خبیر (الخبیر)
معرف
از اسماى حسناى الهى
متن
خبیر (الخبیر)، از اسماى حسناى الهى. الخبیر به معنى عالم به امور از ریشه خ ب ر آمده و به عنوان یکى از اسماى الهى 45 بار در قرآن کریم به کار رفته است؛ پنج بار همراه لطیف، پنج بار همراه بصیر، چهار بار همراه حکیم، چهار بار همراه علیم و 27بار به تنهایى (رجوع کنید بهمحمدفؤاد عبدالباقى، ذیل واژه؛ براى دیگر معانى لغوى خبیر رجوع کنید به خلیل‌بن احمد؛ ازهرى، ذیل «خبر»). خبیر در ادعیه نیز از جمله در دعاى جوشن کبیر (رجوع کنید به کفعمى، 1414، بندهاى 44، 45، 69، 79) و دعاى مجیر (رجوع کنید به همان، ص 359) در کنار دیگر اسماى الهى آمده است.مفسران قرآن تقریبآ در همه موارد خبیر را معادل علیم آورده‌اند، و با نظر به عبارات پیش و پس از کلمه خبیر و مضمون و شأن نزول آیه، متعلَّق این علم را مشخص کرده و معانى گوناگونى را ذکر کرده‌اند: عالم به خلق و آفریده خویش (رجوع کنید بهمیبدى، ذیل سبأ: 1)؛ عالم به تدابیر آشکار و نهان (بیضاوى، ذیل حج: 63)؛ عالم به اعمال بندگان (ابوالفتوح رازى، ذیل نساء : 128)؛ عالم به اعمالْ قبل از انجام آنها (طبرسى، ذیل نساء : 94)؛ عالم به فرمانبرى و نافرمانى بندگان (ثعلبى، ذیل نور: 53)؛ عالم به مصالح و مضار بندگان (طبرى، ذیل انعام: 18)؛ عالم به سرانجام کار بندگان (فخررازى، التفسیرالکبیر، ذیل سبأ: 1)؛ و عالم به آنچه از دل زمین بیرون مى‌آید و براى آن مفید است (طوسى، ذیل حج: 63).در دیگر منابع اسلامى خبیر را عمومآ به این معانى به کار برده‌اند :1) به معناى علیم، یعنى آگاه به همه معلومات (رجوع کنید به ابوحاتم رازى، ج 1، ص 108؛ زجّاجى، ص 127؛ ابن‌بابویه، ص 216؛ قشیرى، 1427، ص 465؛ جوینى، ص 142).2) به معناى خاص‌تر از علیم، از جمله به معانى عالم به حقیقت و کنه امور (رجوع کنید به زجّاج، ص 33؛ غزالى، ص 112؛ کفعمى، 1412، ص 41؛ عسکرى، ص 74)؛ عالم به چیزى پیش از پیدایى آن (بیهقى، ص 144)؛ عالم به جزئیات (طباطبائى، ذیل سبأ:1)؛ علمى که با نظر به ذات امور حاصل شود (جیلى، ص 118)؛ علمى که بعد از امتحان الهى حاصل شود (ابن‌عربى، ج 4، ص 239)؛ علم خداوند به افعال و اقوال بندگان (سمعانى، ص 258). خبیر فقط به معناى اول، به جز خدا، بر انسان نیز اطلاق مى‌شود، چه انسان به خفایاى درونى و نیکیها و بدیهاى نفس خود آگاه است، با این تفاوت که این علم درخصوص انسان از راه خبر گرفتن و آزمودن حاصل مى‌شود و بنابراین ممکن است در آن خطا راه یابد، اما در علم خداوند هیچ‌شک و عجزى وجود ندارد و این معنا تنها مخصوص خداوند است (زجّاج، همانجا؛ اسفراینى، ج 1، ص 28؛ فخررازى، شرح اسماءاللّه الحسنى، ص 248؛ قرطبى، ص 492).3) به معناى مُخبِر، مانند سمیع به معنى مُسمِع، یعنى خبر دهنده (رجوع کنید به قشیرى، 1968، ص 54؛ فخررازى، شرح اسماءاللّه الحسنى، ص 249).در منابع عرفانى آمده است که مداومت بر ذکر این اسم الهى موجب مى‌شود آدمى در همه اقوال و افعال خود پرواى خداوند را داشته باشد، به هر آنچه او برایش مقدر کرده است اعتماد کند و بدین‌سان دشواریها بر او آسان گردد و ریا و سالوس از او دور شود، چرا که خداوند به همه امور بندگان و نیازهاى آنان پیش از آنکه بر زبان آورند آگاه است (رجوع کنید به زجّاج، همانجا؛ قشیرى، 1968، ص 54ـ55؛ همو، 1427، ص 138ـ139؛ سمعانى، ص 259ـ 279).منابع :ابن‌بابویه، التوحید، چاپ هاشم حسینى طهرانى، قم ?]1357ش[؛ ابن‌عربى، الفتوحات‌المکیة، بیروت: دارصادر، ]بى‌تا.[؛ ابوالفتوح رازى، روض‌الجِنان و روح‌الجَنان فى تفسیر القرآن، چاپ محمدجعفر یاحقى و محمدمهدى ناصح، مشهد 1365ـ1376ش؛ احمدبن حمدان ابوحاتم رازى، کتاب الزینة فى الکلمات الاسلامیة‌العربیة، چاپ حسین‌بن فیض‌اللّه همدانى، ج 1، قاهره 1957؛ محمدبن احمد ازهرى، تهذیب‌اللغة، ج 7، چاپ عبدالسلام سرحان، قاهره ]1386/ 1967[؛ شهفوربن طاهر اسفراینى، تاج‌التراجم فى تفسیر القرآن للأعاجم، چاپ نجیب مایل هروى و على‌اکبر الهى‌خراسانى، ج 1، تهران 1375ش؛ عبداللّه‌بن عمر بیضاوى، انوارالتنزیل و اسرارالتأویل، المعروف بتفسیرالبیضاوى، مصر 1330، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ احمدبن حسین بیهقى، کتاب‌الاسماء و الصفات، بیروت 1405/1984؛ احمدبن محمد ثعلبى، الکشف و البیان، المعروف تفسیرالثعلبى، چاپ على عاشور، بیروت 1422/2002؛ عبدالملک‌بن عبداللّه جوینى، کتاب الارشاد الى قواطع الادلة فى اصول الاعتقاد، چاپ اسعد تمیم، بیروت 1416/1996؛ عبدالکریم‌بن ابراهیم جیلى، الکمالات الالهیة فى الصفات المحمدیة، چاپ سعید عبدالفتاح، قاهره 1417/1997؛ خلیل‌بن احمد، کتاب‌العین، چاپ مهدى مخزومى و ابراهیم سامرائى، قم 1405؛ حسین‌بن محمد راغب اصفهانى، المفردات فى غریب‌القرآن، چاپ محمد سید کیلانى، تهران ?]1332ش[؛ ابراهیم‌بن سرى زجّاج، تفسیر اسماءاللّه‌الحسنى، چاپ احمدیوسف دقاق، ]قاهره[ 1395/1975؛ عبدالرحمان‌بن اسحاق زَجّاجى، اشتقاق اسماءاللّه، چاپ عبدالحسین مبارک، بیروت 1406/1986؛ احمدبن منصور سمعانى، روح‌الارواح فى شرح اسماءالملک الفتّاح، چاپ نجیب مایل هروى، تهران 1368ش؛ طباطبائى؛ طبرسى؛ طبرى، جامع؛ طوسى؛ حسن‌بن عبداللّه عسکرى، الفروق‌اللغویة، قاهره 1353، چاپ افست قم ]بى‌تا.[؛ محمدبن محمد غزالى، المقصدالاسنى فى شرح معانى اسماءاللّه الحسنى، چاپ فضله شحاده، بیروت 1971؛ محمدبن عمر فخررازى، التفسیرالکبیر، قاهره ]بى‌تا.[، چاپ افست تهران ]بى‌تا.[؛ همو، شرح اسماءاللّه الحسنى‌للرازى، و هو الکتاب المسمى لوامع‌البینات شرح اسماءاللّه تعالى و الصفات، چاپ طه عبدالرؤوف سعد، قاهره 1396/1976، چاپ افست تهران 1364ش؛ محمدبن احمد قرطبى، الاسنى فى شرح اسماءاللّه الحسنى و صفاته العُلى، چاپ شحات احمدطحان، منصوره، مصر 1427/2006؛ عبدالکریم‌بن هوازن قشیرى، التحبیر فى‌التذکیر، چاپ ابراهیم بسیونى، قاهره 1968؛ همو، شرح‌القشیرى لاسماءاللّه‌الحسنى، چاپ عاصم ابراهیم کیّالى، بیروت 1427/2006؛ ابراهیم‌بن على کفعمى، المصباح، چاپ حسین اعلمى، بیروت 1414/1994؛ همو، المقام الاسنى فى تفسیرالاسماء الحسنى، چاپ فارس حسون، قم 1412؛ محمدفؤاد عبدالباقى، المعجم المفهرس لالفاظ‌القرآن الکریم، بیروت: دار احیاء التراث‌العربى، ]بى‌تا.[؛ احمدبن محمد میبدى، کشف‌الاسرار و عدة الابرار، چاپ على‌اصغر حکمت، تهران 1361ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

شمسی سیاح

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده