خانه خدا
معرف
فیلمى مستند از مراسم حج که زمینه‌ساز جذب مخاطبان جدید براى سینماى ایران شد
متن
خانه خدا، فیلمى مستند از مراسم حج که زمینه‌ساز جذب مخاطبان جدید براى سینماى ایران شد. این فیلم 96 دقیقه‌اى، که به طریقه 35 میلیمترى رنگى فیلم‌بردارى و در 1345ش ساخته شد (تهامى‌نژاد، ص 66؛ فراهانى، 2009) و در رمضان همان سال به نمایش درآمد (آل‌احمد، کتاب4، ص 2029)، برگزارى مراحل مقدّماتى و مناسک حج تمتعِ زائران ایرانى و غیرایرانى را نمایش مى‌داد. تا پیش از این فیلم، تصویر خانه خدا تنها در دو فیلم مستند ایرانى ثبت شده بود، یکى در سفرنامه برادران امیدوار و دیگرى فیلمى به کارگردانى محمدعلى ایثارى که انگیزه ساخت فیلم خانه خدا بود (فراهانى، 2009). درباره روند ساخت خانه خدا که با اجازه ملک‌سعود، پادشاه عربستان سعودى، انجام شده بود (تهامى‌نژاد، ص 6)، روایتهاى گوناگونى وجود دارد. براساس تحقیقات مبتنى بر اظهارات عوامل فیلم و بدون اکتفا به عنوان‌بندى آن، ابوالقاسم رضایى (1293ـ1375ش)، فرزند میرزاابراهیم خان صحاف‌باشى از اولین مؤسسان سالن سینما در ایران، تهیه و کارگردانى (نه با تعریف رایج) این اثر را به عهده داشت (رجوع کنید به بهارلو، ذیل «رضایى، ابوالقاسم»؛ سیدمحمدى، ص140) و جلال مقدّم (1308ـ1375ش) مشاور او بود (امید، ج 1، ص 395)، که به گفته ابراهیم گلستان (ص220) فقط در تهیه مقدّمات و اجازه سفر به عربستان نقش داشت (قس شاهرخ گلستان، ص 121، که جلال مقدّم را کارگردان این فیلم دانسته است). رضایى که پیشتر فیلم‌بردار و تدوینگر شمارى آثار سینمایى بود (سیدمحمدى، ص141)، مدتى مدیریت استودیوى ایران فیلم را برعهده داشت و خانه خدا محصول همین استودیوست (بهارلو، همانجا؛ تهامى‌نژاد، ص 66).ویژگى بارز و مؤثر این فیلم به گروه فیلم‌بردارى حرفه‌اى آن باز مى‌گردد که حاصل انتخاب هوشمندانه رضایى است. گروه فیلم‌بردارى را احمد شیرازى، نعمت حقیقى، محمدعلى ایثارى و عباس دستمالچى تشکیل مى‌دادند (تهامى‌نژاد، همانجا). احمد شیرازى و نعمت حقیقى به لحاظ درک بصرى و شناخت از صحنه‌بندى (میزانسن)، قاب‌بندى، ترکیب‌بندى (کمپوزیسیون)، نوع حرکات دوربین و شیوه برخورد با مکان (لوکیشن)هاى واقعى و زائران، بخشى از کارگردانى را هنگام فیلم‌بردارى عهده‌دار بودند. حضور این دو و تقسیم کار میان آنان و دو همکارشان خوراک تصویرىِ مناسب و کاملى از مراحل مختلف مراسم حج فراهم ساخت که تدوینگر از آن براى شکل‌دهى یک فیلم مستند گزارشى، آمیخته با جذابیتهاى بصرى، استفاده فراوان کرد.گویندگان (راویان) فیلم به زبان فارسى، اسداللّه پیمان و محمود سعادت و قارى قرآن حمزه ریحانى بودند. گفتار فیلم بعدآ به انگلیسى ترجمه شد و شرکت آشوقا فیلم آن را به بیشتر کشورهاى مسلمان فروخت. این فیلم نخستین فیلم ایرانى بود که تا این حد به بازار خارجى راه یافت (امید، همانجا). على بهارى خواننده، خوشدل تهرانى تنظیم‌کننده اشعار، عزیز رشکى عکاس و عباس مظاهرى سازنده عنوان‌بندى، طراح پوستر و نقش آگهى (پلاکارد) فیلم بودند.از رخدادهاى هم‌زمان با نمایش عمومى این اثر، حمله جوان مذهبى تندرویى به ابوالقاسم رضایى در حیاط استودیو ایران بود که پس از آن، رضایى براى همیشه ایران را ترک گفت (تهامى‌نژاد، ص 67؛ شاهرخ‌گلستان، ص 122).این اثر در اوضاعى که سینماى رؤیاپرداز با اتکا به آثار ملودرام و کمدیهاى سطحى یکه‌تاز بود، توانست کسانى را که به‌لحاظ ریشه‌ها و عقاید سنّتى و مذهبى و باتوجه وضع و فضاى سینماى آن دوره، با آن میانه خوبى نداشتند، به سالنهاى نمایش فیلم بکشاند. چنان‌که برخى که سینما رفتن را گناه مى‌دانستند، با خانواده به دیدن آن رفتند (رجوع کنید به تهامى‌نژاد، همانجا)، گرچه انگیزه‌هاى سودجویانه براى به‌دست آوردن بازار دست‌نخورده تماشاگران مذهبى نیز از جمله اهداف سازندگان آن بود (مهرابى، ص 115). گزارش جلال آل‌احمد از اکران فیلم تأمل برانگیز است (رجوع کنید به کتاب 4، ص 2029). این فیلم برنامه افتتاحیه نخستین سالن سینماى شهر مذهبى قم در آذر 1348 بود (کشانى، ص 129). شاید تنها فیلمى که پس از خانه خدا توانست نگاه منفى به سینما را منتفى سازد، محمد رسول‌اللّه ساخته مصطفى عقاد* باشد.خانه خدا در هفتادوششمین نشست کانون فیلم معناگرا (15 آذر 1387) در تهران نیز به نمایش درآمد (فراهانى، 2009).منابع :جلال آل‌احمد، ادب و هنر امروز ایران: مجموعه مقالات، 1348ـ1324ه .ش، پژوهش و ویرایش مصطفى زمانى‌نیا، تهران 1373ش؛ جمال امید، تاریخ سینماى ایران، ج 1، تهران 1374ش؛ عباس بهارلو (غلام حیدرى)، دانشنامه سینماى ایران، تهران 1383ش؛ محمد تهامى‌نژاد، سینماى مستند ایران، عرصه تفاوتها، تهران 1381ش؛ مرتضى سیدمحمدى، فرهنگ کارگردانهاى سینماى ایران: 1375ـ 1309، تهران 1376ش؛ مهرداد فراهانى، «کارگردان فیلم مستند خانه خدا ابوالقاسم رضایى است نه جلال مقدم»، پیک مستند.Retrieved Jun.21, 2009, from http://www.peykemostanad. com/1387/MF-Khaneh%20Khoda.htm;على‌اصغر کشانى، فرآیند تعامل سینماى ایران و حکومت پهلوى، تهران 1386ش؛ ابراهیم گلستان، نوشتن با دوربین: رو در رو با ابراهیم گلستان، ]مصاحبه‌کننده[: پرویز جاهد، تهران 1384ش؛ شاهرخ گلستان، فانوس خیال: سرگذشت سینماى ایران از آغاز تا پیروزى انقلاب اسلامى به روایت بى.بى.سى، تهران 1374ش؛ مسعود مهرابى، تاریخ سینماى ایران: از آغاز تا سال 1357، ]تهران[ 1365ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

جواد طوسی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده