ختایی
معرف
از نقوش تزیینى گل و بتّه که معمولا همراه اسلیمى مى‌آید
متن
ختایى، از نقوش تزیینى گل و بتّه که معمولا همراه اسلیمى مى‌آید. منشأ نام‌گذارى ختایى، که به صورت خطایى (رجوع کنید به نویدى، ص 108) و قتایى (هنر و مردم، ش 17، اسفند 1342، ص 40) نیز آمده است، به درستى مشخص نیست. بعضى انتساب ختایى را به ختا در چین بعید ندانسته‌اند (رجوع کنید به مایل هروى، ص 638؛ ویلسون، ص 121)، ضمن اینکه در متون شرقى ختایى مترادف چینى است (رجوع کنید به هنر و مردم، همانجا). به گفته تورج ژوله (نیک‌بین، مقدمه، ص ]یک[)، درباره ریشه این نام‌گذارى نظریاتى غالبآ بدون پشتوانه علمى (براى‌نمونه رجوع کنید به اقدسیه، ص 86) ارائه شده است. واژه ختایى، ظاهرآ از حدود قرن دهم، به عنوان نوعى نقش، در متون فارسى دیده شده است (رجوع کنید به خواندمیر، ج 4، ص 496؛ نویدى، همانجا؛ اسکندرمنشى، ج 1، ص 44). احمد منشى قمى (ص 132) به صراحت، اسلیمى و ختایى را دو «فن» از هفت طرح اصلى نگارگرى به شمار آورده است. ظاهرآ استفاده از ترکیب دو طرح اسلیمى و ختایى از دوره صفویه (ح 906ـ1135) رایج بوده است (رجوع کنید به خواندمیر؛ اسکندرمنشى، همانجاها).ختایى طرحى خلاصه‌شده از گیاهان است که کاملا با طبیعت مطابق نیست (اقدسیه، ص 84). بهره‌گیرى از نقشهاى گیاهى ساده شده با تکرار و توالى، به دوره نوسنگى و کشاورزى مى‌رسد (ویلسون، یادداشتهاى ریاضى، ص 138). این‌گونه تزیینات و اشکال حلزونى، یا حرکتهاى دایره‌وار ساده شده، حتى روى محصولات فلزى قوم سکاها و در اروپا نیز استفاده شده است (بورکهارت، ص 140 و شکل 24ـ25). طرح یکى از بافته‌هاى دره پازیریک، نقوش برجسته کتیبه بیستون*، محصولات هنرى دوره اشکانى و ساسانى، و کتاب‌آرایى مانویان، بیانگر مراحل تحول نقوش ختایى است (مایل‌هروى، همانجا؛ هنرور، ص 85؛ نیک‌بین، همان مقدمه، ص ]یک ـ دو[). در دوره اسلامى حجاریهاى کاخهاى اموى (براى نمونه رجوع کنید به مُشَتّى*) و عباسى (براى نمونه رجوع کنید به جوسق‌الخاقانى*) و قرآنهاى قرون اولیه اسلام مثل قرآن مذهّب ابن‌بَوّاب در سده چهارم و نقوش روى سفالینه‌هاى این دوران، شروعِ شکل‌گیرى ختایى را نشان مى‌دهد (ویلسون، ص 106ـ108؛ لینگز، ص 61). بندهاى ختایى همچون اسلیمى با گذشت زمان شکلهاى جدید و متنوعى گرفت (نیک‌بین، همان مقدمه، ص ]یک[) تا اینکه طرح کامل ختایى مرسوم شد. این طرح روى آثار زیادى از قرن هشتم به بعد در جهان اسلام ترسیم شد که قلمدانهاى زیبا و حواشى قرآنها در مصر و ظروف سفالین ازنیق ترکیه از جمله آنهاست. در دوره ایلخانى (ح 654 ـ ح 750) و صفوى در ایران براى تزیین جلدهاى سوخت و ضربى علاوه بر اسلیمى از ختایى نیز استفاده مى‌شد (ویلسون، ص 120ـ125؛ نیز رجوع کنید به هالدین، ص 74ـ81). اجزاى ختایى عبارت‌اند از: گل، غنچه، برگ، ساقه و گره (اسکندرپور، ص 29). گلهاى ختایى از ترکیب مساوى دوایر و برگها به وجود مى‌آیند و با توجه به تنوع تعداد دایره‌ها و برگهاى به‌کار رفته در یک طرح، گلهاى متفاوت بسیارى ایجاد مى‌شود (همان، ص 29ـ30). گلهاى ختایى معمولا به شکلهاى دایره، بیضى، پیازى و برگى است (رجوع کنید به آقامیرى، ص 11ـ12). هنرمندان، مبتکرانه با استفاده از قواعدى چون عکس، اغراق، تکثیر، شکست، ترکیب و پیچش، انواع گلها را در ختایى ایجاد کرده‌اند (اسکندرپور، ص 42ـ44)، از جمله دو برگى، شکوفه‌هاى چند پر و پروانه‌اى (رجوع کنید به آقامیرى، ص 67، 73، 75). کامل‌ترین گل ختایى، لاله عباسى (یا شاه عباسى) است که از تکرار دو برگ و دو دایره به وجود مى‌آید و منعطف‌ترین نقش گل است (اسکندرپور، ص 39ـ41). گلها معمولا کامل‌اند، اما گاه به صورت نیم گل روى ساقه‌ها قرار مى‌گیرند (همان، ص 41). در بیشتر موارد غنچه‌ها به تنهایى یا به همراه کاسبرگ به جاى گره‌ها روى ساقه‌ها قرار مى‌گیرند و فضاهاى خالى را پرمى‌کنند. تزیینات غنچه نیز مانند گل است (رجوع کنید به آقامیرى، ص 37ـ38، 45). برگها از تداخل دو دایره تا سرحد کمتر از نیم‌دایره پدید مى‌آیند و به موازات تزیینات و شیوه‌هاى مختلف گلبرگها، تنوع دارند. مهم‌ترین نوع برگها، برگهاى کنگره‌دار برگ ماهى است که بیشتر در انتهاى حرکت حلزونى استفاده مى‌شود (همان، ص 53) و از طریق افزودن کنگره‌ها به اضلاع آن به دست مى‌آید. ساقه، همان گردش یا حرکت حلزونى‌شکل است که شبیه آن در گیاهان به صورت پیچشهاى ساقه‌هاى تاک یا نیلوفر دیده مى‌شود. تمام اجزاى ختایى حول ساقه نقش مى‌بندند، قطر ساقه نیز به بزرگى یا کوچکى طرح کلى ختایى وابسته است. ساقه‌ها داراى پیچ و خمهاى موزون و ترکیبى از خطوط منحنى با گردش حلزونى و به ندرت مستقیم‌اند (اقدسیه، ص 84؛ آقامیرى، ص 15). براى پرکردن فضا و تزیین بیشتر نقش ختایى، معمولا ساقه‌ها را با تزییناتى به نام گره، چنگ و بند آراسته‌تر مى‌کنند. گره‌ها انواع گوناگونى از دایره‌ها، نیم‌دایره‌ها، برگها و کنگره‌ها هستند که در مسیر ساقه‌ها و خطوط محصورکننده، که گل و برگ ندارد، قرار مى‌گیرند (اسکندرپور، ص 51ـ52). گره زیبایى و استحکام خاصى به بندها مى‌بخشد (رجوع کنید به آقامیرى، ص 33)؛ چنگ همان گره اما با آذین بیشتر است (رجوع کنید به همان، ص 34) و بند همان دایره یا برگ است که به صورت تک یا ترکیبى در محل جدا شده دو ساقه قرار مى‌گیرد و آن فضا را مى‌پوشاند (اسکندرپور، ص 52). براى زیباتر کردن اجزا، تزیینات متنوع دیگرى چون طرح معروف به دندان موشى (نیم‌دایره‌هاى کوچک که به دایره درون اضافه مى‌شود) براى دایره و کنگره (اضافه شدن نیم برگهاى کوچک‌تر در کناره‌هاى برگ) به‌کار مى‌رود (همان، ص 31ـ33).طرح ختایى در قالى مفصّل‌تر و داراى اجزاى بیشتر و رنگهاى متنوع‌تر، اما در کاشى‌کارى ساده‌تر و مختصرتر، است و رنگهاى محدودترى دارد. گلدانهاى هزار گل اسلیمى ختایى بر اسپرهاى کاشى‌کارى مسجد گوهرشاد مشهد و بقعه خواجه‌محمد پارسا* در بلخ، هر دو از سده نهم، و مدخل مدرسه چهارباغ* اصفهان از نمونه‌هاى به‌کارگیرى نقش ختایى هستند (پرهام و آزادى، ج 2، ص 321ـ322). ختایى‌در گچ‌برى نیز رایج است (خزایى، ص 74). در خط نستعلیق گاه حروف را بدون حرکت‌گذارى به شکل نقش ختایى در یکدیگر فرود و فراز مى‌آورند (شیمل، مقدمه‌ نجیب مایل‌هروى، ص 19). اشتراکهاى بسیار در گردشها و خمیدگیهاى بیرونى و درونى دو نقشمایه ختایى و اسلیمى، ریشه مشترک آنها را نشان مى‌دهند (نیک‌بین، همان مقدمه، ص ]یک[). به گفته مایل‌هروى (ص 673)، طرح ختایى صرفآ خطوط پیچ در پیچ گل و بتّه است در حالى که طرح اسلیمى درشت‌تر و قوى‌تر و متضمن نقش درخت است (نیز رجوع کنید به اسلیمى*).منابع :امیرهوشنگ آقامیرى، آرایه‌ها و نقوش اسلیمى در هنر تذهیب و طراحى فرش، تهران 1383ش؛ پرویز اسکندرپور، گل‌هاى ختایى: قالى، کاشى، تذهیب، تهران 1385ش؛ اسکندرمنشى؛ هادى اقدسیه، «طرح ختائى و گلهاى شاه‌عباسى»، در اسلیمى و ختایى، گلهاى شاه‌عبّاسى: نگرشى بر سوابق تاریخى سه‌نگاره تزئینى، تهران : فرهنگسرا، ]1367ش[؛ تیتوس بورکهارت، هنر مقدس: اصول و روشها، ترجمه جلال ستارى، تهران 1369ش؛ سیروس پرهام و سیاوش آزادى، دستبافتهاى عشایرى و روستایى فارس، ج 2، تهران 1371ش؛ محمد خزایى، هزار نقش، تهران 1381ش؛ خواندمیر؛ آنه‌مارى شیمل، خوشنویسى و فرهنگ اسلامى، ترجمه اسداللّه آزاد، مشهد 1368ش؛ قطب‌الدین محمد قصه‌خوان، دیباچه قطب‌الدین محمد قصّه‌خوان، در نجیب مایل‌هروى، کتاب‌آرایى در تمدن اسلامى، مشهد 1372ش؛ نجیب مایل هروى، کتاب‌آرایى در تمدن اسلامى، مشهد 1372ش؛ احمدبن حسین منشى‌قمى، گلستان هنر، چاپ احمد سهیلى خوانسارى، تهران 1359ش؛ زین‌العابدین على‌بن عبدالمؤمن نویدى، دوحة‌الازهار، چاپ على مینائى تبریزى و ابوالفضل رحیموف، مسکو 1974؛ حسین نیک‌بین، عناصر تزئینى اسلیمى و ختایى در طراحى فرش و هنر تذهیب، تهران 1383ش؛ ایوا ویلسون، طرحهاى اسلامى، ترجمه محمدرضا ریاضى، تهران 1377ش؛ دانکن هالدین، صحافى و جلدهاى اسلامى، ترجمه هوش‌آذر آذرنوش، تهران 1366ش؛ محمدرضا هنرور، پیچش زرین: گردش اسلیمى و ختایى در هنر تذهیب و طراحى فرش، تهران 1384ش؛Martin Lings, The Quranic art of calligraphy and illumination, [London] 1976.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سوسن فرهنگی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده