خانلری پرویز (پرویز ناتل خانلری)

معرف

<p> خانلری، پرویز (پرویز ناتل خانلری)،# از رجال برجسته ادبی معاصر ایران.</p>
متن


خانلری، پرویز (پرویز ناتل خانلری)، از رجال برجسته ادبی معاصر ایران.شهرت خانلری را شاید بتوان حاصل کار و فعالیت او در دو زمینه اصلی دانست: تحقیقات و تألیفات و تدریس؛ و مدیریت و سازماندهی فرهنگی، به ویژه در بنیاد فرهنگ ایران* و مجله سخن*. آنچه خانلری را در میان ادیبان معاصر ممتاز می‌کند، تلاش او در راه دادن روش و نگرش علمی در پژوهش و آموزش زبانی ـ ادبی و معیارهای دقیق و سنجیده زیبایی شناخت هنری در مطالعات و نقد ادبی همراه با ذوق ادبی کم‌نظیر، توجه خاص به زبان و نثر معاصر فارسی، اصول درست‌نویسی، شیوا و زیبانویسی و تأکید ویژه بر اصالت و هویت فرهنگ ایرانی و شناخت اصول ودلایل آنهاست. ورود او به قلمرو سیاست و پذیرفتن برخی سمتهای سیاسی، گرچه در دوره خاصی مناسبات او و برخی از روشنفکران جامعه ایرانی را به تیرگی کشاند و انتقادهایی را در پی‌آورد، اما اعتبار علمی تحقیقی و ارزش خدمات فرهنگی وی را تحت‌الشعاع قرار نداد.شرح احوال. نام‌خانوادگی خانلری برگرفته از لقب جدش خانلرخان، نویسنده سفرنامه میرزاخانلرخان، است (خانلری، ۱۳۶۹ش الف، ص ۴۳۱). خانلری نام ناتل (شهری قدیمی در مازندران) را به پیشنهاد نیما یوشیج*، که پسرخاله مادرش بود، به نام‌خانوادگی خود افزود (همانجا). نام مستعارش «پژوهنده»، «ت.آ.» و کوته‌نوشت نامش «پ.ن.خ.» است که شماری از نوشته‌هایش را با آنها امضا کرده است. صادق هدایت از باب مزاح در جمع دوستانه، از او به عنوان «خانلرخان سوم» یاد می‌کرد (رجوع کنید به علوی، ۱۳۶۹ش، ص ۱۱).در اسفند ۱۲۹۲ در تهران به دنیا آمد. خانواده‌اش مازندرانی بودند و در عصر قاجار مشاغل دیوانی داشتند. جدش میرزا خانلرخان، ملقب به اعتصام‌الملک (لقبی که به پدر خانلری به ارث رسید)، در وزارت امورخارجه شاغل بود و مدیریت کل اداره انگلیس را به عهده داشت. پدرش ابوالحسن‌خان اعتصام‌الملک (۱۲۸۸ـ۱۳۴۹) اهل بابُل، تحصیل‌کرده رشته حقوق، کارمند وزارت عدلیه و امورخارجه بود. به زبان روسی تسلط و با انگلیسی و فرانسوی آشنایی داشت، به مأموریتهای خارج از کشور فرستاده شد و نایب سفیر ایران در تفلیس و سن‌پترزبورگ بود. او تعلیم و تربیت پسرش، پرویز را شخصاً به عهده گرفت، اما خانلری سرانجام اجازه یافت تحصیلات منظم‌را در مدرسه دنبال کند. به نظر می‌رسد که علاقه به ادبیات را پدر در او برانگیخته و از راه کتابخانه پدر کتاب‌خوان شده باشد. از شش ـ هفت سالگی روزنامه می‌خواند، شعر می‌گفت و از کودکی گوشش با وزن و موسیقی شعر آشنا و به آن حساس بود (خانلری، ۱۳۶۹ش الف، ص ۴۲۹ـ۴۳۰). این تأثیر عمیق بعدها در پژوهشهای بدیع وی در زمینه وزن شعر فارسی و علم عروض نمایان شد.در مدرسه سن‌لویی و در مدرسه امریکایی تحصیل کرد و با زبانهای فرانسوی و انگلیسی آشنا شد. در دبیرستان دارالفنون تحت‌تأثیر دبیرانی چون بدیع‌الزمان فروزانفر* و احمد بهمنیار*، که ادبیات فارسی تدریس می‌کردند، قرار گرفت. عبدالرحمان فرامرزی* و علی‌اکبر سیاسی* هم از معلمان او در دارالفنون بودند (همان، ص ۴۳۱). با روح‌اللّه خالقی* همدرس بود و آشنایی با خالقی ذوق موسیقی را در او برانگیخت، حتی مدتی هم به نواختن ویولن پرداخت و شعر کنسرتهای خالقی را سرود (همان، ص ۴۳۲؛ ملاح، ص ۳۹۷ـ۳۹۸). نخستین مقاله‌اش تکلیفی درسی بود که به تشویق عبدالرحمان فرامرزی در روزنامه اقدام عباس خلیلی* چاپ شد (خانلری، ۱۳۶۹ش الف، ص ۴۳۱). در دوره دبیرستان به شعرهای نیما یوشیج گرایش یافت و با او مأنوس شد و با همکاری یکی از دوستانش، شعرهای نیما را پاکنویسی می‌کرد. با رفتن نیما به مازندران، چندگاهی در مناسبات آنان وقفه افتاد (برای جزئیات بیشتر این مناسبات رجوع کنید به خانلری، ۱۳۷۰ش ج، ص ۴۴۷ـ۴۵۹).پس از پایان دوره تحصیلات در دارالفنون، وارد دانشسرای عالی شد و در رشته ادبیات فارسی به تحصیل پرداخت. استادان او در دانشسرا، عباس اقبال و سعید نفیسی و همان دبیران وی در دارالفنون بودند. علی‌اکبر شهابی، بعدآ استاد عربی، از جمله همدوره‌های او بود (همو، ۱۳۶۹ش الف، ص ۴۳۲). خانلری که در دوره دانشجویی با علاقه بیشتری به شاعری و مباحث ادبی روی آورده بود، از انجمنهای ادبی، که فضا و رویکرد ادبی آنها باب طبع تازه‌جو، پرشور و نوگرای وی نبود، سرخورد؛ و این خود شاید عامل دیگری بود که در مشی ادبی و روش انتقادی او تأثیر گذاشت. در همین سالها، حدوداً پیش از ۱۳۱۴ش، با سمت دستیار یان‌ریپکا*، ایران‌شناس چک که برای تکمیل مطالعاتش در ایران به سر می‌برد، به همکاری با او پرداخت. خانلری هفته‌ای چند روز به منزل ریپکا می‌رفت و فارسی معاصر به او درس می‌داد. ریپکا که به آشنایی با نسل جدید ادبیات ایران راغب بود و با گروه رَبْعه (صادق هدایت، بزرگ علوی، مسعود فرزاد، مجتبی مینوی) آشنا شده بود، خانلری را با صادق هدایت و دوستانش آشنا کرد و این آشنایی از موجبات دیگر تحول در نگرش و روش ادبی خانلری بود (رجوع کنید به همان، ص ۴۳۲ـ۴۳۳؛ علوی، ۱۳۷۷ش، ص ۱۹۱ـ۱۹۲).از ۱۳۱۵ش به مدت یک سال دوره خدمت نظامی را در دانشکده افسری تهران گذراند و به رشت رفت. نیما و همسرش هم در آن شهر زندگی می‌کردند. خانلری حدود یک سال در رشت تدریس کرد و با نیما آمد و شد داشت. سپس به تهران بازگشت، به خدمت وزارت فرهنگ درآمد، در دبیرستانهای تهران و سپس در دانشسرای عالی به تدریس ادبیات پرداخت و معاش خانواده را به سختی اداره کرد (خانلری، ۱۳۶۹ش الف، ص ۴۳۳ـ۴۳۴). در ۱۳۲۰ش در دوره دکتری ادبیات فارسی در دانشگاه تهران پذیرفته شد و دو سال بعد از رساله خود، با عنوان «چگونگی تحول اوزان غزل و تحقیق انتقادی در عروض و قافیه»، به راهنمایی محمدتقی بهار* و نظارت بدیع‌الزمان فروزانفر و سیدمحمد تدین*، دفاع کرد. خانلری می‌گوید این رساله باب طبع فروزانفر نبود، اما او باهوش خود حس کرده بود حرفهای تازه‌ای در این رساله هست. بهار و تدین هم اصلا موافق نبودند و حتی بهار در جلسه دفاع از پایان‌نامه، بی‌علاقگی خود را به کاری که خانلری در این پایان‌نامه کرده بود آشکارا ابراز داشت (رجوع کنید به همان، ص ۴۳۵؛ برای اطلاع بیشتر رجوع کنید به ادامه مقاله).خانلری در ۱۳۲۰ش با زهرا کیا همدرس خود در دوره دکتری ازدواج کرد که تا پایان عمر، یار وفادار و همکار او بود. در ۱۳۲۲ش با عنوان دانشیار در دانشگاه تهران به تدریس ادبیات فارسی مشغول شد و همزمان مجله سخن را تأسیس کرد و فعالانه وارد صحنه ادبی شد. در ۱۳۲۵ش به دعوت دکتر علی‌اکبر سیاسی، رئیس دانشگاه تهران، مدیریت اداره تازه تأسیس انتشارات دانشگاه تهران را پذیرفت و سرپرست روابط فرهنگی دانشگاه نیز بود (رجوع کنید به افشار، ۱۳۷۶ش، ص ۸؛ برای خدمات او در انتشارات دانشگاه تهران رجوع کنید به همو، ۱۳۷۸ش، ص ۷۳ـ۷۵). در ۱۳۲۷ش برای تحصیل و مطالعه در زبان‌شناسی و آواشناسی به دانشگاه سوربن (پاریس) رفت و در آنجا نزدیک به سه سال به تحصیل و پژوهش، کار در آزمایشگاه آواشناسی و بازدید از مراکز مجامع فرهنگی پرداخت و دوره‌ای آزاد را نیز در علم زیبایی‌شناسی گذراند. در ۱۳۲۹ش به کشور بازگشت (نشر دانش، سال ۱۰، ش ۵، مرداد و شهریور ۱۳۶۹، ص ۱۰۲) و کرسی تاریخ زبان فارسی را در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران تأسیس کرد و به پرورش نخستین دانشجویان علاقه‌مند به زبان‌شناسی پرداخت. خانلری در اوایل دهه ۱۳۳۰ش، به جایگاه کم‌نظیری در میان استادان دانشکده ادبیات و نیز در صحنه ادبی کشور دست یافت. شهرت و اعتبار به او میدان فراخی برای فعالیت ثمربخش داد، اما در عین حال پایش را هم به عرصه سیاست گشود و سهمی از بدنامی حاصل از حکومتی ناموفق را نصیب وی ساخت (برای فعالیتهای سیاسی خانلری رجوع کنید به ادامه مقاله).در دهه‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ش همچنان فعال و پرکار بود و گذشته از تحقیق، تألیف، تدریس و انتشار مجله، مدیریت فرهنگی و سمتهایی سیاسی را عهده‌دار شد (رجوع کنید به ادامه مقاله). در ۱۳۳۲ش چند ماه در بیروت تدریس کرد. در ۱۳۳۶ش نیز مدتی در امریکا به‌سر برد و با بسیاری از استادان دانشگاههای امریکا از نزدیک آشنا شد. برای شرکت در مجامع و بازدید از مراکز مختلف فرهنگی به کشورهای بسیاری سفر کرد و از شماری دانشگاهها و مراکز علمی ـ فرهنگی دکترای افتخاری و جایزه‌های ادبی و نشان علمی ـ فرهنگی گرفت (خانلری، ۱۳۶۹ش الف، ص ۴۴۶). مرگ تنها پسرش آرمان، در تغییر حال و هوای ذهنی او تأثیری فوق‌العاده عمیق برجای نهاد (رجوع کنید به سخن، دوره ۱۱، ش ۱، اردیبهشت ۱۳۳۹، سرمقاله).خانلری در دهه ۱۳۵۰ش، هم به لحاظ سیر افولی اوضاع و احوال سیاسی و هم به جهت افزایش سن و زوال تدریجی انگیزه فعالیت ادبی، که بازتابی از آن را در افول مجله سخن می‌توان دید، دیگر درخشش دهه‌های پیش را نداشت و بیشتر به نظارت و سرپرستیِ مؤسسات متبوع و پژوهشهای شخصی می‌پرداخت.پس از انقلاب اسلامی، چند گاهی محبوس شد. دشواری این مدت بر وضع جسمی و روحی‌اش تأثیری بسیار عمیق گذاشت و نخستین نشانه‌های بیماری پارکینسون در او ظاهر شد. او نه در جریان انقلاب و نه پس از آزادی از زندان، با اینکه امکان خروج از کشور را داشت، ایران را ترک نگفت و به پیامها و وعده‌های چند گروه سیاسی مخالف جمهوری اسلامی که می‌خواستند به هر طریقی شده او را از ایران بیرون ببرند و در صف خود جای دهند، پاسخ رد داد (متینی، ص ۲۳۶ـ۲۳۷). او سالهای پایانی عمر را در انزوا و دور از هیاهو گذراند. اوقاتش با مطالعه، نوشتن و دیدار با دوستان قدیم به‌ویژه همکاران و اصحاب سخن می‌گذشت. در ۱۳۶۹ش براثر شدت بیماری پارکینسون در بیمارستان بستری شد و بیشتر در حالت اغما و نیمه‌هوشیاری بود. صبح پنجشنبه اول شهریور ۱۳۶۹ در ۷۷ سالگی درگذشت و در تهران به خاک سپرده شد. همسرش زهرا خانلری (کیا) هم شش ماه پس از او درگذشت. از خانلری دختری به نام ترانه بازمانده که در فرانسه در رشته معماری تحصیل کرده و مقیم آنجاست و بر تجدید چاپ آثار پدرش نظارت دارد. ماترک مادّی قابل توجهی از او به‌جا نمانده است. کتابخانه شخصی او و همسرش، در خانواده حفظ شده است (به نقل از ترانه خانلری).نزدیکان، همکاران و دوستان خانلری او را مردی آرام، صبور، خوش‌لباس، با دانشجویان و همکارانش فوق‌العاده همراه، مهربان و اهل مساعدت، اصولا بی‌توقع و خویشتن‌دار و متحمل توصیف کرده‌اند. بسیار پرکار بود، حافظه‌ای نیرومند داشت و هیچ‌گاه لحظه‌های عمرش را عاطل نمی‌گذاشت (رجوع کنید به کیا، ص ۳۳۹ـ۳۴۱؛ مجتبائی، ص ۱۹؛ طه، ص ۲۴۵).احوال و آثار دکتر پرویز ناتل خانلری (تهران ۱۳۷۹ش) عنوان کتابی است که دکتر منصور رستگار فسایی، یکی از شاگردان خانلری، براساس آنچه تاکنون درباره او منتشر شده و بیشتر به قصد تجلیل و گرامی‌داشت، نه تحلیل و نقد آرا و آثارِ وی، گردآوری و منتشر کرده است. خانلری و نقد ادبی (تهران، ۱۳۸۷ش)، نوشته ایرج پارسی‌نژاد در بررسی و تحلیل جنبه‌های ادبی و سهم خانلری در زبان و ادب فارسی است.آثار. مشتمل است بر تألیف مبتنی بر تحقیق، سرپرستی و هدایت منابعی که حاصل کار جمعی تحقیقی است، تصحیح انتقادی، ترجمه، شعر، بررسی و نقد ادبی، توضیح و تحشیه، سرمقاله، مجموعه مقاله، خاطره‌نویسی و نگارش خودْزندگینامه، و نامه‌هایی که ارزشهای علمی، ادبی، تاریخی و پژوهشی دارند. ظاهرآ دو اثر او، زندگینامه‌ای خودْنوشت و کتابی درباره وزن شعر فارسی برای کودکان، هنوز منتشر نشده است و بقیه در قالب بیش از سی عنوان کتاب، بیش از ۱۲۰ مقاله و خطابه‌هایی که متن آنها چاپ شده، بین سالهای ۱۳۱۰ تا ۱۳۶۹ش انتشار یافته است.تألیفات. ۱) روان‌شناسی و تطبیق آن با اصول پرورش (تهران ۱۳۱۶ش) که در زمان خود حاوی دیدگاههای تازه‌ای بود. ۲) تحقیق انتقادی در عروض و قافیه و چگونگی تحول اوزان غزل (تهران ۱۳۲۷ش) پایان‌نامه دکتری او که ده سال بعد با تغییرات اساسی و با دیدگاهها، روشها و تحلیلهای تازه‌تری با عنوان دیگری انتشار یافت (وزن شعر فارسی، تهران ۱۳۳۷ش). پژوهشها و تأملات خانلری در زمینه عروض و وزن شعر فارسی، که چکیده آن در این کتاب آمده است، نقطه عطف و سرمنشأ تحولی اساسی در زمینه مطالعات عروضی و راه‌گشای پژوهشهای جدید درباره مبحثی بود که در جامعه ادبیِ سنّت‌گرا و مقاوم در برابر هرگونه تغییر، به نوعی بن‌بست رسیده بود. خانلری در این کتاب عروض فارسی را از عروض عربی جدا ساخت و استقلال و هویت ویژه آن را به رسمیت شناخت (برای آشنایی با دیدگاهها و نقد و نظر او در این باره رجوع کنید به خانلری، ۱۳۶۶ش ب، ص ۲۴ـ۲۵؛ نیز رجوع کنید به شفیعی کدکنی، ۱۳۶۹ش، ص ۱۶). در این کتاب عروض قدیم به شیوه‌ای بدیع مورد تحلیل و انتقاد علمی قرار گرفته و بر پایه علم آواشناسی و ویژگیهای ساختاری زبان فارسی، طرح نوی ارائه شده و آموزش عروض به فراگیران از تنگنای قاعده‌های پیچیده رها شده است (مقربی، ص ۲۶۶ـ۲۷۰). ۳) تاریخ ایران از آغاز تا اسلام (تهران ۱۳۳۸ش) و ۴) تاریخ ایران دوره اسلامی (تهران ۱۳۳۹ش) دو کتاب درسی برای دانش‌آموزان سالهای آخر دبستان است. خانلری با این دو کتاب نشان داد که چگونه می‌توان کتاب درسی تاریخی را از نوشته‌ای ملال‌آور به اثری جذاب و خواندنی تبدیل کرد. این دو کتاب به منزله تحولی در شیوه تدوین کتابهای درسی بودند. ۵) زبان‌شناسی و زبان فارسی (تهران ۱۳۴۳ش، که چاپ نخست آن با مقالاتی کمتر، با عنوان درباره زبان فارسی، در ۱۳۴۰ش انتشار یافته بود)، حاوی مقالاتی درباره جنبه‌هایی از علم زبان‌شناسی و رهیافتهایی از این علم به‌ویژگیهای ساختاری زبان فارسی که بین سالهای ۱۳۲۲ تا ۱۳۴۰ش در مجلات منتشر شده بودند. ۶) دستور زبان فارسی (تهران ۱۳۴۳ش) که در اصل آن را برای استفاده دانش‌آموزان دبیرستانی نوشت، اما بعدآ ویرایشهایی از آن به صورتها و برای کاربردهای مختلف انتشار یافت. او با این کتاب رهیافت به دستورنویسی فارسی را نیز متحول ساخت، جمله را واحد بررسی دستوری قرار داد نه کلمه منفرد، و دستور زبان را بر پایه این واحد سامان بخشید. ۷) تاریخ زبان فارسی (تهران ۱۳۴۸ش، ۳ج) که خانلری وقت عظیمی صرف آن کرد و توجهی خاص بدان داشت، نخستین کتاب در زبان فارسی است که تاریخ این زبان را بر پایه موازین علم زبان‌شناسی و تبحر در زبانهای ایرانی بررسی کرده است (صادقی، ص ۷۸۷). طرح تدوین مرحله دوم این اثر سترگ، از قرن هفتم تا امروز، در برنامه کار او بود، اما فرصت عملی کردن آن را نیافت. در ضمن، دو جلد از تاریخ زبان فارسی به انگلیسی ترجمه شده است (دهلی‌نو ۱۹۷۹). ۸) فرهنگ تاریخی زبان فارسی (تهران ۱۳۵۷ش ـ)، اثری ناتمام از گروهی که به سرپرستی و هدایت خانلری در بنیاد فرهنگ ایران به پژوهشهای زبانی مشغول بودند. یک مجلد از این اثر انتشار یافته که خود به تنهایی پژوهشی گسترده در متون فارسی و رویکردی جامع به تحول زبان فارسی طی تاریخ است. ۹) رساله کوچک منتشر نشده‌ای با عنوان «اصول شعرشناسی و نحوه آموزش اوزان شعر فارسی به دانش‌آموزان» (رجوع کنید به خانلری، ۱۳۶۶ش ب، ص ۲۴). خانلری برای تصنیف این کتاب کوچک، تعمق بسیار کرد و همه تجربه‌های طولانی خود را درباره عروض و درباره رابطه میان ذهن کودکان و شعر فارسی به خدمت گرفت (رجوع کنید به تقی‌زاده، ص ۱۵).تصحیح انتقادی. روش، اصول و دیدگاه خانلری در زمینه تصحیح انتقادی در شمار قابل توجهی مقاله که درباره جنبه‌های فنی متون ادبی و دیوانهای شعر نوشته، و نیز در این آثار آشکار است: غزلهای خواجه‌حافظ شیرازی (تهران ۱۳۳۷ش)؛ چند نکته در تصحیح دیوان حافظ (تهران ۱۳۳۸ش)؛ سمک عیّار (تهران ۱۳۳۸ـ۱۳۵۳ش)؛ جلد ششم آن با عنوان شهر سمک : تمدن، فرهنگ و آیین عیّاری، لغات و امثال و حکم (۱۳۶۴ش)؛ دیوان شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی (تهران ۱۳۵۹ش)؛ داستانهای بیدپای (۱۳۶۱ش، با همکاری محمد روشن). مهم‌ترین کار خانلری در زمینه تصحیح انتقادی، تصحیح دیوان حافظ است (مجتبائی، ص ۱۹). این تصحیح با نقد و بررسیهای متعددی روبه‌رو شد (برای بحث مفصّل و انتقادی رجوع کنید به نجفی، ص۳۰ـ۳۹). کتابِ چند نکته در تصحیح دیوان حافظ که آغاز رویکرد انتقادی خانلری به تصحیح دیوان حافظ بود، با مخالفتها و انتقادهایی روبه‌رو شد (از جمله رجوع کنید به فرزان، ۱۳۳۸ش، ص۵۸۰ـ۵۹۱، ۱۳۳۹ش، ص ۲۲۹ـ۲۳۴). با این حال تصحیح خانلری از حیث معیارها و اصولی که به کار گرفته و دیدگاه فراگیری که اختیار کرده است در میان تصحیحهای انتقادی شعر در زبان فارسی جایگاه کم‌نظیری دارد (برای آگاهی بیشتر از نظر خانلری در این باره رجوع کنید به خانلری، ۱۳۶۶ش الف، ص ۳۱ـ۳۲).ترجمه. خانلری چند کتاب را از زبان فرانسوی، یک کتاب از عربی و یک کتاب از انگلیسی به فارسی ترجمه کرده است. نخستین کار او ترجمه داستان دختر سلطان، اثر پوشکین، در ۱۳۱۰ش است که بعدها با تجدیدنظر و با عنوان دختر سروان بارها تجدید چاپ شد؛ چند نامه به شاعری جوان (اثر ریلکه، تهران ۱۳۲۰ش)؛ مخارج الحروف (اثری در حوزه زبان‌شناسی، از ابوعلی سینا، ترجمه از عربی، همراه با تصحیح و تعلیق، تهران ۱۳۳۲ش)؛ تریستان و ایزوت (اثر ژوزف بدیه، تهران ۱۳۳۴ش)، که شاید بهترین کار خانلری در میان ترجمه‌های او باشد و ظاهرآ با استقبال بیشتری هم روبه‌رو شده است؛ و شاهکارهای هنر ایران (اثر آرتور اپهام پوپ، ترجمه از انگلیسی، تهران ۱۳۳۸ش)؛ ترجمه‌های کوتاه دیگری هم دارد که بیشتر در شماره‌هایی از سخن چاپ شده است (برای ترجمه‌های دوره دانشجویی و جوانی او رجوع کنید به رستگار فسایی، ص ۱۰۴).شعر. از دیدگاه ناقدانی که شعر خانلری را نقد و بررسی کرده‌اند، در قریحه شعری و تسلط او به دقایق شاعری تردیدی نیست، اما جایگاه واقعی او در شعر فارسی، به‌ویژه در محدوده حایل میان شعر سنّتی و نو و عصر انتقال پس از نیما یوشیج، محل تعارض است (برای آرای مختلف در این باره رجوع کنید به خطیبی نوری، ص ۳۵۱؛ شفیعی کدکنی، ۱۳۸۰ش، ص ۴۶۹ـ ۴۷۱؛ شعر نو از آغاز تا امروز، ص ۵۱)؛ به‌ویژه آنکه گرایشهای سیاسی در شعر نو، بالاخص در دهه‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ش، به شعر فارغ از سیاست و صرفآ معطوف به ارزشهای زبانی و هنری خانلری، میدان نمی‌داد. ماه در مرداب (تهران ۱۳۳۴ش، چاپ سوم در ۱۳۷۹ش، همراه با سروده‌های بعدی او، که شماری از شعرهای آن به زبانهای دیگر هم ترجمه شده) تنها مجموعه شعری است که از خانلری انتشار یافته است. این مجموعه با استقبال چندانی روبه‌رو نشد و تاکنون در زمره مجموعه‌های شعر زنده، مطرح و دارای طرفداران خاص، قرار نگرفته است. خانلری به‌رغم نزدیکی با نیما یوشیج، از جریان ادبی تازه‌ای که او ایجاد کرد، فاصله گرفت (زرین‌کوب، ص ۴۰۶)؛ اما شعر بلند عقاب، که به صادق هدایت تقدیم شد، بهترین گواه استادی او در سرودن شعر در قالبهای کهن، با مضمونی بدیع و پرجاذبه است؛ هرچند که به‌رغم نظر بعضی، بن‌مایه آن از ادبیات غیرایرانی الهام گرفته شده است، یعنی حکایت کوتاهی که در کتاب دختر سلطان (۱۳۱۰ش/ دختر سروان) آمده است. شعر عقاب شاید تنها شعر خانلری است که فعلا در حافظه شعری جامعه به یاد مانده است. به لحاظ مشی سیاسی خانلری، چند شعر بر وزن آن و در رد مدعاهای آن سروده شده است. مجتبائی منتقد و صاحب‌نظر ادبی، شعر عقاب را از بهترین نمونه‌های شعر در تاریخ هزار و صدساله شعر فارسی، دانسته است (همانجا). شعر خانلری در ایجاد یا تسریع و تقویت جریانی در شعر نو فارسی، معروف به جریان «رمانتیک» که نادر نادرپور* بهترین نماینده آن است، تأثیرگذار بوده است.نثر خانلری. خانلری همه آثارش را، حتی مقاله‌های عادی مجله سخن را با نثری نگاشته است که ویژگیهای ممتازی دارد، از جمله: توجه به زیبایی کلام، خوش‌آهنگی، استفاده از واژه‌های ساده و روزمره، کاربرد جمله‌های استوار، اجتناب از حشو و اطناب، بهره‌وری کارآمد و در عین حال مبتکرانه از ادبیات کهن و واژه‌ها و عبارتهای به‌کار رفته در متون ادبی قدیم، به‌ویژه برای بیان مقاصد علمی و فرهنگی (رجوع کنید به نادرپور، ۱۳۷۰ش، ص ۲۴۹ـ ۲۵۳). نثر او نثر قوام‌یافته مکتب نثر دانشگاهی و وارث بلافصل نثرهای احمد بهمنیار، بدیع‌الزمان فروزانفر، سعید نفیسی* و امثال آنهاست. خود خانلری به تأثیر شیوه نگارش بهمنیار در نثر خود اذعان دارد (رجوع کنید به همان، ص ۲۴۸ـ۲۴۹). به نظر احسان یارشاطر (ص ۴۶۸)، نثر فارسی که با قائم‌مقام در راه سادگی و روشنی افتاده بود، در نوشته‌های خانلری به کمال رسید. نثر او به توانایی در بیان، نکته‌یابی، ایجاز و دلنشینیِ آهنگ ممتاز است و خانلری «بهترین نثرنویس زبان فارسی» است (همانجا). به نظر نادرپور (۱۳۷۰ش، ص ۲۵۳)، خانلری اگر «بنیانگذار نثر جدید دبیری در زبان پارسی نباشد، بی‌گمان مؤثرترین نویسنده این مکتب است». به عقیده حسین خطیبی‌نوری (ص ۳۵۰) خانلری «در نثرنویسی نه همان در دوران معاصر، بلکه در تاریخ تطور نثر پارسی پایگاهی بلند دارد».بررسی و نقد ادبی. آثار خانلری در این زمینه بیشتر به صورت مقاله و در مجله سخن منتشر شده و شامل این موضوعات است: بحثهای زبانی و زبان‌شناختی، نکته‌های دستوری، بررسی و نقد متون نثر و دیوان اشعار، دقایق ادبی، برخی نکته‌های تاریخی مرتبط با ادبیات، شیوه خط فارسی، روش آموزش زبان فارسی، بعضی مباحث هنری و زیبایی شناختی، جنبه‌هایی از سیاست فرهنگی کشور، زوایایی از مسائل اجتماعی و فرهنگی مربوط با ادبیات و بعضی نکات دیگر. ویژگی مشترکِ این مقالات نگاه کاونده، تحلیلگر و ریشه‌یاب، انصاف علمی، ذوق سلیم، شمّ هنری، پرهیز از افراط و تفریط، زبان بلیغ و فصیح، و دفاع صریح از زبان و ادب فارسی و فرهنگ ایرانی است (نیز رجوع کنید به شفیعی کدکنی، ۱۳۶۹ش، ص ۱۶). این نوشته‌ها در مجموعه‌های مدونی از مقالات خانلری منتشر شده‌اند (برای مثال رجوع کنید به زبان‌شناسی و زبان فارسی، تهران ۱۳۴۳ش؛ فرهنگ و اجتماع، تهران ۱۳۴۵ش؛ شعر و هنر، تهران ۱۳۴۵ش؛ هفتاد سخن، تهران ۱۳۶۷ـ۱۳۶۹ش).آثار دیگر خانلری عبارت‌اند از: توضیح و تحشیه برگزیده‌هایی از ادب فارسی که در انتشارات امیرکبیر با عنوان «سلسله شاهکارهای ادبیات فارسی» منتشر می‌شد، مانند داستان یوسف و زلیخا از کتاب تفسیر تربت‌جام؛ داستان رستم و سهراب از شاهنامه فردوسی و گزیده سفرنامه ناصرخسرو؛ تعدادی سرمقاله با نام و امضا یا بی‌نام و امضا یا با نام اختصاری در مجله سخن و شماری مقاله. در اواخر عمرش تعدادی مصاحبه با او در نشریات مختلف (از جمله آدینه ۱۳۶۶ش؛ آینده ۱۳۶۹ش) منتشر شده که در آنها به برخی نکاتِ شخصی و غیرشخصی، با صراحتی آمیخته به ادب و حزم و خویشتن‌داری، پرداخته است. به دفتری از خاطرات، که حاوی اطلاعاتی درباره زندگینامه اوست، اشاره کرده‌اند که هنوز منتشر نشده است (رجوع کنید به خانلری، ۱۳۷۰ش الف، ص ۳۸۸، پانویس). همه نامه‌های او هنوز گردآوری، تدوین و منتشر نشده است، اما شمار اندکی که این سو و آن‌سو انتشار یافته است، نشان می‌دهد که حتی نامه‌های شخصی و دوستانه‌اش همواره حاوی نکته‌هایی است که ارزش ادبی ـ فرهنگی دارند. نامه‌هایی که با دانشمندان و پژوهشگران و هنرمندان مبادله کرده است چه‌بسا ارزش پژوهشی به مراتب بیشتری داشته باشد.خانلری در آخرین مصاحبه خود (رجوع کنید به ۱۳۶۹ش ب، ص ۹) به چند نمایشنامه تک‌پرده‌ای منتشرنشده‌اش اشاره کرده است، اما به گفته دخترش نمایشنامه منتشرنشده‌ای از او در دست نیست و شاید طرحهایی بوده که در زمان حیات خانلری از بین رفته است. نمایشنامه هشتمین سفر سندباد، نوشته او را ظاهرآ کس دیگری به نام خود چاپ کرده است (رجوع کنید به خانلری، ۱۳۶۹ش ب، همانجا؛ برای اطلاع بیشتر درباره آثار او رجوع کنید به افشار، ۱۳۶۹ش، ص ۶۵۸ـ۶۵۹؛ رستگار فسایی، ص۲۱۰ـ۲۴۴).مدیریت و سازماندهی فرهنگی. سهم خانلری در مدیریتها، سیاست‌گذاریها، برنامه‌ریزیها و اداره نهادها و فعالیتهای فرهنگی، به علت فقدان منابع و نقد و بررسی کارشناسانه در این باره، ناشناخته‌ترین بخش زندگی علمی ـ فرهنگی اوست. تصمیم‌گیری درباره تأثیرهای مستقیم و غیرمستقیم او در این عرصه، فعلا دشوار و به اسناد، اطلاعات و ارزیابیهای بیشتری نیاز است تا نشان دهد این وجه او چه نسبت و تناسبی با وجوه دیگر دارد و ارزش واقعی هر کدام چیست. جمعی سهم او را در تولید آثار نهادهای تابع وی به مراتب گسترده‌تر و مؤثرتر می‌دانند، و جمعی دیگر برتری را به آثار شخصی وی می‌دهند.بنیاد فرهنگ ایران (برای جزئیات رجوع کنید به «بنیاد فرهنگ ایران»*؛ برای روایتی دست اول درباره تأسیس و طرزکار رجوع کنید به سعیدی سیرجانی، ص ۳۰۱ به بعد؛ خانلری، ۱۳۷۰ش الف، ص ۳۸۸ـ ۳۹۱؛ همو، ۱۳۶۹ش الف، ص ۴۴۳؛ نیز رجوع کنید به بنیاد فرهنگ ایران، کارنامه) بهتر از هر نهاد دیگری، سهم خانلری را در پرورش پژوهشگران و هدایت فعالیتهای پژوهشی نشان می‌دهد. فرهنگستان ادب و هنر ایران (تأسیس ۱۳۵۱ش)، که ریاست آن با خانلری بود (رجوع کنید به خانلری، ۱۳۶۹ش الف، ص ۴۴۲ـ۴۴۳) و در آغاز انتظار می‌رفت نهاد پژوهشی فعالی در عرصه ادب فارسی و هنر ایرانی باشد، هرگز به توفیقهای بنیاد فرهنگ ایران دست نیافت و به لحاظ عمر کوتاه و مقارن شدن فعالیتهای آن با افول رژیم و حوادث انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ش، تأثیر در خور توجهی نگذاشت.خانلری در مصاحبه‌اش (۱۳۶۹ش الف، ص ۴۳۸) صراحتآ گفته است که سپاه دانش را او تأسیس کرده است (نیز رجوع کنید به علوی، ۱۳۶۹ش، ص ۱۲). به گفته خانلری طرح سپاه دانش با مخالفت امریکاییها و ساواک و اعضایی از وزارت فرهنگ وقت، روبه‌رو و به فساد و خرابی کشانده شد. وی که از کارشکنیهای ساواک به تنگ آمده بود، بارها استعفا کرد (۱۳۶۹ش الف، ص ۴۳۸ـ۴۳۹). با این حال، و به‌رغم همه جنبه‌های منفی که برای عملکرد سپاه دانش برشمرده‌اند، تأثیرهای مثبت و گسترده فعالیتهای سوادآموزی این طرح ملی را، به‌ویژه در نخستین دوره فعالیت آن، در بسیاری از روستاها و نقاط دورافتاده کشور که برای نخستین بار از نعمت آموزش رایگان و عمومی بهره‌مند می‌شدند، نمی‌توان نادیده گرفت. خانلری مدتی مدیر مؤسسه پیکار با بی‌سوادی بود، اما براثر مشکلات و کارشکنیهای اشرف پهلوی و حتی یونسکو در کار این مؤسسه، ناگزیر به استعفا شد (همان، ص ۴۴۱).طرح خانلری در زمینه سامان دادن به تدوین، چاپ و نشر و توزیع کتابهای درسی مدارس در دوره وزارتش (رجوع کنید به ادامه مقاله) از مؤثرترین طرحهای ساماندهی آموزشی و فرهنگی بوده است. جزئیاتی از این طرح ملی در نوشته‌هایی از عبدالرحیم جعفری، از مدیران سازمان کتاب درسی، و محمدامین ریاحی که در دوره وزارت خانلری مسئولیت کتابهای درسی را داشته، آمده است (رجوع کنید به جعفری، ص ۱۵؛ ریاحی، ص ۷۱ـ۷۴). ریاحی (ص ۷۱ـ۷۳) به مداخله سفارت امریکا در ماجرای ارزان شدن کتابهای درسی، که به دخالت مستقیم شاه در این قضیه نیز انجامید و به موانعی که خانلری برای برطرف ساختن مشکل تهیه و توزیع کتابهای درسی باید بر آنها غلبه می‌کرد، اشاره کرده است.طرحها و فعالیتهای دیگر خانلری در زمینه مدیریت و سازماندهی فرهنگی عبارت‌اند از: مدیریت انتشارات دانشگاه تهران و تدوین اساسنامه انجمن تألیف و ترجمه و تنظیم مجموعه اصطلاحات علمی به کار رفته در کتابهای دانشگاهی و اجرای طرح پذیرش دانشجوی خارجی برای تحصیل در رشته زبان و ادب فارسی از سوی دانشگاه تهران (رجوع کنید به افشار، ۱۳۶۹ش، ص ۶۵۴ـ۶۵۵؛ همو، ۱۳۷۸ش، ص ۷۳، ۷۵)، برگزاری کنگره‌های تحقیقات ایرانی که شماری از مهم‌ترین خطابه‌های علمی و پژوهشی درباره زبان و ادب فارسی و تاریخ ایران در آنها ایراد شده است، طرحهای متعدد برای آموزش و گسترش زبان فارسی (رجوع کنید به مولائی، ص ۴۱۲، ۴۱۵)، طرحهای گسترش و تقویت زبان فارسی در خارج از کشور به‌ویژه در افغانستان و شبه‌قاره هند و ماوراءالنهر و کشورهای عربی و بالاخص مصر، که روزگاری زبان فارسی جایگاه دیگری در آن داشته است (رجوع کنید به افشار، ۱۳۶۹ش، ص ۶۵۷). طراحی و سرپرستی مجموعه‌های ادبی و پژوهشی کتاب، نظیر مجموعه‌هایی که در بنیاد فرهنگ ایران انتشار یافت، یا مجموعه «شاهکارهای ادبیات فارسی» چاپ انتشارات امیرکبیر، از مصادیق بارز سرپرستی مجموعه کتاب و ایجاد امکان برای انتشار آثار علمی و فرهنگی دیگران است.خانلری و سیاست. خانلری ظاهرآ تا وقایع آذربایجان در ۱۳۲۵ش به حزب توده گرایش داشته است. او سپس تا ۱۳۳۴ش عملا در عرصه سیاست وارد نشده بود و رسماً جزو هیچ حزب و گروه سیاسی هم نبود، اما در این سال، یعنی دو سال پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، به سمت معاون وزیر کشور انتخاب شد. وزارت کشور را اسداللّه علم برعهده داشت و ظاهرآ از قدیم پیوندهایی میان خانواده‌های آن دو برقرار بود. خانلری (۱۳۳۴ش، ص ۲۷۴) از علم به عنوان دوستی یاد می‌کند که «پاکدلی و پاکدامنی و کاردانی» او را می‌ستوده و مشکلات را با او در میان می‌گذاشته است، تا آنکه روزی او خانلری را به یاری خواسته و نزد شاه برده است و شاه هم گفته است «روز کار امروز است» و خانلری «سرخدمت خم» کرده و این مسئولیت را پذیرفته است تا مردم «نگویند زبان‌آور است، اما مرد کار نیست». البته خانلری از دوستان نزدیک و صمیمی اسداللّه علم بود، و این پیوند نزدیک تا مرگ علم تداوم داشت.انتصاب خانلری به این سمت در اوضاع و احوالی که زخم جامعه از کودتا هنوز تازه بود، به‌ویژه با مخالفتها و انتقادهای روشنفکران سیاسی روبه‌ رو شد و خانلری در پاسخ به گفته‌های آنها در سخن مطلبی نوشت و از خود دفاع کرد (رجوع کنید به همان، ص ۲۷۳ـ۲۷۶). خانلری مدت زیادی در این سمت باقی نماند و چندان هم معلوم نیست که با پذیرش آن سمت چه خدمت خاصی انجام داده است. مدت کوتاهی هم با حفظ سمتِ معاونت، کفالت استانداری آذربایجان را برعهده داشت. در جریان تأسیس حزب مردم به رهبری اسداللّه علم در اردیبهشت ۱۳۳۶، از خانلری به عنوان یکی از مؤسسان حزب نام برده شده است (سفری، ج ۲، ص ۲۷۱). جهانگیر تفضلی در یادداشتهایش (ص۱۰۰ـ۱۰۱) به مقدمات تشکیل حزب مردم اشاره‌ای دارد و می‌گوید اسداللّه علم، او، خانلری و چند تن دیگر را، به هتل دربند دعوت کرد و این دیدار هر هفته تکرار شد. او به این نکته هم اشاره دارد که اداره اطلاعات شهربانی و رکن دوم ارتش به مجله سخن بدگمان بودند. البته علم به این نکات آگاه بود و باتوجه به سیاستهایی که در سر داشت، از خانلری و این‌گونه محافل روشنفکری حمایت می‌کرد.خانلری پس از معاونت وزارت، در ۱۳۳۶ش به سناتوری انتصابی مازندران برگزیده شد (افشار، ۱۳۷۶ش، ص ۸) و گویا جوان‌ترین سناتور مجلس سنا بود. وی چند بار به همین سمت منصوب گردید و تا شروع انقلاب سناتور انتصابی مازندران بود. خانلری (۱۳۶۹ش الف، ص۴۴۰) در بیان علت پذیرش سمت سناتوری می‌گوید که «یک روز فرمانی از طرف شاه آوردند که سناتور بشوم. ناچار چون این را نمی‌شد قبول نکرد پذیرفتم».خانلری از ۱۳۴۱ تا ۱۳۴۳ش، در دوره‌ای که اسداللّه علم به نخست‌وزیری رسید، وزیر فرهنگ بود. او ظاهراً وزارت را به این دلیل پذیرفت که در نظام آموزشی کشور تحولاتی به‌وجود آورد. تشکیل سپاه دانش و ایجاد تحول در کتابهای درسی از مهم‌ترین اقدامات او در این سمت بود، اما با بروز مشکلات سیاسی، و به‌ویژه رویدادهای ۱۵ خرداد ۱۳۴۲، دولت علم ساقط شد. براساس متن مذاکرات هیئت دولت در جریان وقایع ۱۵ خرداد، خانلری هم طرفدار برقراری حکومت نظامی، تشکیل دادگاههای ویژه و محاکمات سریع و برخورد قاطع و شدید دولت با این ماجرا بوده است (متن کامل مذاکرات...، ص ۲۶؛ نیز رجوع کنید به تاریخ قیام پانزده خرداد به روایت اسناد، ج ۲، ص ۵۳). شاید عضویت او در دولت اسداللّه علم، علت اصلی بازداشت او پس از انقلاب و زندانی شدنش در زندان اوین بوده باشد. وی با وساطت شهید مرتضی مطهری از زندان آزاد شد.بزرگ علوی (۱۳۶۹ش، ص ۱۱) می‌گوید خانلری به این دلیل از مرد فرهنگی به مرد سیاسی تبدیل شد که جامعه ایران از پیشرفت بازمانده بود و خانلری گمان می‌کرد که با ورود به عرصه سیاست می‌تواند منشأ اثر و تحول باشد. به اعتقاد او (سخنواره، مقدمه، ص ۲۵) اگر با حکومت ارتباط نزدیک نمی‌داشت، نمی‌توانست منشأ این همه تأثیر قرار گیرد (نیز رجوع کنید به یارشاطر، ص ۴۷۰). نادر نادرپور (۱۳۶۹ش، ص ۶۴۷) می‌گوید که شیوه زندگی خانلری، حتی در دوره‌هایی که سمت سیاسی داشته است، نشان می‌دهد که مقام و منصب نه از فروتنی او کاسته و نه بر رفاه و تجمل وی افزوده است. «اگر خانلری به سرچشمه قدرت نزدیک شده، نه قصد خدمت به خویش، بلکه برای خدمت به خلق بوده است».شواهد بسیار و ماترک ناچیزی که پس از مرگش باقی ماند، گواه آن است که زندگی ساده‌اش هیچ تناسبی با مقامها و منصبهای وی نداشته است. خانلری به حکومت نزدیک بود و از مشاوران امین و خردمند بالاترین مقامات دولت به‌شمار می‌رفت. گفته‌اند که نزد شاه و فرح پهلوی از احترام خاصی برخوردار بود و امیرعباس هویدا در امور فرهنگی با وی مشورت می‌کرد. در شوراها و جلسات سیاست‌گذاری و فرهنگی بسیاری حضور و حرف و سخنش اعتبار داشت. با این حال، تاکنون هیچ نشانه‌ای از سوءاستفاده خانلری از مقام و موقعیت سیاسی‌اش به دست نیامده است. اشاره‌های صریحی که در مصاحبه‌هایش، پس از آزادی از زندان و پیش از مرگ، به مداخلات ساواک و بیگانگان در امور فرهنگی ایران دارد، نشان می‌دهد که در عین نزدیکی به حکومت و برخورداری از امکان دسترسی به مقامات بلندپایه، تا چه حد از سیر عمومی اوضاع در رژیم گذشته ناخشنود و درخصوص مسائل فرهنگی کشور نگران بوده است (به‌ویژه رجوع کنید به خانلری، ۱۳۶۹ش الف، ص ۴۳۹، ۴۴۱ـ۴۴۳؛ همو، ۱۳۷۰ش ب، ص ۴۶۹ـ۴۷۶).



منابع: علاوه بر اطلاعات و شنیده‌های مؤلف؛ ایرج افشار، «ایرج افشار و انتشارات دانشگاهی» (گفتگو)، به کوشش عبدالحسین آذرنگ و علی دهباشی، بخارا، سال ۱، ش ۵ (فروردین و اردیبهشت ۱۳۷۸)؛ همو، «دکتر پرویز ناتل خانلری: ۱۲۹۲ـ۱۳۶۹»، آینده، سال ۱۶، ش ۹ـ۱۲ (آذرـ اسفند ۱۳۶۹)؛ همو، «سالشمار زندگی دکتر پرویز ناتل خانلری»، در سخنواره : پنجاه و پنج گفتار پژوهشی به یاد دکتر پرویز ناتل خانلری، به کوشش ایرج افشار و هانس روبرت رویمر، تهران: توس، ۱۳۷۶ش؛ بنیاد فرهنگ ایران، کارنامه بنیاد فرهنگ ایران، تهران ۱۳۵۰ش؛ تاریخ قیام پانزده خرداد به روایت اسناد، مؤلف: جواد منصوری، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۷۷ـ۱۳۷۸ش؛ جهانگیر تفضلی، خاطرات جهانگیر تفضلی، به کوشش یعقوب توکلی، تهران ۱۳۷۶ش؛ صفدر تقی‌زاده، «آخرین نوشته‌ای که خانلری در دست داشت»، دنیای سخن، ش ۳۴ (مهر ۱۳۶۹)؛ عبدالرحیم جعفری، «سر و سامان دادن به کتابهای درسی»، همان؛ پرویز خانلری، «با دکتر خانلری: درباره حافظ، نیما، هدایت، آل‌احمد، مینوی، دهخدا، فرزاد و مجله سخن» (گفتگو)، آدینه، ش ۱۳ (خرداد ۱۳۶۶ش الف)؛ همو، «به دوستان جوانم»، سخن، دوره ۶، ش ۴ (خرداد ۱۳۳۴)؛ همو، «چند برگ از دفتر خاطرات دکتر خانلری»، مجله ایران‌شناسی، سال ۳، ش ۲ (تابستان ۱۳۷۰الف)؛ همو، «خاطرات پرویز ناتل خانلری» ]گفتگوکننده: یداللّه جلالی‌پندری[، آینده، سال ۱۶، ش ۵ـ ۸ (مرداد ـ آبان ۱۳۶۹الف)؛ همو، «خیلی نترسیم از اینکه کلمه اصل خارجی داشته باشد» (گفتگو)، آدینه، ش ۱۲ (خرداد ۱۳۶۶ش ب)؛ همو، «دام بدنامی»، در قافله‌سالار سخن: خانلری، تهران: نشرالبرز، ۱۳۷۰ش ب؛ همو، «من و نیما»، در همان، ۱۳۷۰ش ج؛ همو، «هدایت یک تیپ منحصر به فرد بود (آخرین مصاحبه دکتر خانلری)»، دنیای سخن، ش ۳۴ (مهر ۱۳۶۹ب)؛ حسین خطیبی‌نوری، «به یاد دوست از دست رفته‌ام»، در قافله‌سالار سخن، همان؛ منصور رستگار فسایی، احوال و آثار دکتر پرویز ناتل خانلری، تهران ۱۳۷۹ش؛ محمدامین ریاحی، «ماجرای کتابهای درسی»، بخارا، سال ۱، ش ۲ (مهر و آبان ۱۳۷۷)؛ عبدالحسین زرین‌کوب، حکایت همچنان باقی، تهران ۱۳۷۶ش؛ سخنواره: پنجاه و پنج گفتار پژوهشی به یاد دکتر پرویز ناتل خانلری، به کوشش ایرج افشار و هانس روبرت رویمر، تهران: توس، ۱۳۷۶ش؛ علی‌اکبر سعیدی سیرجانی، «یادی از بنیاد فرهنگ ایران»، قافله‌سالار سخن، همان؛ محمدعلی سفری، قلم و سیاست، تهران ۱۳۷۱ـ۱۳۸۰ش؛ شعر نو از آغاز تا امروز: ۱۳۵۰ـ ۱۳۰۱، انتخاب و مقدمه و تفسیر از محمد حقوقی، ]تهران[: یوشیج، ۱۳۶۹ش؛ محمدرضا شفیعی کدکنی، «ادبیات ایران از روزگار جامی تا به امروز»، در ادبیات ایران از آغاز تا امروز، ترجمه یعقوب آژند، تهران: نشر گستره، ۱۳۸۰ش؛ همو، «خانلری و تحقیقات ادبی»، دنیای سخن، ش ۳۴ (مهر ۱۳۶۹)؛ علی اشرف صادقی، «]درباره [تاریخ زبان فارسی»، راهنمای کتاب، سال ۱۳، ش ۱۰ـ۱۲ (دی ـ اسفند ۱۳۴۹)؛ منیر طه، «دکتر خانلری و شاگردانش»، مجله ایران‌شناسی، سال ۳، ش ۲ (تابستان ۱۳۷۰)؛ بزرگ علوی، خاطرات بزرگ علوی، چاپ حمید احمدی، تهران ۱۳۷۷ش؛ همو، «خانلری فرهنگی و خانلری سیاسی»، دنیای سخن، ش ۳۴ (مهر ۱۳۶۹)؛ محمد فرزان، «چند نکته در تصحیح دیوان حافظ»، راهنمای کتاب، سال ۲، ش ۴ (دی ۱۳۳۸)، سال ۳، ش ۲ (تیر ۱۳۳۹)؛ زهرا کیا (خانلری)، «من و پرویز»، در قافله‌سالار سخن، همان؛ متن کامل مذاکرات هیأت دولت طاغوت در پانزدهم خرداد :۱۳۴۲ اسناد فاش نشده‌ای از قیام خونین پانزده خرداد، تهران: دفتر هیأت دولت و روابط عمومی نخست‌وزیری، ?]۱۳۶۲ش[؛ جلال متینی، «پیمان پایدار با فرهنگ ایران»، مجله ایران‌شناسی، سال ۳، ش ۲ (تابستان ۱۳۷۰)؛ فتح‌اللّه مجتبائی، «دوستان و دشمنان خانلری»، دنیای سخن، ش ۳۴ (مهر ۱۳۶۹)؛ مصطفی مقربی، «وزن شعر فارسی»، راهنمای کتاب، دوره ۲، ش ۲ (شهریور ۱۳۳۸)؛ حسینعلی ملاح، «خانلری و موسیقی»، در قافله‌سالار سخن، همان؛ محمدسرور مولائی، «بیست و دو سال با استاد»، همان؛ نادر نادرپور، «مردی از بلندیها: به یاد دکتر پرویز ناتل خانلری»، آینده، سال ۱۶، ش ۹ـ۱۲ (آذر ـ اسفند ۱۳۶۹)؛ همو، «مکتب &#۳۹;سخن&#۳۹;، و نثر &#۳۹;دبیری&#۳۹; : پژوهشی کوتاه در شیوه نگارش دکتر پرویز ناتل خانلری»، مجله ایران‌شناسی، سال ۳، ش ۲ (تابستان ۱۳۷۰)؛ ابوالحسن نجفی، «حافظ : نسخه نهایی»، نشر دانش، سال ۲، ش ۱ (آذر و دی ۱۳۶۰)؛ احسان یارشاطر، «درگذشت سخن سالار»، مجله ایران‌شناسی، سال ۲، ش ۳ (پاییز ۱۳۶۹)؛EIr. s.v. "Bonyad-e Farhang-e Iran" (by Ahmad Tafaz(z(oli).


نظر شما
مولفان
عبدالحسین آذرنگ ,
گروه
رده موضوعی
جلد 14
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده