خدا
معرف
خدا،# مفهوم محورى اغلب ادیان به ویژه ادیان ابراهیمى.
متن
خدا، مفهوم محورى اغلب ادیان به ویژه ادیان ابراهیمى.1) واژگان. این واژه که معادل لفظ «اللّه» در عربى به‌کار رفته است، به‌ویژه در ترکیب، به معناى صاحب و مالک نیز به‌کار رفته است، مثل کدخدا به معناى صاحب خانه (رجوع کنید به برهان ذیل مادّه؛ شاد؛ داعى‌الاسلام، ذیل «خدا و خداى»).لفظ /xwaday/ در فارسى میانه به معناى «مولى» در عربى بوده و بر پادشاهان و بزرگان اطلاق مى‌شده، اما در فارسى درى به «خدا(ى)» تبدیل شده و در ترجمه «اللّه» عربى به‌کار رفته است (ابوالقاسمى، ص 68؛ نیز رجوع کنید به فخررازى، ص 94؛ براى الفاظ دیگر مرتبط با دو معناى خدا رجوع کنید به شاد، همانجا؛ هرن، ج 1، ص 601، 603ـ604؛ ابوالقاسمى، همانجا؛ براى معادلهاى دیگر واژه خدا در فارسى رجوع کنید به یزدان*).کلمه خدا در اوستایى xvadhaya)xvaata-(، در پهلوىxutaiو در هندى باستان svadha- بوده است (هرن، ج 1، ص 601). باقرى (ص 77ـ78) میان این واژه‌ها به نوعى قرابت خانوادگى قائل است و چگونگى اشتقاق واژه خدا در فارسى جدید را به این نحو تبیین مى‌کند: گروه صوتى " "svهندواروپایى، در فارسى‌باستان به "(h)uv" تبدیل مى‌شود که معادل اوستایى آن "xv" است، در فارسى میانه و فارسى درى نیز به "xv "تبدیل مى‌شود و طى تحولى جدیدتر در دوره‌اخیر "v" از این گروه صوتى حذف مى‌گردد (همانجا). بنابراین تحول صوتى در کلمه «خدا» به صورت زیر نمایش داده مى‌شود (همانجا؛ برهان، همانجا) (لطفاً برای دیدن تحول صوتی به متن چاپی دانشنامه مراجعه شود)بارتولومه (ص 98) در عین تأیید این سیر تحول، اشاره مى‌کند که در برخى زبانهاى ایرانى چنین تحولى رخ نداده و لذا خوشه آغازین hu به همان شکل محفوظ مانده است، از جمله بلوچى (خدا = huda، رجوع کنید به هرن، همانجا).برخى محققان کلمه خداى را مشتق از صورت اوستایى xvadhaya-دانسته‌اند، اما نولدکه به این وجه اشتقاق شک دارد. هوبشمان تردید نولدکه را به حق دانسته است، بااین استدلال که خداى فارسى و xvataiپهلوى بر وجود صورت اوستایى xwataya* یا xwataa* دلالت مى‌کند که شاید با صورت سنسکریت svatas+ayu (از خود زنده) و یا svatas+adi- (از خود آغاز کرده) مرتبط باشد؛ هرچند این اشتقاق هم قطعى نیست (رجوع کنید به همان، ج 1، ص 602، توضیحات هوبشمان). به اعتقاد فردریش مولر (به نقل هرن، ج 1، ص 602) کلمه خداى مشتق از صورت اوستایى xvato-ayao(جنبده به اراده خود) است، اما هرن (همانجا) آن را مردود مى‌داند. شاید به همین دلیل در برخى فرهنگهاى لغت، واژه خدا را مخفف «خودآ» خوانده‌اند (رجوع کنید به برهان، همانجا؛ غیاث‌الدین رامپورى، ذیل مادّه). البته برخى این وجه اشتقاق را صحیح نمى‌دانند (براى نمونه رجوع کنید به شاد، همانجا). معین نیز این وجه اشتقاق را عامیانه مى‌خواند (رجوع کنید به برهان، ج 2، ص 718، پانویس 5).در سنسکریت hu به معناى توسل جستن به خدایان، واژه‌اى مأخوذ از ریشه هندواروپایى gheuاست که از همین ریشه، ریشه gu-* در زبان ژرمنى اولیه و واژه god در انگلیسى مشتق شده است (>فرهنگ ریشه‌شناسى زبان انگلیسى آکسفورد<؛ پارتریج؛ >فرهنگ زبان انگلیسى امریکن هریتج<، ذیل مادّه).هوبشمان به نقل از لاگارد، واژه آلمانى gott به معناى «خدا» را عاریتى از صورت فارسى آن دانسته است (رجوع کنید به هرن، همانجا).منابع :محسن ابوالقاسمى، ریشه‌شناسى (اتیمولوژى)، تهران 1374ش؛ کریستیان بارتولومه، تاریخچه واجهاى ایرانى، ترجمه، توضیح، و تدوین واهه دومانیان، تهران 1384ش؛ مهرى باقرى، واج‌شناسى تاریخى زبان فارسى، تهران 1380ش؛ محمدحسین‌بن خلف برهان، برهان قاطع، چاپ محمدمعین، تهران 1361ش؛ محمدعلى داعى الاسلام، فرهنگ نظام، چاپ سنگى حیدرآباد، دکن 1305ـ1318ش، چاپ افست تهران 1362ـ1364ش؛ محمد پادشاه‌بن غلام محیى‌الدین شاد، آنندراج : فرهنگ جامع فارسى، چاپ محمد دبیرسیاقى، تهران 1363ش؛ محمدرحیم شایگان، «تحول مفهوم خدا»، در یشتِ فرزانگى: جشن‌نامه دکتر محسن ابوالقاسمى، به‌اهتمام سیروس نصراللّه‌زاده و عسکر بهرامى، تهران: هرمس، 1384ش؛ محمدبن جلال‌الدین غیاث‌الدین رامپورى، غیاث‌اللغات، چاپ منصور ثروت، تهران 1375ش؛ محمدبن عمر فخررازى، شرح اسماءاللّه الحسنى للرازى، و هو الکتاب المسمى لوامع البینات شرح اسماءاللّه تعالى و الصفات، چاپ طه عبدالرؤوف سعد، قاهره 1396/1976، چاپ افست تهران 1364ش؛ پاول هرن، اساس اشتقاق فارسى، ]با توضیحات یوهان هاینریش هوبشمان[، ترجمه جلال خالقى مطلق، تهران 1356ش؛The American heritage dictionary of the English language, Boston: Houghton Mifflin Company, 1992; The Oxford dictionary of English etymology, ed. C. T. Onions, Oxford: University Press, 1983; Eric Partridge, Origins: an Oxford etymological dictionary of modern English, London 1966.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

آرزو نجفیان

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده