خان جهان مقبول
معرف
وزیر فیروزشاه تُغلُقى
متن
خانِ جهان مقبول، وزیر فیروزشاه تُغلُقى. او در 690 در تَلَنگ متولد شد (رجوع کنید به شمس‌الدین سراج عفیف، ص 421ـ 422). نام هندى او کُنّو بود. وى از بزرگان تلنگ و نزدیکان لَدَّردیو، راى آن ناحیه، به‌شمار مى‌آمد. محمدبن تغلق، دومین سلطان سلسله تغلقیه*، به فرمان پدرش (غیاث‌الدین تغلق)، در 721 تلنگ را تصرف کرد و لدّردیو را به دهلى فرستاد و کُنّو همراه وى بود. لدّردیو در راه کشته شد و کُنّو به دعوت محمدبن تغلق اسلام آورد و محمدبن تغلق او را مقبول نامید (بَرَنى، ص 446ـ447، 449ـ450؛ شمس‌الدین سراج عفیف، ص 394ـ 395؛ بداؤنى، ج 1، ص 153ـ154). مقبول از سرداران محمدبن تغلق شد و در بسیارى از نبردها او را همراهى مى‌کرد (رجوع کنید به عِصامى، ص 435، 531، 533، 540) و فرمانها را با عنوان «مقبول بنده محمد تغلق» مهر مى‌زد. در 725 که محمدبن تغلق به سلطنت رسید، به‌سبب کیاست و فراست مقبول، او را نایب وزیر دهلى و قوام‌الملک ملقب کرد (برنى، ص 454؛ شمس‌الدین سراج‌عفیف، ص 395؛ سرهندى، ص 98). در 727، سلطان‌محمد به او اقطاعِ مُلتان را داد (سرهندى، ص 101). مقبول در مقام نایب وزیر، کاردانى بسیار از خود نشان داد و خزانه سلطان محمد را آباد کرد. از این‌رو، قدرت واقعى در دست او قرار گرفت و از خواجه جهان ایاز، وزیر سلطان، نامى بیش نماند (شمس‌الدین سراج عفیف، ص 395ـ396).هنگامى که سلطان محمدبن تغلق براى سرکوب مخالفان به گجرات حمله کرد، مقبول در غیبت او و نیز اندکى پیش از مرگ سلطان، نایب سلطان شد (برنى، ص 507ـ509؛ سرهندى، ص 113؛ د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه).در 752، محمدبن تغلق درگذشت و در همان سال فیروزشاه، برادرزاده او، به سلطنت رسید. فیروزشاه به مقبول لقب‌خان جهان داد و او را به وزارت کل ممالک منصوب کرد (رجوع کنید به برنى، ص 527، 536؛ شمس‌الدین سراج عفیف، ص 63ـ 66، 70، 94، 397؛ سرهندى، ص 118ـ124؛ فرشته، ج 1، ص 143ـ145). از آن پس، او وزیر مطلق‌العنان شد و هرگاه فیروزشاه در دهلى نبود، خان‌جهان تمام امور دیوان و دربار را به عهده مى‌گرفت (رجوع کنید به برنى، ص 578ـ579؛ شمس‌الدین سراج عفیف، ص 211ـ214؛ بداؤنى، ج 1، ص 163، 168، 170؛ فرشته، ج 1، ص 146). در اهمیت مقام خان‌جهان همین بس که فیروزشاه به او لقب اعظم همایون داد و هنگامى که خلیفه فاطمى مصر در 760، لواى منشور و خلعت سلطنت براى فیروزشاه فرستاد، براى خان‌جهان نیز خلعت فرستاد (شمس‌الدین سراج عفیف، ص 274ـ275، 400؛ فرشته، همانجا). خان‌جهان در 770 در هشتاد سالگى در حالى که هجده سال وزیر فیروزشاه بود، درگذشت. پس از مرگش، پسر او، جونان‌شاه، صاحب لقب و مقام وزارت او شد (شمس‌الدین سراج عفیف، ص 422، 425ـ426؛ قس بداؤنى، ج 1، ص 172؛ فرشته، ج 1، ص 148).خان‌جهان به آیین قدیم وزیران بر مسند مى‌نشست و محاسبه اعمال عمال و خزانه حکومتى را به دقت انجام مى‌داد (شمس‌الدین سراج عفیف، ص280ـ281، 285، 397، 403). او وزیرى عادل و باگذشت و مسلمانى پایبند به اصول بود، و مرید شیخ نظام‌الدین اولیاء* و شیخ‌نصیرالدین اودهى (اَوَدى) مشهور به چراغ دهلى* بود (رجوع کنید به همان، ص 422ـ424). خان‌جهان حرم‌سرایى با دوهزار کنیز و فرزندان بسیار داشت (همان، ص 400). او در طى حیاتش در ساخت کاروان‌سرا و بازار و آبراهه کوشا بود (د. اسلام، همانجا).منابع: عبدالقادربن ملوکشاه بداؤنى، منتخب‌التواریخ، تصحیح احمدعلى صاحب، چاپ توفیق ه . سبحانى، تهران 1379ـ1380ش؛ ضیاءالدین بَرَنى، تاریخ فیروزشاهى، چاپ سیداحمدخان، کلکته 1862؛ یحیى‌بن احمد سرهندى، تاریخ مبارک‌شاهى، چاپ محمد هدایت حسین، کلکته 1931، چاپ افست تهران 1382ش؛ شمس‌الدین سراج عفیف، تاریخ فیروزشاهى، چاپ ولایت حسین، کلکته 1891؛ عبدالملک عِصامى، فتوح السلاطین، چاپ یوشع، مدرس 1948؛ محمدقاسم‌بن غلامعلى فرشته، تاریخ فرشته (گلشن ابراهیمى)، چاپ سنگى ]لکهنو[: مطبع منشى نولکشور، ]بى‌تا.[؛EI2, s.v. "Kha-i Djahan Makbul" (by I.H. Siddiqi).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

منیژه ربیعی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده