خانه در کشورهای مسلمان (۹) کشورهای مسلمان غیرعرب
معرف
خانه در کشورهاى مسلمان (9) کشورهاى مسلمان غیرعرب#
متن
خانه در کشورهاى مسلمان (9) کشورهاى مسلمان غیرعربافریقاى غیرعرب. یکى از قدیم‌ترین شواهد حضور انسان در زمین از شاخ افریقا به دست آمده و نخستین اجتماعات و دولتها نیز در افریقاى زیر صحرا در مرزهاى اریتره با سودان و اتیوپى تشکیل شده‌اند (>دایرة‌المعارف جدید افریقا<، ذیل "Prehistory: Eastern Africa").از حدود پنج تا سه هزار سال قبل، مهاجرتهاى مختلف چهره افریقا را تغییر داد که مهم‌ترین آنها مهاجرت اقوام بانتو زبان از دلتاى نیجر به شرق افریقا بود و از اوایل سال 400 پیش از میلاد، این نواحى به‌ویژه سرزمین آزانیا براى یونانیها شناخته شده بود. چنان‌که در کتاب >تجارت و دریانوردى در دریاى اریتره<، یک راهنماى دریانوردى که در سده اول میلادى نوشته شده، از بندر رافتا که گمان مى‌رود بین کنیا و تانزانیاى امروزى باشد (فیتسپتریک و همکاران، ص 13ـ14)، سخن رفته است (رجوع کنید به ص 71). بیش از هزار سال پیش، دولت ـ شهرهایى در امتداد ساحل سواحیلى در اقیانوس هند و در مسیر تجارت بین‌المللى تشکیل شدند (>دایرة‌المعارف جدید افریقا<، ذیل "Prehistory: Eastern Africa"). تحولى که در الگوى سکونت در این منطقه پدید آمد، موجب شد این دوره آغاز شهرنشینى در افریقا دانسته شود؛ گرچه با این نظرِ غالب، مخالفتهایى شده و افریقاى پیش از این دوره نیز شهرنشینى داشته است (رجوع کنید به دویس، ص 1).در موریتانى، ویرانه‌هاى قدیم‌ترین سکونتگاهها از سده‌هاى اول و دوم میلادى به دست آمده است که اهالى آن در خانه‌هایى با دیوارهاى کوتاهِ ساخته‌شده از خشت یا سنگ و با حصارکشى وسیع داراى آشپزخانه و چاه آب زندگى مى‌کردند (همان، ص 3ـ4).در غرب افریقا و در شهر باستانى جنه*/ جنو در دلتاى نیجر، خانه‌سازى به‌ویژه با تقسیم فضاى خانه به خصوصى و عمومى و اهمیت یافتن حیاط مرکزى، به شدت تحت‌تأثیر فرهنگ اسلامى قرار گرفت (>دایرة‌المعارف جدید افریقا<، ذیل "Urbanism and urbanization: historic").مصالح اصلى در شهرهاى سواحیلى در شرق افریقا، سنگ مرجانى است که در معرض هوا سخت مى‌شود. در واحه‌هاى شمال افریقا، گل ورزداده و خشتهاى مدور یا چهارگوش خشک شده در آفتاب و شاخ و برگ نخل براى سقف و بام به کار مى‌رود. در شهرهاى عربى نظیر تمبوکتو و ولاته سنگ آهک رایج است و در نواحى بارانى و جنگلى، به طور معمول از چوبهاى محکم براى تخته‌بندى دیوارها، سقف و چهارچوب پنجره‌ها و درها، و از بامبو براى چَپَرها و تیر بامهاى شیب‌دار استفاده مى‌شود. کاشى یا سفال ساختمانى براى پوشش سر برجکها، مناره‌ها، طارمیهاى مشبّک، روکوبى دیوارها، نورگیرها، پوشش آبریزگاهها و ناودانها و انبارهاى غله به کار مى‌رود. پوسته صدف و پوست تخم شترمرغ کارشده در گل نیز براى تزیین استفاده مى‌کنند (همان، ذیل "Architecture: domestic").انواع نوارهاى چرمى بافته شده نیز در ساختار خانه‌هاى موقت و خیمه‌ها کاربرد دارد (همانجا). سیاستهاى استعمارى پیشین و فنّاورى غربى به سرعت ماهیت معمارى خانه را با به کارگیرى مصالح جدید تغییر داد و آجر، سیمان، فولاد، بتن مسلح، ورقه‌هاى موج‌دار فلزى، آلومینیوم، شیشه و فایبرگلاس جاى مصالح سنّتى را گرفت (همان، ذیل "Architecture contemporary" و"Architecture: domestic").تحول در معمارى و خانه‌سازى در ساحل شرقى افریقا، به‌ویژه زنگبار، از نتایج حضور دریانوردان مسلمان در سده سوم بود که پس از آن، با بنیان نهادن سلطنت عمانیها و انتقال دربار آنان به‌زنگبار به‌اوج خود رسید (رجوع کنید به همان، ذیل ,"Zanzibar city" "Zanzibar Sultanate"). در دوره عمانیها، خانه‌هاى اعیانى و کاخهایى از سنگ مرجانى ساخته شد که دیوارهاى آنها با قوسها و طرحهاى هندسى تزیین شده بود (همان، ذیل "Architecture: colonial"). از این دوره خانه‌ها و کاخهایى باقى‌مانده است، از جمله بیت‌العجایب که در 1300 سلطان بَرغَش آن را ساخت و پس از اینکه انگلیسیها در 1314/ 1896 آن را بمباران کردند، سلطان حمّود (حک : 1320ـ1329) آن را مرمت نمود و بخشى از آن را اقامتگاه خود ساخت. این کاخ یا خانه اعیانى براساس نمونه اروپایى اما متناسب با طبیعت منطقه ساخته شده و داراى برج ساعتى مرتفع (که قصر نام خود را از آن گرفته)، درهاى متعدد کنده‌کارى شده، پنجره‌هایى با میخهاى زرین، کتیبه‌هاى قرآنى روى درها و دیوارها، و نماى خارجى جذاب است (فیتسپتریک و همکاران، ص 142؛ حسن محمد عبداللّه، ص 136، 154ـ155، 260ـ261، تصاویر 128ـ129). از دیگر بناهاى مسکونى، بیت‌الساحل در شمال بیت‌العجایب است که در 1343ش/ 1964 (سال سقوط سلسله عمانیها) اقامتگاه سلطان بود و اکنون موزه آثار دوره عمانیها در زنگبار است. این قصر در سه طبقه ساخته شده و داراى دیوارهاى بلند (سور) و درهاى متعدد است (حسن محمد عبداللّه، ص 143ـ 148، 193ـ194، تصاویر 13ـ14).نگاهى به خانه‌هاى شرق افریقا شباهت معمارى آنها را با خانه‌هاى جنوب ایران و عمان آشکار مى‌سازد (رجوع کنید به فیتسپتریک و همکاران، تصاویر بین ص160 و 161، براى خانه‌هاى اعیانى زنگبار رجوع کنید به حسن محمد عبداللّه، ص 141، 149ـ153، 188ـ 189، تصاویر 8 و 9، ص 195، تصویر 15، ص250ـ260، تصاویر 107ـ127). نظر به اهمیت خانه‌هاى قدیمى، امروزه تلاشهایى براى مرمت و بازسازى خانه‌هاى قدیمى، از جمله «خانه بانوان هندى»، صورت گرفته است (رجوع کنید به بتل و استیل، 2001الف، ص 2ـ16). این خانه متعلق به قرن سیزدهم بناى ساده دوطبقه‌اى است که در طبقه همکف آن سه اتاق مستطیل شکل مرتبط به هم قرار دارد. ورودى اصلى در زاویه غربى خانه واقع شده و در محوطه باریک در ورودى، پلکانى براى دسترسى به طبقه اول قرار گرفته است. در جهت غربى ورودى اصلى، آشپزخانه و محل شستشوى کوچکى قرار دارد که تنها فضاىِ داراى آب است و در شرقِ آن، دریچه‌اى به سرویس بهداشتى باز شده است. اتاق خواب و نشیمن در شمال اتاق ورودى است. نقشه طبقه همکف در طبقه اول تکرار شده و در طبقه دوم پلکانى به بام منتهى مى‌شود. این خانه نه تنها محل سکونت، بلکه بخشهایى از آن کارگاه و مغازه بوده و نمونه‌اى از بناهاى مسکونى ـ تجارى بازرگانان خرده‌پاست (همان، ص3ـ4؛ نیز رجوع کنید به همو، 2001ب، ص 3ـ25).در زنگبار، در بیشتر خانه‌هاى قدیمى به سبک هندى، طبقه همکف به انبار کالا و دکان یا محل کسب و طبقه بالا به سکونت خانواده اختصاص یافته است. گاه با افزودن طبقات، امکان اسکان افراد بیشترى فراهم مى‌شود (حسن محمد عبداللّه، ص 136ـ137، 192، تصویر 12). اغلب این خانه‌هاى قدیمى داراى سکویى سنگى و مسقف در ابتداى خانه‌اند که در آن از مهمانان و مراجعان پذیرایى مى‌شود. این فضا را البرزه (واژه سواحلى) و المسطبه/ المصطبه، المَظلّة/ الظُلّة (واژگان عربى) مى‌نامند (همان، ص 140، 249، تصویر 106).بسیارى از خانه‌هاى عربى قدیمى زنگبار، بامهاى مرتفع و وسیع با شَرْفه (کنگره)هایى دارند که امکان به کارگیرى تفنگ و وسایل دفاعى را فراهم مى‌کرده است. در این خانه‌ها نیز گذرگاهى بلافاصله پس از در، با زاویه به حیاط مى‌رسد. همچنین مشربیه‌هاى چوبى تشابه آنها را با خانه‌هاى سرزمینهاى اسلامى بارزتر مى‌سازد (رجوع کنید به همان، ص 135، 138ـ140). پنجره با کرکره چوبى، از دیگر مشخصه‌هاى خانه‌هاى قدیمى زنگبار است (رجوع کنید به همان، ص 139، 248، تصویر 104).نمونه‌هاى دیگرى از خانه‌هاى قدیمى را مى‌توان در لامو، شهرى سنگى در ساحل شرقى کنیا، دید که در سده ششم بنیان نهاده شده‌اند (بداو، ص 10). ویژگى این شهر قدیمى که از جاذبه‌هاى جهانگردى افریقاست و در 1380ش/2001 یونسکو آن را در زمره میراث جهانى ثبت کرد (فیتسپتریک و همکاران، ص 345، 347)، خانه‌هایى است که معمولا والدین عروس به عنوان هدیه به زوج تازه ازدواج کرده مى‌دهند. ساخت این خانه از چند ماه پیش از مراسم عروسى آغاز مى‌شود. گچ‌بریهاى ظریف اتاقهاى آن به‌ویژه در اتاق بانوان غالبآ نوعى هدیه از سوى معمار خانه است که به عروسى دعوت مى‌شود. این خانه‌ها معمولا یک یا دوطبقه، داراى حیاط، اتاق پذیرایى و نشیمن، بخشهاى خاص بانوان با دیوارهاى طاقچه‌دار و طرحهاى تزیینى هندسى است (بداو، همانجا).تأثیر معمارى اسلامى و عربى در خانه‌سازى در شرق افریقا هنوز نیز دیده مى‌شود و میان خانه‌هاى عربى و ایرانىِ حاشیه خلیج‌فارس و منازل شهر مومباساى کنیا شباهتهایى وجود دارد که وجه بارز آن مشربیه و درهاى چوبى پرنقش ونگار، به ویژه با کنده‌کارى روى دماغه در است (رجوع کنید به فیتسپتریک و همکاران، 322، تصاویر بین ص160ـ161). نقوش کنده‌کارىِ غالبآ هندسى، گیاهى مانند گل لوتوس و حیوانى نظیر ماهى است. بالاى در، روزن شیشه‌اى مربع یا نیمدایره قرار دارد که بر آن تاریخ ساخت و نام صاحبِ خانه به خط نسخ همراه با آیات قرآن نوشته شده‌است (حسن محمد عبداللّه، ص 138، 248، تصویر 103). اغلب این درها قفلهاى درشت مفرغى داشتند (رجوع کنید به پیتربریج، ص 197).در دوره استعمار، اروپاییان به‌ویژه انگلیسیها و فرانسویان و آلمانیها، معمارى خانه‌هاى افریقایى را دستخوش تحولات تازه‌اى کردند. خانه‌هاى این دوره، از جمله اقامتگاههاى افریقاییان ثروتمند، منعکس کننده مناسبات اقتصادى و سیاسى دوره استعمار و اقتدار سیاسى اروپاییان است. گرچه برخى از آنها نظیر منازل تجار افریقایى ـ برزیلى مستقیمآ با حضور قدرت خارجى ارتباط نداشته است. خانه‌هاى افریقایى ـ برزیلى با نماى آراسته با طارمیها و اسپرها و سنتوریهاى خمیده و سردر بزرگ، یادمانهایى از ذوق و ثروت مالکان آنها بوده‌اند (>دایرة‌المعارف جدید افریقا<، ذیل "Architecture: domestic").پیشگام خانه‌هاى دوره استعمار، بناهاى مسکونى به سبک پرتغالى در امتداد ساحل گینه علیاست. خانه سبک پرتغالى به خانه‌هاى خشتى مستطیل‌شکلى اطلاق مى‌شود که نماى بیرونى آنها با دوغاب سفید مى‌شد و مهتابى یا سرسرایى، غالباً در طبقه دوم، داشت که در آن از مهمانان، که معمولا تجار بودند، پذیرایى مى‌شد. این مهتابى عنصرى بومى در معمارى غربى افریقا و مناسب براى آب و هواى حارّه‌اى و نیمه حارّه‌اى است، که در سن‌لوئى و داکار در سنگال نیز دیده مى‌شود (همانجا).سهم آلمانها در تحول خانه‌سازى دوره استعمار در افریقا شایسته توجه است. در اواخر دهه 1290 و اوایل دهه 1300/ دهه 1880، مقامات آلمانى خانه‌هاى پیش‌ساخته‌اى وارد کردند که برخى از آنها براى آب و هواى بومى نامناسب بودند. سپس در توگو، کامرون و تانگانیکا سبک آلمانى با رواقهاى خارجى پیوسته، ساختمانهاى دوطبقه، زیرزمین، پنجره‌هاى هواکش و سردرها و نماهاى بسیار سنگین ویلهلمى، نشان‌دهنده گرایش آلمانها به پوشاندن بنا با سنگ بود. در افریقاى شرقىِ تحت سلطه آلمان، ازجمله در دارالسلام، تأثیر معمارى آلمانى و خانه‌هاى سنگى سنّتى، سبک ویژه معمارى ساحلى سواحیلى را پدید آورد (همان، ذیل "Architecture: colonial").از دیگر سبکهاى متمایز معمارى خانه در افریقاى دوره استعمار و تا مدتها پس از آن، سبک سودانى جدیدى است که طى سده سیزدهم در امتداد رود نیل در سودان، سنگال و مالى رواج یافت. خانه‌هاى این سبک در نماى خارجى اغلب با مناظرى، نظیر مراسم حج، تزیین مى‌شد. این سبک تزیین خانه که به سبک نوبه‌اى شهرت یافته است، با آبگیرى سد آسوان در 1349ش و به زیر آب رفتن این بناها تقریباً منسوخ گردید (رجوع کنید به >فرهنگ هنر<، ج 1، ص 317؛ پیتربریج، ص 176، 177، تصویر).نمونه خانه‌هاى دیگر دوره استعمار، از معمارى انگلیسى در هند و کشورهاى کارائیب در سده سیزدهم تأثیر پذیرفته بود. براى نمونه در مرکز شهر نایروبى، نماى بناهاى دولتىِ موقر، باشکوه و استوارِ سه تا پنج طبقه گویاى این پدیده است. استفاده از مصالح پیش‌ساخته، و سقفهاى فلزى موج‌دار به ارتفاع یک یا دوطبقه با پیش‌طاقهاى مدور، از خصوصیات خانه‌هاى معمولى‌تر این شهر بوده است (>دایرة‌المعارف جدید افریقا<، همانجا).ازجمله خانه‌هاى قدیمى در افریقا، خانه‌هاى اعیانى در شهر المینا در غناست. براساس تخمین هلندیها در 1269/ 1853، نزدیک به 3350 خانه در این شهر قرار داشت که غالباً دو و سه طبقه با بالکنهاى قوس‌دار و احتمالا ملهم از قلعه‌هاى ساحلى اروپاییان بودند. اعزام هیئتهاى تبشیرى (رجوع کنید به تبشیر*) و تأسیس محل استقرار آنان نیز بر سبک معمارى استعمارى این شهر اثر گذاشت (همان، ذیل "Architecture: colonial" و "Elmina").امروزه تنوع طرح خانه در افریقا بیش از هرچیز نتیجه گوناگونىِ کمربندهاى اقلیمى وسیعى است که در عرض قاره امتداد دارند : زمینهاى جنگلى و علفزارهاى میان پهنه‌هاى بیابانى خشک با کمترین میزان بارش سالیانه و نواحى جنگلى مرطوب. براى نمونه، در مناطق پرباران، بامهاى شیب‌دار مانع تجمع آب در بام مى‌شوند و بازشوهاى چندگانه تهویه را تسهیل مى‌کنند. در نواحى گرم و خشک که ویژگى آن تغییر فاحش دما در شبانه‌روز و بارشِ حداقل است، دیوارهاى کاهگلى ضخیم با بازشوهاى اندک، گرماى روز را کاهش مى‌دهند و بادهاى بسامان و موسمىِ متغیر، جهت و استحکام دیوارها را مشخص مى‌کنند (همان، ذیل "Architecture: domestic").خانه‌هاى اقوام کوچ‌رو که بیشترشان مسلمان‌اند یا اسلام دومین دین در میان آنهاست و در سراسر افریقا پراکنده‌اند، با مصالح بومىِ قابل حمل ساخته مى‌شوند و اغلب دایره‌شکل‌اند. این خانه‌هاى موقت در میان آفارهاى اتیوپى و اریتره و فالاشا و اروموهاى اتیوپى، دنکه هاى کناره نیل در جنوب سودان، و چادرنشینان سومالى وجود دارند. دیوارهاى آنها از شاخ وبرگ درختان بامبو و حصیر و بامها گالى پوش‌اند (رجوع کنید به >دایرة‌المعارف اقوام افریقایى<، ص 22، 68، 79، 174، 189).دیوارهاى کلبه‌هاى مدوّر بمباره*ها نیز گلى است. آنان در کنار این کلبه‌ها، فضاهاى کوچک‌تر دایره‌شکلى براى ذخیره غلات مى‌سازند که همانند خمره بزرگ و مسقفى است (همان، ص 45).از موارد شایان ذکر، خانه‌هاى آسانته هاى ساکن در مناطق جنگلى غناست. این خانه‌ها مجموعه‌اى از چهار کلبه پیوسته و چهارگوش با بامهاى گالى‌پوش یا کاهگلى بر گرد یک فضاى باز است. اخیراً ورقه‌هاى فلزى جاى گالى و کاهگل را گرفته‌اند. دیوارهاى این کلبه‌هاى پیوسته از بیرون با نقوش کنده‌کارى زیبایى پوشیده مى‌شود. این دیوارها گلى و داراى چهارچوب چوبى است (همان، ص 36). کلبه‌هاى چهارگوش ثابت ساخته شده از بامبو در ماداگاسکار نیز رایج است (همان، ص 139).خانه‌هاى هوساها (پرجمعیت‌ترین گروه قومى در غرب افریقا) دائمى و ساخته شده با مصالح بنایى است. دیوار این خانه‌ها از داخل و در نماى بیرونى با نقوشى به روش قالبگیرى تزیین مى‌شود. خانه‌هاى آنان در زئیر و نیجریه حتى با نقوش جدیدترى مانند اشکال دوچرخه و اتومبیل آراسته شده است (همان، ص 94ـ95).خانه‌هاى دوگان هاى ساکن در مرکز مالى شکلى ویژه دارند و در آنها خانواده‌هاى گسترده دوگانى زندگى مى‌کنند، آشپزخانه استوانه‌اى مهم‌ترین ویژگى خانه‌هاى مالى است، که فضایى مدور، محصور، مسقف، دوطبقه و مستقل در ضلعى از خانه است. بام خانه گالى‌پوش و دیوارها خشتى است. اغلب این منازل دوطبقه است و از تنه درخت نردبام‌شکلى براى دسترسى به طبقه دوم استفاده مى‌شود (بوردیه، ص 67؛ >دایرة‌المعارف اقوام افریقایى<، ص70).خانه‌هاى یوروبه ها ــکه عمدتاً در جنوب‌غربى نیجریه و مشرق بنین و بخشهایى از توگو، در مغرب افریقا، ساکن‌اندــ نیز پذیراى خانواده‌هاى گسترده و شامل تعدادى اتاق برگرد یک یا دو حیاط است. دیوارهاى خانه ضخیم و از جنس گل است و از چوب براى تیرک سقف و شاخ و برگ نخل براى پوشاندن بامها استفاده مى‌شود که همگى تمهیداتى براى خنک ساختن خانه بوده است، گرچه امروزه به کارگیرى سیمان و ورقه‌هاى فلزى معمول گردیده‌است (>دایرة‌المعارف اقوام افریقایى<، ص 218ـ219). این خانه‌ها را معمار ـ کشاورزانى مى‌ساختند که به طور فصلى به کار بنایى مى‌پرداختند، و با افزایش تقاضا گاه تا بیست کارگر و نیز شمارى زن و کودک را براى حمل مصالح به کار مى‌گرفتند. در دهه‌هاى اخیر و با گسترش مصالح جدید مانند بلوکهاى سیمانى، ستونهاى پیش‌ساخته و الوار براى کف، سنّت خانه‌سازى با همیارى اعضاى خانواده و همسایگان، منسوخ گردیده است (لانگلى، ص90). علاوه بر این، بزرگان و تحصیل‌کردگان این قوم به ساخت خانه‌هایى به سبک برزیلى که در اواخر سده سیزدهم در لاگوس رواج داشت، گرایش یافته‌اند (رجوع کنید به همان، ص90ـ91). در ساخت و ساز سنّتى خانه، برگزارى مراسم آیینىِ حین کار یا در پایان آن براى تضمین پایدارى بنا مرسوم بوده‌است (>دایرة‌المعارف جدید افریقا<، ذیل "Architecture: domestic").در شهرها، خانه‌ها غالباً شخصى‌ساز است (همان، ذیل "Architecture: contemporary"). تولید انبوه خانه حتى در آستانه سده جدید در افریقا با ناکامى روبه‌روست. فقدان اراده سیاسى دولتها که ساخت بناهاى باشکوه هتلها را بر خانه‌سازى براى تنگدستان و تأمین آب و فاضلاب و دیگر تسهیلات ترجیح مى‌دهند، از دلایل شکست در انبوه‌سازى مسکن است. با این‌همه، در بعضى کشورها نظیر نیجریه با افزایش ناگهانى درآمدهاى نفتى در دهه 1360ش/1980، یکباره انبوه‌سازى در بخش مسکن رونق گرفت (همان، ج 5، ص 157ـ158). در خانه‌سازى شهرهاى بزرگ افریقا نظیر لاگوس، ابوجا، کیپ‌تاون و ژوهانسبورگ، حصارکشى و ساخت چپر گرد محوطه خانه مرسوم است. فضاهاى داخلى خانه‌هاى طبقات متوسط شهرى به اتاقهاى‌نشیمن، غذاخورى، خواب و سرویسهاى بهداشتى تقسیم مى‌شود. همین تقسیم‌بندى وجه تمایز اصلى این خانه‌ها با منازل روستایى است (همان، ذیل "Architecture: contemporary").در مطالعه‌اى هرچند اجمالى در باب خانه در افریقا، توجه به پدیده زاغه‌نشینى و حلبى‌آبادهایى که وسیعاً در حاشیه شهرهاى بزرگ این قاره پدید آمده، ضرورى است. مهاجران روستایى به سبب نداشتن توانایى براى خرید یا اجاره مسکن مناسب در شهرها، اغلب ناگزیر به تأسیس این نوع محلات در اطراف مراکز شهرى‌اند. خانه‌ها در این محلات نخست از مواد کم دوامى نظیر ورقه‌هاى موج‌دار حلبى، کارتونهاى مقوایى، ترکه‌هاى چوب و گاه انواع کانتینرها ساخته مى‌شد. به‌تدریج و درصورتى که مقامات شهرى به زاغه‌نشینان فرصت دهند، این خانه‌ها با استفاده از آجر، بلوک سیمانى و ورقه‌هاى آهن به خانه‌هاى نسبتآ مقبول‌ترى تبدیل مى‌شود. با این حال، اغلب توسعه حلبى‌آبادها موجب بیم حکومتها از توسعه بى‌رویّه مهاجرت، جرم و جنایت، افراطى‌گرى سیاسى و حاشیه‌هاى پرخطر شهرى مى‌شود. درنتیجه، مقامات دولتى این محلات و خانه‌هاى آنها را تخریب مى‌کنند. گرچه اندکى بعد ساکنان آنها زاغه‌هاى تازه‌اى با مصالحى حتى کم دوام‌تر و سست‌تر برپا مى‌دارند (>دایرة‌المعارف جدید افریقا<، ج 5، ص 159ـ160؛ مسعود، ص 147). در شهرهایى همچون داکار، لاگوس، آدیس‌آبابا، لوساکا، نواکشوت در موریتانى، نمونه حلبى‌آبادهاى وسیع را مى‌توان دید، چنان‌که در دهه 1340ش/ 1960، پنجاه تا شصت درصد جمعیت شهرى و درصد بالایى از ساکنان شهرهاى افریقاى زیر صحرا در چنین خانه‌هایى زندگى مى‌کردند (همانجاها). این خانه‌ها به‌ رغم کیفیت نازل و نیز کوچک بودن، پرجمعیت است. براى نمونه در دهه 1360ش/ 1980 در زیمبابوه در یک اتاق کوچک بیش از سه تن زندگى مى‌کردند و وضع در آکرا، کوماسى، نایروبى و کامپالا کم و بیش به همین ترتیب بوده است. در صورت اشتغال سرپرست خانوار، فعالیتهاى اقتصادى غیررسمى، هر اتاق علاوه بر سکونت، محل کسب و کار نیز هست (>دایرة‌المعارف جدید افریقا<، ج 5، ص 161).رشد سریع حلبى‌آبادها موجب کاهش چادرنشینى گردیده و مثلا در موریتانى از 1340 تا 1360ش/1960ـ1980، چادرنشینى از 75% به 25% کاهش یافته‌است و در 1369ش/ 2000، تنها دوازده درصد جمعیت چادرنشین بوده‌اند. حلبى‌آبادها حتى محلات قدیمى شهرها و خانه‌هاى سنّتى این محلات را نیز تهدید کرده‌است، چنان‌که در مدینه (بافت قدیمى) پایتخت موریتانى دیده مى شود (مسعود، همانجا).در برخى کشورها، دولت علاوه بر تخریب حلبى‌آبادها و بافتهاى فرسوده، کوشیده است با تولید خانه‌هاى کوچک ارزان قیمت و تبدیل زاغه‌ها به خانه‌هایى با مصالح محکم‌تر با این پدیده مبارزه کند (رجوع کنید به اوکینگ، ص 141). با این حال، گاه اوضاع اقتصادى این برنامه‌هاى عمرانى با انگیزه‌هاى سیاسى را نیز با شکست روبه‌رو کرده‌است، چنان‌که از اواسط دهه 1360ش/ 1980 ثروتمندان نایروبى این خانه‌ها را خریده و خانه‌هایى چندطبقه با دهها اتاق ساخته‌اند که در هر اتاق دو تا چهار خانوار زندگى مى‌کنند. درهاى این اتاقها به راهروهایى بدون نور و هوا باز مى‌شود. هر طبقه یک دوشِ استحمام و یک آبریزگاه دارد (>دایرة‌المعارف جدید افریقا<، ج 5، ص 162).منابع : حسن محمد عبداللّه، الحرکة المعماریة فى زنجبار: دراسة اثریة تاریخیة للفترة من 1888-1832، ابوظبى 1422/ 2001؛Stephen Battle and Tony Steel, "Case study: house no. 1287, Kiponda", in Conservation and design guidelines for Zanzibar Stone Town, Geneva: Aga Khan Trust for Culture, 2001a; idems, "Stone houses", in ibid, 2001b; Timothy Beddaw, "A Swahili stone house: Lamu, Kenya", Mimar, no.29 (Sept. 1988); Jean-Paul Bourdier, "Houses of Light: rural mosque of Senegal and Mali", ibid, no.39 (Jun. 1991); The Commerce and navigation of the Erythraean Sea, being translations of the Peiplus Maris Erythraei by an anonymous writer and partly from Arrian's account of the voyage of Nearkhos, London 1889, repr. Amsterdam: Philo Press, 1973; Jean Devisse, "Urban history and tradition in the Sahel", in Reading the contemporary African city, ed. Brian Brace Taylor, Turner, Singapore: The Aga Khan Award for Architecture, 1983; The Dictionary of art, ed. Jane Turner, New York: Grove, 1998, s.v. "Africa, VI.1: architecture (by Paul Oliver); Encyclopedia of African peoples, Chicago: Fitzroy Dearborn Publishers, 2000; Mary Fitzpatrick, Nick Ray, and Tom Parkinson, East Africa, Melbourne 2003; Philip Langley, "Nomination procedures for architects in west Africa", in Reading the contemporary African city, ibid; Boubakar Messaoud, " New strategies in the face of urbanization in the Islamic Republic of Mauritania", in ibid; New encyclopedia of Africa, ed. John Middleton, Detroit: Thomson, 2008, s.vv. "Architecture: domestic" (by Labelle Prussin), "ibid: colonial" (by Peter Mark), "ibid: contemporary" (by Nnamdi Elleh), "Elmina" (by Larry W. Yarak), "Prehistory: eastern Africa" (by David K. Wright), "ibid: southern Africa" (by H. J. Deacon), "Urbanism and urbanization: historic" (by Aidan Southall), "ibid: housing" (by Nici Nelson), "Zanzibar city" (by William Cunningham Bissell), "Zanzibar sultanate" (by Abdul Sheriff); Crispino C. Ochieng, "A critical review of housing in Nairobi: different acrots, different socio-economic groups", Archnet-IJAR: international Journal of architectural research , vol.1, no.3 (2007); Guy T. Petherbridge, "Vernacular architecture: the house and society", in Architecture of the Islamic world, ed. George Michell, London: Thames and Hudson, 1984.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده