خامنه
معرف
شهرى در شهرستان شبستر در استان آذربایجان شرقى
متن
خامنه، شهرى در شهرستان شبستر در استان آذربایجان شرقى. این شهر در پنج کیلومترى شمال‌غربى شهر شبستر و در حدود 72 کیلومترى شمال‌غربى تبریز، در شمال راه اصلى شبستر ـ سلماس قرار دارد (خاماچى، ص 311). خامنه در بخش مرکزى شهرستان و در ارتفاع 1380 مترى از سطح دریا، در کوهپایه‌اى با شیب رو به جنوب واقع شده است (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور، 1385ش، ذیل «استان آذربایجان شرقى»؛ اولین نقشه برجسته نماى آذربایجان). رشته‌کوه میشوداغ (با قله علمدار با ارتفاع 155 ،3 متر) از شمال به شهر مشرف است. جنوب شهر نیز به شوره‌زارهاى شرقى بندر شرفخانه در شمال‌شرقى دریاچه ارومیه منتهى مى‌شود (رجوع کنید به اطلس راههاى ایران، ص 18ـ19؛ جعفرى، ج 1، ص 379). رودهاى فصلى کبوتر على (یاکافتار على) که از مغرب شهر مى‌گذرد و داریان که از میان شهر عبور مى‌کند، مهم‌ترین منابع آبهاى سطحى شهر به شمار مى‌روند. خامنه در گذشته قناتهاى متعددى داشت (رجوع کنید به خاماچى، همانجا؛ روشن، ص 27). راه ارتباطى تبریز ـ شبسترـ سلماس که از فاصله چهارکیلومترى جنوب شهر عبور مى‌کند، مهم‌ترین جاده‌اى است که خامنه را با شهرهاى دیگرى مانند شندآباد در جنوب، کوزه‌کنان و تسوج* در مغرب مرتبط مى‌سازد (رجوع کنید به اطلس راههاى ایران، همانجا). اقتصاد شهر وابسته به دامپرورى و کشاورزى، و بادام و سیب‌زمینى از جمله محصولات آنجاست (رجوع کنید به رزم‌آرا، ج 4، ص 183؛ خاماچى، ص 312). شهر پیشینه تجارى دارد و در گذشته علاوه بر بازار هفتگى معروف، بازارى براى کاروانهاى تجارى منطقه داشته است (فرقانى، ص 18؛ خاماچى، ص 313).خامنه در 1314ش شهر و تابع تبریز شد و از 1369ش با تشکیل شهرستان شبستر، تابع آنجا گردید (ایران. وزارت کشور، 1382ش، ذیل «استان آذربایجان شرقى»). جمعیت شهر در دهه 1330ش، بالغ بر 800 ،4 تن بوده، اما بنابر سرشماریها، در 1375ش بالغ بر 500 ،2 تن و در 1385ش بالغ بر 700 ،2 تن جمعیت داشته است. کاهش جمعیت به سبب مهاجرت اهالى بوده است. مردم آنجا شیعه‌اند و به زبان ترکى و فارسى صحبت مى‌کنند (رجوع کنید به رزم‌آرا، همانجا؛ مرکز آمار ایران، 1376ش، ص هفتاد و دو، همو، 1385ش، ذیل «استان آذربایجان شرقى»).خامنه از قصبات مهم ناحیه (محال) ارونق در حومه تبریز به شمار مى‌رفت (رجوع کنید به آذرى، ص 10؛ سلیمى‌فرد، ص 117). ظاهرآ نام قدیمى آن خومنا و مرکز تولید پارچه بود (رجوع کنید به خاماچى، همانجا). گزارشهاى موجود از وضع شهر در دوره‌هاى صفویه و قاجاریه، بیانگر اعتبار این قصبه در میان قصبات تبریز است (رجوع کنید به جُنابدى، ص 223؛ ریاحى، ص 159ـ162). در 1317 و پیش از دوره مشروطه، نخستین مدرسه شهرستان در خامنه تأسیس شد که در ابتدا به نام بانى آن، مدرسه معرفت و در 1305ش، پس از دولتى شدن، مدرسه نثار نامیده شد (رجوع کنید به روشن، ص 67ـ68؛ فرقانى، ص 141؛ خاماچى، ص 312). شهر داراى چنار کهن‌سالى است که گویا قرنها قدمت دارد (رجوع کنید به فرقانى، ص 18، 27). از آثار تاریخى شهر مساجدى احتمالا متعلق به سده‌هاى پنجم و ششم، مسجد میرپنج از دوره قاجاریه، قلعه هراتى و حمام قدیمى است که در 1386ش به موزه هدایاى خامنه تبدیل شد (رجوع کنید به خاماچى، ص 311، 313؛ جعفرى، ج 3، ص 454). شیخ‌محمد خیابانى* از بزرگان منسوب به خامنه است. وى در 1297 در آنجا به دنیا آمد و مقدمات علوم دینى را در خامنه فراگرفت (آذرى، همانجا؛ فرقانى، ص 68). میرزا فتحعلى آخوندزاده* نیز از شخصیتهاى خامنه در دوره معاصر به شمار مى‌رود (روشن، ص 130ـ131، 161؛ براى اطلاع درباره دیگر مشاهیر خامنه رجوع کنید به فرقانى، ص 134، 137، 140ـ141).منابع: على آذرى، قیام شیخ‌محمد خیابانى در تبریز، ]تهران[ 1354ش؛ اطلس راههاى ایران، تهران: گیتاشناسى، 1387ش؛ اولین نقشه برجسته نماى آذربایجان، مقیاس 000،1:500، تهران: سحاب، 1363ش؛ ایران، وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، عناصر و واحدهاى تقسیمات کشورى: آذر 1385، ]تهران 1385ش[؛ همو، نشریه تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران 1382ش؛ عباس جعفرى، گیتاشناسى ایران، تهران 1368ـ1379ش؛ میرزابیگ‌بن حسن جُنابدى، روضة‌الصفویه، چاپ غلامرضا طباطبایى مجد، تهران 1378ش؛ بهروز خاماچى، فرهنگ جغرافیاى آذربایجان شرقى، تهران 1370ش؛ رزم‌آرا؛ حسین روشن، شبستر و پیرامون آن، تهران 1371ش؛ محمدامین ریاحى، تاریخ خوى، تهران 1378ش؛ عبدالحسین سعیدیان، شناخت شهرهاى ایران، تهران 1379ش؛ احمد سلیمى‌فرد، گونه‌اى بررسى و تحقیق در مورد اوضاع طبیعى، اقتصادى و انسانى شبستر، تهران 1371ش؛ محمدجواد فرقانى، مختصرى از تاریخ شبستر (مهد فرهنگ) و ابرار آن، تهران 1381ش؛ مرکز آمار ایران، سرشمارى عمومى نفوس و مسکن 1375: موزه هدایاى خامنه (حمام تاریخى خامنه)، ]تبریز[: سازمان میراث فرهنگى صنایع‌دستى و گردشگرى آذربایجان‌شرقى، 1388ش (دفترک)؛ نتایج تفصیلى کل کشور، تهران 1376ش؛ همو، سرشمارى عمومى نفوس و مسکن 1385: نتایج تفصیلى کل کشور، 1385ش؛Retrieved Sep.13, 2009, from http://www.sci.org.ir/ portal/ faces/ public/ census 85/ census 85. natayej/ census 85.rawdata.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محسن رنجبر

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده