خانجیچ محمد (یا خانجی)
معرف
از علماى اسلامى ]بوسنیایى[ در دوره معاصر
متن
خانجیچ، محمد (یا خانجى)، از علماى اسلامى ]بوسنیایى[ در دوره معاصر. او در آذر 1285 (ذیقعده 1324)/ دسامبر 1906 در سراىْ بوسنه (سارایوو) متولد شد. پدرش، محمدآقا، از افراد سرشناس خاندان خانجیچ بود. محمد پس از اتمام تحصیلات مقدماتى در سراى‌بوسنه، در 1305ش/ 1926 دوره مدرسه عالى الهیات (شریعَتسکا گیمنازیا) را به پایان برد. در همان سال، وارد دانشگاه الازهر قاهره و در 1310ش/ 1931 فارغ‌التحصیل شد و در معیت پدرش فریضه حج را به‌جا آورد و سپس به سراى بوسنه برگشت. در سال بعد، در مدرسه ]علوم دینى [غازى خسروبیگ، به عنوان مدرّس کارآموز و با سمت رئیس هیئت ادارى آغاز به کار کرد. خانجیچ تا 1316ش/ 1937 در این سمت باقى بود و سپس کتابدار اول کتابخانه خسروپاشا و در پى آن، رئیس همان کتابخانه شد. در این مدت فهرستى براى کتابخانه تهیه کرد که حاوى بیش از دوهزار جلد کتاب بود.در 1318ش/1939 در کنار مسئولیتش در کتابخانه، در دبیرستان الهیات (ویشا اسلامسکا شریعتسکو تئولوشکا شکولا)، تدریس تفسیر و اصول فقه را آغاز کرد و در اردیبهشت 1323/ مه 1944 رسماً به مدیریت این مدرسه منصوب شد. خانجیچ که در خلال جنگ جهانى دوم (1939ـ 1945) روزهاى دشوارى را مى‌گذراند و با مشکلات مردم بوسنى و هرزگوین* از نزدیک آشنایى داشت، در 1322ش/1943 به ریاست هیئت رهایى بخش خلق، در سراى‌بوسنه، انتخاب شد. او در تیر 1323/ ژوئیه 1944 در سراى‌بوسنه درگذشت. به نظر بستگانش، وى در بیمارستان، براثر مداخله پزشکى، عمداً به قتل رسید.خانجیچ در اصول فقه، تفسیر، حدیث و کلام صاحب دانش بود، به مهارت در وعظ و خطابه نیز شهرت داشت و مردم خطابه‌هاى او را با علاقه دنبال مى‌کردند. مقامات اداره امور شرعى بوسنه، وظیفه ایراد وعظ و خطابه در تمامى مساجد بوسنى و هرزگوین را به او واگذار کرده بودند. او در اثناى جلساتِ درس خصوصى در بوسنه‌سراى ــکه براى دوستان و طُلاب ترتیب مى‌دادــ کتابهاى مرجع معارف اسلامى را ترجمه و شرح مى‌کرد و از این راه، در احیاى جنبش اسلامى و فعالیت علمى و فرهنگى در منطقه سهم بسیارى داشت.خانجیچ در 1313ش/1934، بیانیه انجمن خیریه اسلامى به نام مرحمت را، که خود نیز از اعضاى آن بود، به رشته تحریر آورد. او از آغاز تأسیس انجمن الهدایه (1315ـ 1323ش/ 1936ـ1944) یکى از اعضاى هیئت اجرایى آن بود و بعدها به ریاست انجمن برگزیده شد. بخشى از آثار او، به همت این انجمن منتشر شده است.آثار. خانجیچ افزون‌بر تألیف و ترجمه کتب مختلف، حدود سیصد مقاله نوشت. بیشتر مقالاتش در مجله گلاسنیک (ترجمان سازمان اسلامى یوگسلاوى) و مجلات حکمت، نووى بهار و آنالى منتشر مى‌شد. مهم‌ترین آثار او عبارت‌اند از: 1) الجوهر الاَسْنى فى تراجم علماء و شعراء بوسْنى (قاهره 1349/ 1930؛ چاپ عبدالفتاح محمد حُلْوْ، قاهره 1413/ 1992). خانجیچ در این کتاب، شرح‌حال و آثار 223 تن عالم و شاعر بوسنیایى را ــکه به زبانهاى عربى، فارسى و ترکى مى‌نوشته‌اندــ گردآورى کرده است. او این کتاب را در دوره دانشجویى‌اش در قاهره تألیف کرد. در این اثر، اسامى اشخاص به ترتیب الفبایى تنظیم گردیده و در مقدمه آن، بخشى از منابع مورد استفاده در تألیف معرفى شده است. وى همچنین مطالبى درباره گسترش‌اسلام در اروپا و به‌خصوص در بوسنى و هرزگوین، وضع جغرافیایى ناحیه و فرهنگ بوسنیایى آورده است. 2) >فعالیتهاى علمى و ادبى مسلمانان بوسنى هرزگوین< (سارایوو 1934). این کتاب، مجموع مقالاتى است که خانجیچ در سالهاى 1312ـ 1313ش/ 1933ـ1934 در مجله گلاسنیک منتشر مى‌کرد. 3) >مدخلى‌بر علم تفسیر و حدیث< (سارایوو 1937). این اثر ابتدا به صورت پاورقى در نشریه نووى بهار چاپ مى‌شد و بعدها به‌صورت مستقل‌منتشر شد.این‌کتاب امروزه در مدارس دینىِ هم‌تراز با دبیرستان، در بوسنى‌و هرزگوین، کوسوو و مقدونیه تدریس مى‌شود. 4) علم الکلام (سارایوو 1934)، کتاب تعلیمات دینى براى مدارس متوسطه. 5) آراپسکا گراماتیکا اى سینتاکسا (دستورزبان و نحو عربى؛ سارایوو 1936)، این اثر نیز کتاب درسى زبان عربى است که براى مدارس متوسطه تألیف شده که در تألیف آن شاجر سکریچ و محمد پاشیچ با مؤلف همکارى کرده‌اند. 6) السُّنّه، حاوى شرح پنجاه حدیث که در مجله حکمت چاپ ]شهر [توزلا، منتشر شده است. 7) وازووى (سارایوو 1943)، که مجموعه وعظ و خطابه‌هاى خانجیچ در نواحى مختلف بوسنى است. 8) مجمع البحار فى تاریخ العلوم و الاَسفار، که خانجیچ براى تدوین تاریخ علوم ]اسلامى[ به تألیف این اثر اقدام کرد. او بر آن بود که در بخش اول، مطالبى درباره تطور علوم و شرح‌حال علماى مشهور بیاورد و در بخش دوم، کشف‌الظنون کاتب چلبى را نقد و بررسى کند، اما به اتمام این کار توفیق نیافت و از هر بخش، تنها یک‌جلد منتشر کرد. جلداول از بخش اول حاوى یک مقدمه مفصّل و چندباب و فصل است و جلداول بخش دوم، که عنوان المجلد الاول من تذییل کشف‌الظنون دارد، حاوى عنوان 4110 کتاب است. او در پایان این جلد، به ختم آن در سراى بوسنه در سال 1310ش/ 1931 اشاره کرده است (براى نسخه خطى آن رجوع کنید به دوبرچه، 1963، ج 1، ص 9). 9) رسالةُ الحق ّالصحیح فى‌اثبات نزول سیّدناالمسیح، که ترجمه بوسنیایى آن نیز موجود است و به کوشش ر. ى. ابید و م.ج. ل. یانگ، همراه با ترجمه انگلیسى منتشر شده است (رجوع کنید به منابع).خانجیچ در سالهاى تحصیل در قاهره، کتاب فى حیاة‌الانبیاء فى قبورهم (با عنوان رسالة حیاة‌الانبیاء، قاهره 1349)، اثر احمدبن حسین بیهقى، و الکلم الطیّب ابن‌تیمیّه را با پاره‌اى یادداشتها چاپ کرد. او همچنین روضات‌الجنّات فى اصول الاعتقادات و نظام‌الاولیاء الى خاتم‌الانبیاء، اثر حسن کافى آق‌حصارى و رسالة فى الخوف من الموت ابن‌سینا و مُحاضَرات الاوائلِ على‌دده بوسنَوى و چند اثر دیگر را به زبان بوسنیایى ترجمه کرد. برخى از دیگر فعالیتهاى او عبارت‌اند از: تألیف مدخلهاى راجع به فرهنگ بوسنى در >دانشنامه کروات<؛ تألیف کتابهاى سارایوسکا رزولوسیا (سارایوو 1941) و پوروکا گلاونوگ اودبوراالهدایه مسلیمانیما بوسنه‌اى هرزگوین (سارایوو 1942)، به حمایت انجمن الهدایه. خانجیچ آثار منتشرنشده دیگرى نیز دارد که در کتابخانه غازى خسروبیگ نگهدارى مى‌شود (لویچ، ص 37ـ52).در 27 آذر 1373/ 18 دسامبر 1994، در سراى‌بوسنه، با همکارى انجمن الهدایه و دو انجمن دیگر به نامهاى اودروژنیه... و ریاست اسلامیسکه... همایشى براى بزرگداشت خانجیچ برپا شد و به مناسبت آن، مهم‌ترین مقالات مؤلف با عنوان اسلامسکا میسائو... منتشر شد (سارایوو 1994). در همان سال، در مرکز فرهنگى زاگرب، پایتخت کرواسى، نیز براى بزرگداشت کسانى چون صفوت‌بیگ پاشاگیچ، محمد خانجیچ و ادهم مولابدیچ همایشى برپا شد و مقالات عرضه‌شده در آن، با عنوان اسلام اى کولتورا... (زاگرب 1994) به‌چاپ رسید.منابع: خیرالدین زرکلى، الاعلام، بیروت 1999، ج 7، ص 84؛ عمررضا کحّاله، معجم‌المؤلفین، دمشق 1957ـ1961، ج 11، ص280؛ زکى محمد مجاهد، الاعلام الشرقیة، قاهره 1369/1950، ج 2، ص 174؛Mustafa Busuladzic, "Lo Scrittore Hadzi Mehmed Handzic di Sarajevo", Oriente moderno (Rome), XXII (1942), 4; Kasim Dobraca, "Handzic Kao Vjerski Ucenjak", el-Hidaje, (Sarajevo), VIII/2-3, 1944-45, 53-58; idem, Katalog Arapskih, Turskih i Perzijskih Rukopisa, Sarajevo 1963, I, VI, VIII, 9-10, 221, 339-343, 346, 384, 510; idem, "Rad Handzica u El-Hidaji i Njegov Drustveni Rad Uopce", el-Hidaje, VIII/2-3 (1944-1945), 82-88; R.Y. Ebied and M.J.L. Young, "An exposition of the Islamic doctrine of Christ's second coming, as presented by a Bosnian Muslim scholar", Orientalia Louaniensia periodica, V, Leuven 1974, 127-137; EI2, suppl. fascs.5-6, Leiden 1982, s.v. "Handzic" (by R.Y. Ebied and M.J.L. Young); Fejzulah Hadzibajric, "Gajenje Islamske Obrazovanosti kod Nas i Hadzi Mehmed ef. Handzic", el-Hidaje, VIII/2-3 (1944-1945) 88-92; Fazileta Hafizovi, "Islamska Misao H. Mehmeda Handzica - Izbor Radova", Prilozi za orijentalnu filogiyu (Sarajevo), no.42-43 (1995), 232-233; Dzevad Hodzic, "Handzic Kao Konzervativni Reformist", in Islam i Kultura Bosnjaka u Djelima Safuet-bega Basagica, Mehmeda Handzica i Edhema Mulabdica (Zbornik Radoua Ceturtog Simpozija), Zagreb 1994, 145-151; Islamska Misao H. Mehmeda Handzica - Izbor Radoua, Sarajevo 1994; Hamdija Kresevljakovic, "Hadzi Mehmed ef. Handzic", Narodna Uzdanica-Kalendar za 1945. Godinu, Sarajevo 1944, 24-31; Sefik Kurdi, "Hadis u Djelima Mehmed ef. Handzica", in Islam i kultura, ibid, 167-176; H. Laoust, Raskoli u Islamu, Zagreb 1989, 332; Osman Lavic, "Rukopisi Hadzi Mehmed ef. Handzica u Gazi Husrev-begovoj Biblioteci", Anali GHB, no.13-14 (1987), 37-52; Mehmed Mujezinovi, "Posljednji knjizevni radovi hadzi Mehmed ef. Handzica", el-Hidaje, VIII/2-3 (1944-1945), 95-99; Fehim Nametak, Pregled Knjizeunog Stuaranja Bosansko-Hercegouackih Muslimana na Turskom Jeziku, Sarajevo 1989, 13, 58-60, 63, 67, 69, 70, 72, 74, 75; Sevko Omerbasic, "Mehmed Handzic - Povjesnicar Islama kod Bosnjaka i na Balkanu", in Islam i kultura, ibid, 153-165; Mahmud Tralji, "Bibliografija Radova Hadzi Mehmed ef. Handzica", el-Hidaje, IV/4-5 (1940-1941), 118-128, IV/6 (1940-1941), 159-164, VIII/2-3 (1944-1945), 111-115; idem, "el-Dzevheru'l- Esna... Mehmeda Handzica i Njegov Doprinos Proucavanju Knjizevnosti Nasih Muslimana na Orijentalnim Jezicima", Vjesnik Drustua Bibliotekara Hruatske (Zagreb), XIV/1-2, (1968), 178-182; idem, "Handzi Mehmed Efendija Handzic-Zivot i Rad", Bakije-Kalendar za 1970. Godinu, Sarajevo 1970, 88-93; idem, "Hadzi Mehmed Efendija Handzic-Zivot i Rad", in Islam i Kultura, ibid, 135-143; idem, Istaknuti Bosnjaci, Zagreb 1994, 45-54.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

بَکر صَدَق و محمد آروچی (د.ا.د.ترک)

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده