خاوران نامه
معرف

مشهورترین ولایت‌نامه فارسى سروده ابن‌حسامِ خوسْفى* در قرن نهم

متن


خاوران‌نامه، مشهورترین ولایت‌نامه فارسى سروده ابن‌حسامِ خوسْفى* در قرن نهم. ولایت‌نامه یک نوع ادبى مشهور در تاریخ ادب فارسى بوده که امروزه فراموش شده‌است. در ولایت‌نامه داستانى به نظم و به لحن حماسى درباره قهرمانیهاى امیرمؤمنان على علیه‌السلام شرح داده مى‌شود که غالباً آمیخته به افسانه است. ابن‌حسام جز خاوران‌نامه چندین ولایت‌نامه دیگر نیز سروده است (رجوع کنید به ابن‌حسام، ۱۳۶۶ش، ص ۱۸۰ـ۱۹۵).ابن‌حسام خاوران‌نامه را ــکه برخى خاورنامه نیز نامیده‌اندــ در قالب مثنوى و در بحر متقارب مثمن محذوف سروده است. او کتاب را با ذکر توحید خداوند آغاز کرده، خرد و دانش را ستوده و پس از مناجات به ستایش مقام نبوت پرداخته است (رجوع کنید به ۱۳۸۲ش، ص ۴۳ـ۶۳). خاوران‌نامه از قدیم‌ترین حماسه‌هاى فارسى شیعیان است (صفا، ص ۳۷۷)، اما آن‌گونه که شهرت‌یافته کهن‌ترین حماسه شیعى به زبان فارسى نیست و منظومه على‌نامه از قرن پنجم، سروده ربیع، از آن کهن‌تر است.در آغازِ خاوران‌نامه اصحاب پیامبر اکرم صلى‌اللّه‌علیه‌وآله وسلم در حضور او بحث مى‌کنند که چه کسى از اصحاب پهلوان‌تر است و به دنبال این بحث و نزاع، دو تن از اصحاب، ابوالمِحجَن و سعد وقاص، مکه را به قصد خاورزمین ترک مى‌کنند. آنان در راه با نوادر، فرمانرواى راهزنان، مى جنگند و سعد وقاص اسیر مى‌شود. ابوالمحجن نوادر را مى‌کشد و سعد وقاص را مى‌رهاند که هر دو با قَطّار آدم خوار روبه‌رو مى‌شوند و پس از جنگیدن با او مى‌گریزند. حضرت محمد صلى‌اللّه‌علیه‌و آله، على علیه‌السلام را به جستجوى آن دو روانه مى‌کند. برخى از مردم خاورزمین قنبر* را اسیر مى‌کنند و امیرالمؤمنین قنبر را گم مى‌کند. على علیه‌السلام پس از آنکه ابوالمحجن و سعد وقاص را مى‌یابد با قطّار مى‌جنگد و او را به اسلام دعوت مى‌کند و چون قطّار نمى‌پذیرد، کشته مى‌شود. از آن پس لشکر اسلام به رهبرى امیرالمؤمنین على علیه‌السلام به خاورزمین مى‌رود. على علیه‌السلام قنبر را مى‌یابد و او را مى‌رهاند و در این میان مالک اشتر هم به جستجوى حضرت على مى‌آید و سپاه اسلام به رهبرى على چندین بار با سپاه خاورزمین مى‌جنگد (رجوع کنید به ۱۳۸۲ش، ص ۶۸ـ۸۷، ۹۶ـ ۱۱۶). در بخشى از داستان عَمْرِواُمیّه نیز به داستان وارد مى‌شود که پیک و تندرو سپاه اسلام است (رجوع کنید به ص ۱۳۱ـ۱۳۳). پاره‌اى از کتاب از جنگ على علیه‌السلام با جادوان بحث مى‌کند (رجوع کنید به ص ۱۶۲ـ۱۷۰). سرانجام على علیه‌السلام خاورزمین را مسخر مى‌کند و جمشید شاه مى‌گریزد. پس از آن على علیه‌السلام رسول اکرم صلى‌اللّه علیه وآله وسلم را در خواب مى‌بیند که به او فرمان مى‌دهد به سرزمین قهرمان رود تا یادگار سلیمان علیه‌السلام را از فراز کوه بلور برایش بیاورد و او در آنجا با سپاه قهرمان مى‌جنگد. پس از آن على علیه‌السلام به سرزمین ساحل مى‌رود. بخشى عظیم از خاوران‌نامه درباره جنگهاى امیرمؤمنان با تهماس، پهلوان اهل ساحل، است. پس از آن به سرزمین قام، که سرزمین زردشتیان است، مى‌رود و با صلصال مى‌جنگد (رجوع کنید به ص ۱۷۰ـ۱۷۲، ۱۷۶ـ ۲۰۳، ۲۰۶ـ۲۷۶، ۲۸۰ـ۳۱۹). در تمام این جنگها سپاه اسلام به رهبرى على علیه‌السلام پیروز است. مالک اشتر و عمرواُمَیّه نیز قهرمانیهاى بسیار نشان مى‌دهند.ابن‌حسام در این مثنوى سخت تحت تأثیر شاهنامه فردوسى است و حتى در جایى از کتاب (رجوع کنید به ص ۱۹۹ـ۲۰۰) راجع به اینکه فردوسى را در خواب دیده، سخن گفته است. با اینکه ابن‌حسام (۱۳۸۲ش، ص ۳۱۴) تصریح کرده که نام منظومه‌اش خاوران‌نامه است، بسیارى از منابع از آن با عنوان خاورنامه نام برده‌اند (رجوع کنید به خواندمیر، ج ۴، ص ۳۳۶؛ امین احمد رازى، ج۲، ص۸۶۹؛ شوشترى، ج۲، ص ۶۸۲؛ معصوم علیشاه، ج ۳، ص ۱۱۲).از خاوران‌نامه روایتى منثور از نوع روایت نقالان نیز باقى است که خاورنامه نام دارد (رجوع کنید به ذکاء، ص ۱۹، پانویس ۱). این کتابِ منثور مشحون از تعبیرات و اصطلاحات نقالى است و چند چاپ سنگى از آن باقى است. صورتِ کامل مثنوى خاوران‌نامه هنوز به صورت منقّح چاپ و منتشر نشده است. یک نسخه خطى نفیس و کهن از آن با تاریخ ۸۵۴ و نقاشیهاى ارزشمند در کتابخانه موزه هنرهاى تزیینى تهران محفوظ است که در ۱۳۸۲ش، به صورت عکسى در تهران چاپ شده است (براى نسخه‌هاى خطى خاوران‌نامهرجوع کنید به ذکاء، ص ۱۹ـ۲۲؛ ابن‌حسام، ۱۳۸۲ش، مقدمه مرادى، ص ۲۳ـ۲۵، نیز رجوع کنید به بخش دوم مقاله). دو پایان‌نامه کارشناسى‌ارشد زبان و ادبیات فارسى در دانشگاه فردوسى مشهد به تصحیح خاوران‌نامه اختصاص یافته است؛ یکى نیمه نخست کتاب به تصحیح حیدرعلى خوش‌کنار و دیگرى نیمه دوم کتاب به تصحیح حمیداللّه مرادى (رجوع کنید به ساکت، ص ۷۵). همچنین حمیداللّه مرادى خلاصه خاوران‌نامه را با عنوان تازیان‌نامه پارسى: خلاصه خاوران‌نامه، تصحیح و منتشر کرده است (تهران ۱۳۸۲ش).خاوران‌نامه در هند نیز رواج و شهرت داشته است. شاعرى دَکنى، متخلص به رستمى، خاوران‌نامه را در قرن یازدهم براى خدیجه‌سلطان شهربانو، همسر سلطان محمدبن ابراهیم عادلشاه، پادشاه دکن، به زبان دکنى ترجمه کرده است (اته، ج ۱، ستون۵۶۰).منابع :ابن‌حسام، تازیان‌نامه پارسى: خلاصه خاوران‌نامه، چاپ حمیداللّه مرادى، تهران ۱۳۸۲ش؛ همو، دیوان، چاپ احمد احمدى بیرجندى و محمدتقى سالک، مشهد ۱۳۶۶ش؛ امین‌احمد رازى، تذکره هفت اقلیم، چاپ محمدرضا طاهرى (حسرت)، تهران ۱۳۷۸ش؛ خواندمیر؛ یحیى ذکاء، «خاوران‌نامه: نسخه‌ى خطى و مصور موزه‌ى هنرهاى تجسمى»، هنر و مردم، دوره جدید، ش۲۰ (خرداد ۱۳۴۳)؛ سلمان ساکت، «پایان‌نامه‌هاى تصحیح نسخ خطى در دانشکده ادبیات و علوم انسانى دانشگاه فردوسى مشهد»، گزارش میراث، ش ۳۵ (مهر و آبان ۱۳۸۸)؛ نوراللّه‌بن شریف‌الدین شوشترى، مجالس‌المؤمنین، تهران ۱۳۵۴ش؛ ذبیح‌اللّه صفا، حماسه‌سرایى در ایران، تهران ۱۳۶۳ش؛ محمدمعصوم‌بن زین‌العابدین معصوم‌علیشاه، طرائق‌الحقائق، چاپ محمدجعفر محجوب، تهران ?] ۱۳۱۸[؛Hermann Ethe, Catalogue of Persian manuscripts in the Library of the India Office, Oxford ۱۹۰۳-۱۹۳۷.



/مهران افشاری/



نسخ‌خطى خاوران‌نامه. چند نسخه خطى مصور از خاوران‌نامه وجود دارد که مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از: نسخه موزه هنرهاى تزیینى تهران (رجوع کنید به ادامه مقاله)؛ نسخه موزه بریتانیا داراى ۳۶۲ برگ و ۱۵۶ نگاره به تاریخ ۱۰۹۷؛ چند نسخه در مجموعه کتابخانه دیوان هند، از جمله نسخه‌اى با ۱۵۶ نگاره هندىِ بدون تاریخ و نسخه‌هایى به تاریخ ۹۶۵ (ابن‌حسام، مقدمه سعید انوارى، ص ۲۵) و ۱۰۵۹ (میتال، ص ۲۱۶).کهن‌ترین و نفیس‌ترین نسخه شناخته شده از خاوران‌نامه، نسخه موزه هنرهاى تزیینى تهران است. از مشخصات این نسخه است : داشتن جلد سوخته جدول‌دار از تیماج مشکى مایل به قهوه‌اى، کاغذ خَتایى به قطع ۵ر۲۷ سانتیمتر × ۵ر۳۸ سانتیمتر، جدول کشى و شمسه*، خط نستعلیق، با ۶۴۵ برگ و ۱۱۵ نگاره که ظاهراً داراى ۶۸۵ برگ و ۱۵۵ نگاره بوده است (ذکاء، ص ۲۰، ۲۲؛ ابن‌حسام، همان مقدمه، ص ۶ـ۷). پنج برگ و هفت نگاره از این نسخه در کتابخانه چستربیتى، یک برگ آن در موزه رضا عباسى و قطعات دیگرى از آن در موزه‌ها و مجموعه‌هاى شخصى در امریکا و اروپاست (رجوع کنید به ذکاء، ص ۲۲ـ ۲۳؛ ابن‌حسام، همان مقدمه، ص ۷، ۲۵).هر صفحه کتاب از چهار ستون تشکیل مى‌شود که به جز صفحات مصور، برخى داراى ۲۵ سطر و برخى به صورت ترکیبى ساده و مورب داراى یازده سطر است. عنوانها در کل کتاب با رنگ طلایى و به خط رقاع، داخل مستطیل بدون تزیین قرار دارند. دور هر صفحه، بدون دقت و ظرافت، جدول‌کشى شده است. هر جدول شش خط افقى و شش خط عمودى دارد که فاصله میان خط اول و دوم و سوم و چهارم مطلاست و در فاصله میان ستونها، چهارخط نازک طلایى در فاصله‌هاى مساوى ترسیم و با قلم مرکّب کشیده شده است.صفحه اول کتاب با شمسه‌اى ساده و فاقد تشعیر، با گل و بوته‌هاى ریز و درشت رنگین، تزیین‌شده و در میان شمسه عبارت «کتاب خاورنامه» به قلم ثلث و با سفیداب نوشته شده است. تذهیب صفحه‌هاى دوم و سوم همانند است و در هر دو، سر لوحهاى مذهّب و جدولهاى زرین دیده مى‌شود. در هر صفحه نُه بیت به خط نستعلیق نوشته شده و فاصله میان ابیات داراى طلا اندازى دندانه‌دار، معروف به دندان موشى، و تزیینات گیاهى است (رجوع کنید به ابن‌حسام، ص ۳۵ـ۳۷).معمولا خوشنویسى کتابهاى مصور ضعیف‌تر از آثار خطى تک‌ورقى است. این نسخه خاوران‌نامه نیز چنین است. چنان‌که حروف، نسبت به زبانه قلم، بزرگ‌نویسى دارند و اتصالات، ظرافتهاى لازم و انسجام معمول را ندارند، اما باید یادآور شد که این اثر جزو اولین کتابتهاى نستعلیق به شمار مى‌آید و تأثیر خطوط دیگر، همچون رقاع و تعلیق و نسخ، در حرکت بعضى حروف دیده‌مى‌شود (سیدمجتبى حسینى، کارشناس خط، مصاحبه مورخ ۹ مرداد ۱۳۸۶).با آنکه تاریخ اتمام کتابت این نسخه، با توجه به نوشته آخرین صفحه، ۸۵۴ ذکر شده است، نقاشیهاى امضا شده آن با تاریخهاى ۸۸۱، ۸۸۲ و ۸۹۲ (رجوع کنید به ابن‌حسام، ص ۵۹، ۶۲، ۶۵، ۸۶، ۸۹، ۹۱، ۹۳)، نشان مى‌دهند که مصورسازى، چندین سال پس از کتابت نسخه به انجام رسیده است.چون تاریخ کتابت نسخه و نگاره‌هاى آن هم‌زمان با سلطنت ترکمانان آق‌قوینلو و قره‌قوینلو در ایران است و شیوه معیّنى دارد، متخصصان، سبک نقاشى آن را ترکمانى و مکتب شیراز* مى‌دانند (رجوع کنید به گرى، ص ۱۰۴؛ >فرهنگ هنر<، ج ۱۶، ص ۳۲۸، ج ۲۸، ص ۶۱۷)؛ اما، یحیى ذکاء، با ذکر دلایلى، از جمله شباهت آن با نسخه‌اى از شاهنامه، نقاشیهاى این نسخه را در مکتب هرات دانسته است (رجوع کنید به ص ۲۸ـ۲۹).با توجه به جزئیات صورتها، طرز قلمزنى، رنگ‌آمیزى، صحنه‌سازى و ترکیب‌بندى، مصورسازى را چند نقاش انجام داده‌اند، احتمالا زیرنظر استادى به نام فرهاد، که رقم وى بر روى چند نقاشى دیده مى‌شود. از زندگى این نقاش اطلاعى در دست نیست. برخى محققان، با توجه به سبک کار و نوع تصاویر، او را شیرازى دانسته‌اند (رجوع کنید به کریم‌زاده تبریزى، ج ۲، ص ۵۱۱ـ۵۱۴؛ ابن‌حسام، همان مقدمه، ص ۳۰).از جمله خصوصیات این نگاره‌هاست: تصویر چهره حضرت محمد صلى‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم و امام على علیه‌السلام با هاله‌اى نورانى در گرداگرد سر؛ تصاویر حیوانات افسانه‌اى نظیر اژدها و دیو سفید؛ استفاده از رنگهاى تیره در مرکز تصویر در برخى نگاره‌ها؛ کشیدن ابرها در رنگهاى غیرطبیعى، همچون طلایى و آبى در زمینه آسمانِ آبىِ مایل به خاکسترى و گاه لاجوردى؛ تزیین باغها با اشکال هندسى؛ استفاده از رنگهاى شاد و درخشان؛ گسترش دادن نقاشى به بیرون از جدول؛ و استفاده از اشکال نمادینى چون چاه و ابریق (رجوع کنید به گرى، ص ۱۰۶ـ۱۰۷؛ رضى‌زاده، ص ۶۵ـ۶۸).



منابع :ابن‌حسام، خاوران‌نامه، نگاره‌ها و تذهیب‌ها از فرهاد نقاش، تهران ۱۳۸۱ش؛ یحیى ذکاء، «خاوران‌نامه: نسخه‌ى خطى و مصور موزه‌ى هنرهاى تزیینى»، هنر و مردم، دوره جدید، ش۲۰ (خرداد ۱۳۴۳)؛ رضیه رضى‌زاده، «در شیوه و مکتب‌نگاره‌هاى خاوران‌نامه»، گلستان هنر، ش ۲ (پاییز و زمستان ۱۳۸۴)؛ محمدعلى کریم‌زاده تبریزى، احوال و آثار نقاشان قدیم ایران و برخى از مشاهیر نگارگر هند و عثمانى، لندن ۱۳۶۳ـ۱۳۷۰ش؛The Dictionary of art, ed. Jane Turner, New York: Grove, ۱۹۹۸, s.vv. "Islamic art. III: Arts of the book. ۴(V)(e) Iraq and Iran, c. ۱۴۵۰-c. ۱۵۰۰" (by B. W. Robinson), "Shiraz" (by Sheila S. Blair); Basil Gray, Persian painting, London ۱۹۷۷; Jagdish Mittal, "Painting", in History of medieval Deccan (۱۲۹۵-۱۷۲۴), ed. H. K. Sherwani, vol.۲, Andhra Pradesh: The Government of Andhra Pradesh, ۱۹۷۴.



/رضیه رضی زاده/


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مهران افشاری

رضیه رضی زاده

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده