خالقی روح الله
معرف
آهنگ‌ساز و موسیقى‌پژوه ایرانى
متن
خالقى، روح‌اللّه، آهنگ‌ساز و موسیقى‌پژوه ایرانى. روح‌اللّه خالقى در 1324 (1285ش) در کرمان به دنیا آمد. پدرش میرزا عبداللّه‌خان تا چند ماه پس از تولد وى منشى فرمانفرما، والى ایالت کرمان، بود و پس از آن با خانواده خود به تهران بازگشت. روح‌اللّه تحصیلات ابتدایى خود را در مدرسه امریکاییها (کالج دکتر جردن) آغاز کرد که سرودهاى صبحگاهى آن مدرسه در او تأثیراتى فراموش ناشدنى گذاشت (خالقى، سرگذشت موسیقى ایران، ج 1، ص 51ـ54). معاشرتهاى خانواده خالقى با میرزا غلامرضا شیرازى (تارنوازِ مشهور و استاد مادر روح‌اللّه) و نیز میرزا رحیم‌خان (کمانچه‌کش، نوازنده و تعزیه‌خوان دوره مظفرى) وى را با موسیقى ایرانى آشنا ساخت، اگرچه پدر خالقى، با آموزش زود هنگام موسیقى مخالف بود (همان، ج 1، ص 77ـ78، 94). خانواده خالقى از 1294 تا 1299ش به دنبال مأموریت جدید میرزا عبداللّه، در شیراز اقامت گزیدند. روح‌اللّه خالقى در آنجا ضمن ادامه تحصیل نزد میرزا نصیر فرصت شیرازى* به فراگیرى عَروض پرداخت (همان، ج 1، ص 186).خالقى نوجوان، پس از بازگشت به تهران، نزد میرزا رحیم کمانچه‌کش و رضا محجوبى تعلیم موسیقى دید (همان، ج 1، ص 298، 456). در زمستان 1302ش مدرسه عالى موسیقى به سرپرستى کلنل علینقى وزیرى*، افتتاح شد. خالقى از نخستین هنرآموزانى بود که در آنجا نام‌نویسى کرد و فراگیرى علوم پایه موسیقى همچون نت‌خوانى، وزن‌خوانى، سرایش و تئورى موسیقى را آغاز کرد (همان، ج 2، ص 1ـ5). او سپس در سلک طرفدارانِ نحوه نگرش وزیرى به موسیقى ایرانى درآمد و چندى بعد از اعضاى ثابت گروه موسیقى مدرسه شد (همان، ج 2، ص 19؛ درباره برخى قطعه‌هاى ساخته وزیرى و ویژگیهاى آنها رجوع کنید به همان، ج 2، ص 20ـ25، 91ـ93، 117ـ127؛ نیز درباره نحوه نگرش وزیرى به موسیقى ایرانى و نظر خالقى در باب نگرش وى رجوع کنید به خطابه‌هاى او در تیر 1304 به روایت خالقى، ج 2، ص 195ـ206). خالقى از 1304ش، به رغم مخالفت پدرش تحصیل در مدرسه امریکایى را ترک کرد و به صورت تمام وقت در مدرسه وزیرى به تحصیل وتمرین پرداخت (همان،ج2،ص72ـ73). مصاحبت با یحیى دولت‌آبادى* و مهدیقلى‌خان هدایت، خالقى را متوجه اهمیت پژوهش نظرى درباره موسیقى ایرانى کرد و او در اندیشه تحصیل موسیقى در اروپا، درسهاى مدرسه را از سر گرفت و به دارالمعلمین عالى رفت. او در خرداد 1313، به اخذ درجه لیسانس در رشته ادبیات و فلسفه نایل شد (همان، ج 2، ص 334ـ335). در همین سالها مقدمات علم هماهنگى موسیقى (هارمونى) را به طور مکاتبه‌اى با شعبه بیروت مدرسه کِلُس واندانس فرانسه آموخت و ساخت نخستین آثار خود را آغاز کرد.در 1320ش، به حکم عیسى صدیق اعلم، وزیر فرهنگ کابینه فروغى، سرپرستى اداره موسیقى کشور و هنرستان عالى موسیقى و موسیقى رادیو دوباره به وزیرى سپرده شد و خالقى معاون او شد (خالقى، سرگذشت موسیقى ایران، ج 3، ص 85). خالقى همچنین دبیرى تحریریه مجله موسیقى*، نشریه رسمى مطبوعاتى اداره موسیقى، را برعهده گرفت و مقالات متعددى از پژوهشگران موسیقى ایرانى از جمله: ابوالحسن صبا*، محمد محیط طباطبایى* و پرویز ناتل خانلرى* در آن منتشر کرد. خالقى در 1323ش، انجمن موسیقى ملى را تأسیس کرد و در تهران و شهرستانها به اجراى برنامه پرداخت (همو، اى ایران، همان، یادداشت، ص 13). او همچنین در 1335ش، نخستین نشریه مستقل موسیقى را با نام مجله چنگ به همراه لطف‌اللّه مفخم پایان، ردیف‌شناس و نوازنده ویولن، در چهار شماره منتشر کرد (ستایشگر، ج 3، ص 756).خالقى در 1328ش، هنرستان موسیقى ملى را تأسیس کرد (خالقى، اى ایران، همان یادداشت، ص 14). او ده سال مدیریت این هنرستان را برعهده داشت. سرانجام ناملایمات ادارى و اختلاف‌نظر با مسئولان دولتى باعث استعفاى وى از مدیریت هنرستان شد (همان، یادداشت مجله موزیک ایران، ص 279). خالقى در 21 آبان 1344 در اثر بیمارى جهاز هاضمه در سالزبورگ اتریش درگذشت (خالقى، اى ایران، یادداشت محمد افتخارى، ص 16).برخى از دیگر فعالیتهاى فرهنگى و هنرى خالقى اینهاست : نگارش مقالاتى درباره موسیقى ایرانى در مجلات موزیک ایران، موسیقى، رادیو ایران، موسیقى رادیو ایران، زنگ و پیام‌نو (نشریه رسمى انجمن فرهنگى ایران و شوروى که خالقى مدتى سردبیر آن بود)؛ تألیف دو جلد کتاب باعنوان سرگذشت موسیقى ایران که جلد سوم آن 33 سال بعد از مرگ او با حواشى و تصحیحات منتشر شد (براى فهرستى از آثار مکتوب خالقى رجوع کنید به خالقى، اى ایران، ص 567ـ574)؛ تهیه برنامه‌هاى رادیویى ساز و سخن و یادى از هنرمندان (1335ـ1338ش)؛ تأسیس نخستین ارکستر سازهاى ایرانى در رادیو تهران (1338ش)؛ مشارکت در تألیف کتابهاى آموزشى هنرستان موسیقى؛ جمع‌آورى صفحات قدیمى و آثار ضبط شده هنرمندان ایرانى و ایجاد نخستین صداخانه معتبر در هنرستان موسیقى ملى (رجوع کنید به شایگان، ص 508ـ522).خالقى در ساخت آثارش از روش وزیرى پیروى مى‌کرد، با این تفاوت که رنگ ملى و حال و هواى ایرانى آثار او بیشتر است (رجوع کنید به همان، ص 512ـ517). برخى از آثار او اینهاست : رنگارنگ شماره یک و دو (بى‌کلام)؛ مى‌ناب؛ حالاچرا؛ شب جوانى؛ سرود اى ایران (خالقى، اى ایران، ص 553ـ563). از ویژگیهاى سرود اى ایران، این است که برخلاف سرودهاى معمول آن دوره، در مایه‌اى کاملا ایرانى (دشتى) ساخته شده و مضامین‌کلام آن صرفاً ملى‌گرایانه و دور از ستایش حکومت است به طورى که در هر شرایط سیاسى سرود ملى ایران تلقى مى‌شود.منابع: روح‌اللّه خالقى، اى ایران: یادنامه‌ى روح‌اللّه خالقى، زیرنظر گلنوش خالقى، ویراستار: محمد افتخارى، تهران 1385ش؛ همو، سرگذشت موسیقى ایران، تهران، ج 1ـ2، 1353ش، ج 3، به‌کوشش ساسان سپنتا، 1377ش؛ مهدى ستایشگر، واژه‌نامه موسیقى ایران زمین، ج 3: نام نامه موسیقى ایران زمین، تهران 1376ش؛ حسن شایگان، «بیست و پنجمین سالمرگ روح‌اللّه خالقى»، آینده، سال 17، ش 5ـ8 (مرداد ـ آبان 1370).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سیدعلیرضا میرعلی نقی /

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 14
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده