خان السلطان
معرف
کاروان‌سرایى در فلسطین، از دوره مملوکانِ بُرجىِ مصر، از سده هشتم
متن
خان‌السلطان، کاروان‌سرایى در فلسطین، از دوره مملوکانِ بُرجىِ مصر، از سده هشتم. این خان در بافت قدیم و در مرکز بازار اصلى شهر بیت‌المقدّس* قرار دارد. براساس کتیبه بنا، نام آن پیش از دوره ممالیک* (784ـ922) و در همان دوره، قیساریه/ قیصریه بوده است (عسلى، ص 45؛ بورگوین، ج 2، ص 479). بنابر نوشته عُلَیمى‌حنبلى (ج 2، ص 52) و اسناد قضایى بیت‌المقدّس (رجوع کنید به عسلى، ص 48)، این بنا از زمان ممالیک و در اوایل دوره عثمانى دارالوکاله و خان‌الوکاله نام داشته است. اگرچه از زمان اطلاق نام خان‌السلطان به این بنا آگاهى دقیقى نیست، اما عسلى (همانجا) کاربرد آن را پس از سده دهم دانسته است و چون به کلیه مؤسسات تجارى در بیشتر کشورهاى اسلامى، خان، قیساریه، دارالوکاله، رِباع و سپس فندق اطلاق مى‌شد، تغییر نام این‌گونه بناها عادى بوده است (دزى، ذیل «وکالة»؛ على‌سید على، ص 204؛ براى اطلاع بیشتر رجوع کنید به عسلى، ص 48ـ49؛ نیز رجوع کنید به بازار*، بخش 3).خان‌السلطان در ضلع شمالى خیابان باب‌السلسله واقع و دسترسى به آن از طریق کوچه باریکى منشعب از این خیابان امکان‌پذیر است (بورگوین، همانجا). ساختمان خان در تمامى اضلاع به جز مدخل جنوبى رو به باب‌السلسله محصور شده است. در جنوب ساختمان، فروشگاههایى در مسیر باب‌السلسله وجود دارد و افزون بر این، راسته کوچکى با هفت دهانه طاق بر روى ضلع غربى مدخل گذرگاه ساخته شده است. این ساختمان در ضلع غربى نیز با مغازه‌هاى بازار تجار (سوق الخواجات) و در ضلع شمالى و شرقى با بناهایى با کارکرد نامشخص محصور شده است (همانجا؛ عسلى، ص 44).به نوشته بورگوین (ج 2، ص 480)، با توجه به نشانه‌هاى موجود بر بخشى‌از تاوه‌هاى (چفدرهاى طاقهاى درگاهى کم‌خیز) ستون‌دار در راسته بازارچه و پشت دیوار اصطبل خان‌السلطان، این بنا را براى اقامت زائران و بازرگانان ساخته بوده‌اند. افزون بر این، بنابر کتیبه نماى غربى ساباطى (رجوع کنید به ساباط*)، که از خیابان بازارچه به مدخل ورودى خان‌السلطان راه مى‌یابد، ساختمان به فرمان سلطان برقوق*، و در زمان سیف‌الدین بیدمر خوارزمى (نایب حاکم شام) و با نظارت سیفى اصغابن بلاط (ناظر حرمین شریفین)، در 788 تجدیدبنا شده است. این کتیبه که وان برخم آن را یافته، بر سنگ مرمرى به ابعاد 48 × 66 سانتیمتر و به خط نسخ نگاشته شده است و در ارتفاع نزدیک به چهار مترى از سطح زمین قرار دارد (عسلى، ص 45). علیمى‌حنبلى (همانجا) این ساختمان را عظیم و موقوفه مسجدالاقصى معرفى کرده است. به نوشته او (همانجا)، اجاره ساختمان سالیانه چهارصد دینار بود و در آن انواع کالا خریدوفروش مى‌شد. دو سند از اسناد وقفى حرم شریف قدس از دوره عثمانى و به تاریخهاى 941 و 943 موجود است. براساس سند مورخ 941، مستأجران خان از تجار جزء بوده‌اند. سند مورخ 943 نیز اطلاعاتى درباره پیوستن دو بنگاه تجارى خان‌الوکاله و دارالخضر و همچنین دعوى حقوقى بین تجار به دست مى‌دهد (رجوع کنید به عسلى، ص48ـ 49؛ هیلن برند، ص 78). بنابر کتیبه‌اى که بر سنگ آهک در دیوار شمالى صحن خان‌السلطان به دست آمده، ساختمان خان به همراه آب‌انبار (سبیل سلطان) در زمان مصطفاى سوم، سلطان عثمانى، در 1177 بازسازى شده است (بورگوین، ج 2، ص 481؛ عسلى، ص 44).خان‌السلطان که دوران پرشکوه آن در اواخر سده هشتم ونهم بود، در قرن یازدهم به‌سبب اوضاع نابسامان دولت عثمانى رونق خود را از دست داد و در قرن سیزدهم محلى براى اسکان فقرا، نگهدارى حیوانات بارکش و کارگاههایى براى صاحبان برخى حرفه‌ها شد (عسلى، ص50). در سالهاى اخیر این ساختمان بارها مرمت شده است، از جمله حفظ و تمیز کردن و بندکشى سنگهاى فرسوده، سفیدکارى طاقها، کف‌سازى، نصب درها و پنجره‌هاى مناسب، گشودن نورگیرها، حفاظت پلکانها، راه‌اندازى شبکه آب در طبقه اول، زدودن رنگ و سفید کردن دیوارهاى مسجد، حفظ محراب و وضوخانه، نصب درِ مسجد، آجرچینى گنبدها به‌ویژه گنبد مسجد و نصب ناودان آب در طبقه دوم در آن صورت گرفته است (کنوزالقدس، ص 262ـ263).نقشه ساختمان تقریباً مربع‌شکل (رجوع کنید به بورگوین، همانجا) و شامل ورودى اصلى در جنوبِ بنا با یک درگاه با قوس تیزه‌دار است. این درگاه به درون بازارچه‌اى با طاق گهواره‌اى راه مى‌یابد که در دو طبقه ساخته شده است (کنوزالقدس، ص 261). قسمت شرقى این بازارچه داراى تیمچه‌هایى است و در غرب بازارچه مدخل ورودى خان و سپس راسته بازار در جهت شرقى ـ غربى با طاقهاى گهواره‌اى از سنگ تراش‌خورده قرار دارد (رجوع کنید به بورگوین، ج 2، ص 479ـ480) و در امتداد طاق گهواره‌اى نورگیرهایى ساخته شده است (رجوع کنید به کنوزالقدس، ص 263، نقشه). به نظر بورگوین (ج 2، ص 480)، این راسته احتمالا همان دارالوکاله‌اى است که علیمى حنبلى (همانجا) به آن اشاره کرده و باتوجه به جرزهاى قطور و پشتیبان، آن را متعلق به عهد صلیبیان دانسته است. در میانه ضلع‌غربى بازارچه و بعد از دالانى باریک، اصطبلى بزرگ قرار دارد که در جهت شمالى ـ جنوبى با طاق گهواره‌اى ساخته شده است و سه ستون چهارگوش در وسط دارد. در هر ضلعِ بازارچه، دالانهایى براى دسترسى به اتاقهاى طبقه بالا، که سکونتگاه بازرگانان بوده، ساخته شده است (رجوع کنید به بورگوین، ج 2، ص 479، 481، تصویر). در انتهاى شمالى این بازارچه، ساباطى است که به حیاطى بزرگ در بخش مرکزى خان‌السلطان، با دو طبقه حجره با طاقهاى گهواره‌اى بر روى اضلاع شرقى و غربى و اتاقهاى بسیار وسیع در انتهاى شمالى آن، گشوده مى‌شود (همان، ص 479ـ480؛ کنوزالقدس، ص 263، تصاویر). این صحنِ به نسبت وسیع را انبارهاى غله و دکانهایى دربرگرفته‌اند (عسلى، ص 44). به نظر بورگوین (ج 2، ص 480)، حیاط و حجره‌هاى واقع در میانه ضلع غربى و بخش شمالى ضلع شرقى آن مربوط به ساخت و سازهاى برقوق است. راهروهاى اطراف حیاط و بازارچه با پلکانهایى که بزرگ‌ترینشان در زاویه شمال‌غربى و دوتاى دیگر در ضلع جنوب‌غربى و جنوب‌شرقى واقع‌اند، راه دسترسى به حجره‌هاى طبقات بالا را فراهم مى‌آورند. حجره‌هاى شمالى، غربى و شرقى طبقه دوم به سرسرایى روباز گشوده مى‌شودند. طول این سرسرا به اندازه طول حیاط خان است (عسلى، ص 44ـ45). در قسمت شمال‌غربى، در طبقه دوم، مسجدى کوچک و ساده وجود دارد که‌دسترسى به آن از طریق پلکان شمال‌غربى امکان‌پذیر است (کنوزالقدس، ص 261ـ262؛ عسلى، ص 45). در ضلع شمالى حیاط چاه قدیمى و آب‌انبار خان قرار دارد (عسلى، ص 44). به نوشته عسلى (ص 50)، دولت اردن طرحى براى بازسازى خان‌السلطان و تبدیل آن به موزه آثار ملى داشت که به سبب جنگ 1346ش/1967 (جنگ شش روزه اعراب و اسرائیل) عملى نگردید.منابع: کامل جمیل عسلى، من آثارنا فى بیت‌المقدس، عَمّان 1982؛ على سید على، القدس فى العصر المملوکى، ]قاهره 1365[؛ مجیرالدین عبدالرحمان‌بن محمد عُلَیمى‌حنبلى، الأُنس الجلیل بتاریخ القدس و الخلیل، نجف 1386/1966، چاپ افست قم 1368ش؛ کنوز القدس، تألیف رائف یوسف نجم و دیگران، ]قم[: مؤسسة آل‌البیت، 1403/1983؛Michael Hamilton Burgoyne, Mamluk Jerusalem: an architectural study, with additional historical research by D.S. Richards, [London] 1987; Reinhart Pieter Anne Dozy, Supplement aux dictionnaires arabes, Leiden 1881, repr. Beirut 1981; Robert Hillenbrand, The architecture of Ottoman Jerusalem: an introduction, London 2002.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

جواد نیستانی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده