ستاری

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده