خثعمی اشنانی ابوجعفر محمدبن حسین
معرف
محدّث کوفى قرن سوم و چهارم
متن
خَثعمى اُشنانى، ابوجعفر محمدبن حسین، محدّث کوفى قرن سوم و چهارم. وى در سال 221 در کوفه در قبیله مشهور خثعم متولد شد. خطیب بغدادى (ج 3، ص 23) نسبت اُشنانى او را به سبب ولاء مى‌داند، اما سمعانى (ج 1، ص170) آن را اشاره به خرید و فروش گیاهى به همین نام دانسته است. خثعمى در کوفه از محدّثان بسیارى حدیث شنید و روایت کرد، از جمله: عالم و محدّث نامور زیدى، عَبّادبن یعقوب رواجنى (متوفى 250)؛ عَبّادبن احمد عَرزَمى؛ ابوکریب محمدبن علاء همدانى؛ فضالة‌بن فضل تمیمى؛ و اسماعیل‌بن اسحاق راشدى (رجوع کنید به خطیب‌بغدادى، ج3، ص22؛ سمعانى، همانجا؛ ابن‌طاووس، ص132،367). کسانى چون محمدبن‌عمر، مشهور به ابن‌جعابى، محمدبن محمدبن سلیمان باغندى، محدّث شیعى، ابومُفضَّل محمدبن عبداللّه شیبانى، عالم زیدى و ابوالفرج اصفهانى از خثعمى حدیث نقل کرده‌اند (رجوع کنیدبه ابوالفرج اصفهانى، ص 5، 32، 86؛ دلائل‌الامامة، ص135؛ طوسى، 1414، ص447 ، 451،484، 492؛ خطیب‌بغدادى، همانجا). از دیگر راویان خثعمى، مظفربن جعفربن حسن، مؤلف الرسالة الموضحة، است که در کتابش روایاتى به نقل از خثعمى در باب اختصاص دادن برخى القاب مانند «امیرالمؤمنین»، به على علیه‌السلام توسط پیامبر صلى‌اللّه علیه‌وآله‌وسلم آورده است. ابن‌طاووس از نسخه‌اى به‌خط مصنف که در کتابخانه نظامیه بغداد وجود داشت، مطالبى نقل کرده‌است (رجوع کنید به ص362، 367؛ نیز رجوع کنید به کولبرگ، ص 319ـ 320).خثعمى با عالمان شیعى کوفه مناسبات نزدیکى داشت و نام وى در طریق روایت برخى از آثار آنها آمده است (رجوع کنید به نجاشى، ص 78، 113، 445؛ طوسى، 1417، ص 66، 176). بنابه نقل شیخ‌طوسى (1415، ص 442؛ همو، 1417، ص 176)، هارون‌بن موسى تَلَّعُکبَرى* در سال 315 و پس از آن، از خثعمى سماع کرده و اجازه روایت آثارى را که او در روایت خود داشته، اخذ کرده است. وجود نام خثعمى در طریق حدیث منزلت، روایت نزول آیه تطهیر در شأن اهل‌بیت علیهم‌السلام و آیه نجوا درباره على علیه‌السلام، روایت حدیث مشهور گفتگوى على علیه‌السلام با کمیل درباره اصناف مردم و برخى روایات دیگر از گرایشهاى شیعى وى نشان دارد (رجوع کنید به ابن‌بابویه، ج 2، ص 548ـ 553؛ خزاز رازى، ص 221ـ222؛ علوى، ص 64ـ65؛ خطیب بغدادى، ج 14، ص 252؛ حسکانى، ج 2، ص 39، 79، 167، 227، 324؛ ابن‌عساکر، ج 42، ص 129ـ130، 383ـ 384، ج 50، ص 252ـ253، ج 70، ص 20ـ21). همچنین شواهدى چون وجود نام خثعمى در طریقِ روایتِ تحریرى از اصلِ ابوالجارود زیادبن منذر (رجوع کنید به جارودیه*) به روایت محمدبن بکر ارحبى و کتاب یحیى‌بن سالم فرّاء کوفى و برخى احادیث دیگر حاکى از تمایلات زیدى اوست (رجوع کنید به نجاشى، ص 444؛ ابن‌عساکر، ج 19، ص 458، ج 33، ص210ـ211).از خثعمى تنها کتاب القضایا شناخته شده است. این کتاب یکى از منابع قاضى نعمان مغربى (متوفى 363) در تألیف الایضاح بوده است (رجوع کنید به قاضى نعمان، ص 21، 32، 114، و جاهاى دیگر). همه روایاتى که قاضى نعمان از القضایا نقل کرده، درباره نماز و مسائل مربوط بدان است. براساس اسناد برخى روایات (رجوع کنید به همان، ص 42، 90، 95، 120، 122)، خثعمى در تدوین کتاب خود از کتاب قضایا امیرالمؤمنین تألیف ابوعبداللّه محمدبن قیس بَجَلى (متوفى 151) که در محافل امامیه کوفه مشهور و متداول بود (رجوع کنید به نجاشى، ص 323؛ طوسى، 1417، ص 206)، بهره برده است. وجود نام خثعمى در طریق روایت کتاب بجلى (رجوع کنید به طوسى، 1417، ص 176) شاهدى دیگر بر این مدعاست. ابن‌شهرآشوب (ص 25) نیز به القضایاى خثعمى اشاره کرده است. احتمالا اشاره او به واسطه نسخه‌اى از الایضاح بوده و خود وى به القضایا دسترسى نداشته است. این احتمال باتوجه به اینکه قاضى نعمان در برخى موارد نام خثعمى را احمدبن حسین ذکر مى‌کند (رجوع کنید به ص 21، 122، 123) و در میان فهرست‌نگاران و رجالیون، تنها ابن‌شهرآشوب است که نام خثعمى را احمد ذکر کرده (رجوع کنید به همانجا)، تقویت مى‌شود. به گزارش خطیب بغدادى (ج 3، ص 22)، خثعمى به بغداد سفر و در آنجا کتابش را املا کرده است. اما بغدادى به نام این کتاب اشاره نمى‌کند.در توثیق خثعمى اختلافى وجود ندارد؛ على‌بن عمر دارقطنى* ( 1404الف، ص 152؛ همو، 1404ب، ص 80)، خطیب بغدادى (ج 3، ص 23) و سمعانى (ج 1، ص 170) او را ثقه، امین، صدوق و حجت دانسته‌اند و ذهبى (ج 14، ص 529) از او با عنوان امام، حجت و محدّث کوفه یاد مى‌کند. خثعمى در پنج‌شنبه، هفت صفر 315 درگذشت (رجوع کنید به خطیب بغدادى؛ سمعانى؛ ذهبى، همانجاها؛ قس طوسى، 1415، همانجا که سال درگذشت او را 317 ذکر کرده است).منابع :ابن‌بابویه، کتاب‌الخصال، چاپ على‌اکبر غفارى، قم 1362ش؛ ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، نجف 1380/1961؛ ابن‌طاووس، الیقین باختصاص مولانا على (علیه‌السلام) بامرة المومنین، چاپ انصارى، قم 1413؛ ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، چاپ على شیرى، بیروت 1415ـ1421/ 1995ـ2001؛ على‌بن حسین ابوالفرج اصفهانى، مقاتل‌الطالبیین، چاپ کاظم مظفر، نجف 1385/1965، چاپ افست قم 1405؛ عبیداللّه‌بن عبداللّه حسکانى، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، چاپ محمدباقر محمودى، تهران 1411/1990؛ على‌بن محمد خزاز رازى، کفایة الاثر فى‌النص على‌الائمة الاثنى عشر، چاپ عبداللطیف حسینى کوه‌کمرى خوئى، قم 1401؛ خطیب بغدادى؛ على‌بن عمر دارقطنى، سؤالات الحاکم النیسابورى للدارقطنى فى الجرح و التعدیل، چاپ موفق‌بن عبداللّه، ریاض 1404الف؛ همو، سؤالات حمزة‌بن یوسف السهمى للدارقطنى و غیره من المشایخ من الجرح والتعدیل، چاپ موفق‌بن عبداللّه، ریاض 1404ب؛ دلائل الامامة، ]منسوب به[ محمدبن جریر طبرى آملى، قم: مؤسسة‌البعثة، 1413؛ ذهبى؛ سمعانى؛ محمدبن حسن طوسى، الامالى، قم 1414؛ همو، رجال الطوسى، چاپ جواد قیومى اصفهانى، قم 1415؛ همو، الفهرست، چاپ جواد قیومى اصفهانى، قم 1417؛ محمدبن على علوى، الفوائد المنتقاة و الغرائب الحسان عن‌الشیوخ الکوفیین، انتخبها محمدبن على صورى، چاپ عمر عبدالسلام تدمرى، بیروت 1407/1987؛ نعمان‌بن محمد قاضى نعمان، الایضاح، چاپ محمدکاظم رحمتى، بیروت 1428/2007؛ احمدبن على نجاشى، فهرست اسماء مصنّفى الشیعة المشتهر ب رجال النجاشى، چاپ موسى شبیرى زنجانى، قم 1407؛Etan Kohlberg, A medieval Muslim scholar at work: Ibn Tawus and his library, Leiden 1992.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدکاظم رحمتی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده