ختم قرآن
معرف
قرائت قرآن از ابتدا تا انتها با آدابى خاص
متن
ختم قرآن، قرائت قرآن از ابتدا تا انتها با آدابى خاص. در فرهنگ اسلامى فضائل بسیارى براى ختم قرآن ذکر شده‌است؛ از جمله این که ختم‌کننده قرآن، گویى نبوت را میان دو پهلوى خود (یعنى در قلبش) جاى داده است، اگرچه به وى وحى نمى‌شود. او یک دعاى مستجاب دارد و درختى در بهشت نصیبش مى‌گردد (کلینى، ج 2، ص611؛ متقى، ج 1، ص 538؛ مجلسى، 1403، ج 89، ص 204).اصطلاح ختم قرآن به دوران پیامبر اکرم بازمى‌گردد (رجوع کنید به عاملى، ص 71ـ74) که براساس حدیثى نبوى (رجوع کنید به کلینى، ج 2، ص 613؛ نیز رجوع کنید به همان، ج 2، ص 611؛ مجلسى، 1363ش، ج 12، ص 497ـ498)، ختم قرآن براى افراد مختلف بسته به میزان آموخته‌هاى آنان از قرآن مفهومى متغیر داشته است. همچنین مسئله زمان لازم براى ختم قرآن مورد بحث بوده است. برخى از صحابه بر ختمهاى مکرر در کمترین زمان اصرار داشته‌اند اما براساس روایات، ختم قرآن در کمتر از سه روز یا یک هفته ممدوح نیست (رجوع کنید به احمدبن‌حنبل، ج 10، ص 24؛ ابوداوود، ج 2، ص 54ـ56؛ کلینى، ج 2، ص 618ـ619؛ متقى، ج 1، ص 606)، از آن رو که در سنّت اسلامى به ترتیل* و تبیین آیات قرآن بیش از تکرار و تعدد تلاوت آیات توجه شده است (رجوع کنید به کلینى، ج 2، ص 614؛ متقى، ج 1، ص 538ـ539). از پیامبر اکرم نقل شده کسى که در کمتر از سه روز قرآن را ختم کند به فهم آیات دست نمى‌یابد (رجوع کنید به دارمى، ج 1، ص 350؛ متقى، ج 1، ص 614) و چنین قرائتى به خواندن شتابزده و بى‌توجه آیات مى‌انجامد (رجوع کنید به کلینى، ج 2، ص 617). در حدیثى از امام رضا علیه‌السلام آمده است با اینکه مى‌توانم قرآن را در کمتر از سه روز ختم کنم، این کار را نمى‌کنم تا قرائتم بدون تدبر نباشد (رجوع کنید به بهاءالدین اربلى، ج 3، ص 110؛ مجلسى، 1403، همانجا). در عین حال، سى تا چهل بار ختم قرآن در ماه رمضان به گونه‌اى ویژه مجاز دانسته شده است (رجوع کنید به کلینى، ج 2، ص 618؛ مفید، ص 312).در برخى از گزارشها، نقلهاى خارق‌العاده‌اى از ختم قرآن افراد مختلف ذکر شده که از آن جمله ختم قرآن در یک شبانه‌روز، یک نماز و یک رکوع است (براى شمارى از این گزارشها و نقد آنها رجوع کنید به امینى، ج 5، ص 33ـ41). غزالى (ج 1، ص 366) معتقد است براى عابدان و سالکانِ عملى شایسته نیست که کمتر از دو ختم قرآن در هفته داشته باشد اما سالکان قلبى و نیز مشتغلان به نشر علم مى‌توانند هفته‌اى یک ختم داشته باشند و افراد اهل تأمل و تفکر مى‌توانند قرآن را در یک ماه ختم کنند تا تأمل و تدبر لازم را در آیات داشته باشند. وى در ادامه، طریقه تقسیم‌بندى سوره‌ها را متناسب با هریک از این روشهاى ختم قرآن تشریح کرده است (رجوع کنید به ج 1، ص 366ـ367).در روایات، سه بار تلاوت سوره توحید همانند ختم قرآن و از این‌رو، این سوره معادل ثلث قرآن دانسته شده است (رجوع کنید به ابن‌بابویه، 1417، ص 86؛ فتال نیشابورى، ص 281؛ سیوطى، ج 1، ص 385). همچنین ثواب تلاوت یک آیه در ماه رمضان معادل ختم قرآن در ماههاى دیگر قلمداد شده است (رجوع کنید به ابن‌بابویه، 1363ش، ج 1، ص 296؛ فتال نیشابورى، ص 346). ختم قرآن در مدت اقامت در مکه براى حاجیان مورد تأکید قرار گرفته و در روایت است کسى که در مکه قرآن را ختم کند تا پیش از مرگ، رسول اکرم و نیز جایگاه خود را در بهشت مى‌بیند (رجوع کنید به کلینى، ج 2، ص 612؛ خلخالى، ج 5، ص 508؛ روحانى، ص 235).ختم قرآن آداب ویژه‌اى دارد از جمله ختم قرآن در روز جمعه (رجوع کنید به طوسى، ص 322)؛ روزه‌دارى در روز ختم قرآن (نووى، ج 2، ص 168)؛ و اینکه فرد پس از هر ختم قرآن، حتى اگر قصد ختم مجدد هم ندارد سوره فاتحه و پنج آیه نخست سوره بقره را قرائت و ختم قرآن را به فتح قرآن متصل کند (کلینى، ج 2، ص 605؛ ابن‌بابویه، 1368ش، ص 102؛ متقى، ج 1، ص 607ـ608؛ مازندرانى، ج 11، ص 28).حضور در مجلس فتح قرآن به حاضر شدن در صحنه یکى از فتوحات اسلامى و حضور در مجلس ختم قرآن به حضور در هنگام تقسیم غنایم همانند شده است (رجوع کنید به متقى، ج 1، ص 541ـ543). همچنین توصیه شده که ختم‌کننده قرآن آخرین سوره‌هاى قرآن را در میان خانواده، فرزندان و دوستان قرائت و براى آنها دعا کند چون دعاى ختم‌کننده قرآن مستجاب است (رجوع کنید به دارمى، ج 2، ص 468ـ469؛ ابن‌قدامه، ج 1، ص 803؛ هیثمى، ج 7، ص 172؛ سیوطى، ج 1، ص 382).دعاهایى براى ختم قرآن از معصومین علیهم‌السلام نقل شده (رجوع کنید به طوسى، ص 323ـ324) که دعاى امام سجاد علیه‌السلام (رجوع کنید به الصحیفة السجادیة، ص 457ـ461) از جامع‌ترین و مشهورترین آنهاست (براى مجموعه‌اى از دعاهاى ختم قرآن رجوع کنید به نورى، ج 4، ص 377ـ382؛ صدیق عبدالفتاح، ص 22ـ223).در مراسم ترحیم تازه درگذشتگان، قرآن را به پاره‌هاى سى یا شصت‌گانه تقسیم مى‌کنند و هریک از شرکت‌کنندگان یک پاره از آن را قرائت مى‌کند که در مجموع یک یا چند ختم قرآن صورت مى‌گیرد. به این مراسم مجلس ختم یا تختیمه مى‌گویند (رجوع کنید به ترحیم*، مجلس).منابع :ابن‌بابویه، الامالى، قم 1417؛ همو، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، قم 1368ش؛ همو، عیون اخبارالرضا، چاپ مهدى لاجوردى، قم 1363ش؛ ابن‌قدامه، المغنى، بیروت ] 1347[، چاپ افست ]بى‌تا.[؛ سلیمان‌بن اشعث ابوداوود، سنن ابى‌داود، چاپ محمد محیى‌الدین عبدالحمید، ]قاهره، بى‌تا.[، چاپ افست ]بیروت، بى‌تا.[؛ احمدبن‌حنبل، المسند، چاپ احمد محمد شاکر، ج10، ]قاهره [1392/1972؛ عبدالحسین امینى، الغدیر فى الکتاب و السنة و الادب، ج 5، بیروت 1387/1967؛ على‌بن حسین بهاءالدین اربلى، کشف الغمة فى معرفة الائمة، بیروت 1405/1985؛ رضا خلخالى، معتمد العروة الوثقى، محاضرات آیت‌اللّه خویى، قم 1405ـ1410؛ عبداللّه‌بن عبدالرحمان دارمى، سنن الدارمى، چاپ محمد احمد دهمان، دمشق 1349؛ محمد روحانى، مناسک الحج، قم: مؤسسة المنار، ]بى‌تا.[؛ عبدالرحمان‌بن ابى‌بکر سیوطى، الاتقان فى علوم القرآن، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، ]قاهره 1967[، چاپ افست قم 1363ش؛ صدیق عبدالفتاح، جوامع دعاء ختم القرآن الکریم، قاهره 2001؛ محمدبن حسن طوسى، مصباح المتهجّد، بیروت 1411/1991؛ جعفرمرتضى عاملى، حقائق هامّة حول‌القرآن الکریم، قم 1410؛ على‌بن حسین (ع)، امام چهارم، الصحیفة السجادیة، چاپ محمدجواد حسینى جلالى، قم 1380ش؛ محمدبن محمد غزالى، احیاء علوم‌الدین، بیروت 1412/1992؛ محمدبن حسن فتال نیشابورى، روضة‌الواعظین، چاپ محمدمهدى خرسان، قم ]بى‌تا.[؛ کلینى؛ محمدصالح‌بن احمد مازندرانى، شرح اصول‌الکافى، مع تعالیق ابوالحسن شعرانى، چاپ على عاشور، بیروت 1421/2000؛ على‌بن حسام‌الدین متقى، کنزالعُمّال فى سننالاقوال و الافعال، چاپ بکرى حیّانى و صفوة سقا، بیروت 1409/1989؛ محمدباقربن محمدتقى مجلسى، بحارالانوار، بیروت 1403/1983؛ همو، مرآة العقول فى شرح اخبار آل‌الرسول، ج 12، چاپ جعفر حسینى، تهران 1363ش؛ محمدبن محمد مفید، المُقْنِعَة، قم 1410؛ حسین‌بن محمدتقى نورى، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم 1407ـ1408؛ یحیى‌بن شرف نووى، المجموع: شرح المُهَذّب، بیروت : دارالفکر، ]بى‌تا.[؛ على‌بن ابوبکر هیثمى، مجمع الزوائد و منبع‌الفوائد، بیروت 1408/1988.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدعلی لسانی فشارکی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده